ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରାକ୍ଷସାନାଂ ହତାନି ତେ। ତ୍ଵଦ୍ଵିନାଶାତ୍ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ତେଷାମଶ୍ରୁପ୍ରମାର୍ଜନମ୍
ତୁମେ ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିଦେଇଛ; ଆଜି ତୁମ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ମୁଁ ପୁଞ୍ଜିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସ ଗଦାଂ ପରମାଙ୍ଗଦାମ୍। ଖରଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ରାମାଯ ପ୍ରଦୀପ୍ତାମଶନିଂ ଯଥା
ଏଭଳି କହି ଖର ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଦାକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ବଜ୍ର ପରି ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଖରବାହୁପ୍ରମୁକ୍ତା ସା ପ୍ରଦୀପ୍ତା ମହତୀ ଗଦା। ଭସ୍ମ ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ଗୁଲ୍ମାଂଶ୍ଚ କୃତ୍ଵାଗାତ୍ ତତ୍ସମୀପତଃ
ଖରଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ସେ ମହାନ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଗଦା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼କୁ ଭସ୍ମ କରି ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିଲା।
ତାମାପତନ୍ତୀଂ ମହତୀଂ ମୃତ୍ଯୁପାଶୋପମାଂ ଗଦାମ୍। ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାଂ ରାମଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ବହୁଧା ଶରୈଃ
ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ ପରି ଆସୁଥିବା ସେ ମହାନ ଗଦାକୁ ରାମ ଆକାଶରେ ଅନେକ ଟୁକୁଡ଼ାରେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ସା ଵିଶୀର୍ଣା ଶରୈର୍ଭିନ୍ନା ପପାତ ଧରଣୀତଲେ। ଗଦା ମନ୍ତ୍ରୌଷଧିବଲୈର୍ଵ୍ଯାଲୀଵ ଵିନିପାତିତା
ବାଣରେ ଭିନ୍ନ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସେ ଗଦା ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଔଷଧିର ଶକ୍ତିରେ ମୃତ୍ୟୁବର୍ଣ୍ଣ ସାପ ଭୂମିରେ ଲୁହେଇଯାଏ।
thumb|ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଭିତ୍ତ୍ଵା ତୁ ତାଂ ଗଦାଂ ବାଣୈ ରାଘଵୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ। ସ୍ମଯମାନ ଇଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ସଂରବ୍ଧମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ତାହା ସେଇ ଗଦାକୁ ତାଙ୍କର ବାଣରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ହସି ଏହି କ୍ରୋଧିତ କଥା କହିଲେ—
ଏତତ୍ ତେ ବଲସର୍ଵସ୍ଵଂ ଦର୍ଶିତଂ ରାକ୍ଷସାଧମ। ଶକ୍ତିହୀନତରୋ ମତ୍ତୋ ଵୃଥା ତ୍ଵମୁପଗର୍ଜସି
ହେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ତୋର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏଠି ଦେଖାଗଲା; ମୋ ଠାରୁ ତୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ବଳ, ତଥାପି ବ୍ୟର୍ଥରେ ଗର୍ଜୁଛୁ।
ଏଷା ବାଣଵିନିର୍ଭିନ୍ନା ଗଦା ଭୂମିତଲଂ ଗତା। ଅଭିଧାନପ୍ରଗଲ୍ଭସ୍ଯ ତଵ ପ୍ରତ୍ଯଯଘାତିନୀ
ଏହି ଗଦା ବାଣରେ ଭିଦ୍ରା ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ତୋର ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା।
ଯତ୍ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ଵିନଷ୍ଟାନାମିଦମଶ୍ରୁପ୍ରମାର୍ଜନମ୍। ରାକ୍ଷସାନାଂ କରୋମୀତି ମିଥ୍ଯା ତଦପି ତେ ଵଚଃ
ତୁ ଯାହା କହିଥିଲୁ ବିନଶ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜିବି, ସେ କଥା ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା।
ନୀଚସ୍ଯ କ୍ଷୁଦ୍ରଶୀଲସ୍ଯ ମିଥ୍ଯାଵୃତ୍ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ। ପ୍ରାଣାନପହରିଷ୍ଯାମି ଗରୁତ୍ମାନମୃତଂ ଯଥା
ନିଚ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ମିଥ୍ୟା ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସ, ମୁଁ ତୋର ପ୍ରାଣ ନେଇଦେବି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ଅମୃତ ନେଇଥାଏ।
ଅଦ୍ଯ ତେ ଭିନ୍ନକଣ୍ଠସ୍ଯ ଫେନବୁଦ୍ବୁଦଭୂଷିତମ୍। ଵିଦାରିତସ୍ଯ ମଦ୍ବାଣୈର୍ମହୀ ପାସ୍ଯତି ଶୋଣିତମ୍
ଆଜି ତୋର କଣ୍ଠ ମୋର ବାଣରେ ଭିଦ୍ରା ହୋଇ, ଫେନ ଓ ବୁଦ୍ବୁଦରେ ଭରିଯିବ; ଏ ରକ୍ତକୁ ଭୂମି ପିଇଯିବ।
ପାଂସୁରୂଷିତସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସ୍ରସ୍ତନ୍ଯସ୍ତଭୁଜଦ୍ଵଯଃ। ସ୍ଵପ୍ସ୍ଯସେ ଗାଂ ସମାଶ୍ଲିଷ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭାଂ ପ୍ରମଦାମିଵ
ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦୁଇଟି ହାତ ଅସାର ହୋଇ ପଡ଼ିଯିବ, ତୁ ଭୂମିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରିୟାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି, ଶୋଇପଡ଼ିବୁ।
ପ୍ରଵୃଦ୍ଧନିଦ୍ରେ ଶଯିତେ ତ୍ଵଯି ରାକ୍ଷସପାଂସନେ। ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଶରଣ୍ଯାନାଂ ଶରଣ୍ଯା ଦଣ୍ଡକା ଇମେ
ହେ ରାକ୍ଷସ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଲେ, ଏହି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଶରଣ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିରାପଦ ହେବ।
ଜନସ୍ଥାନେ ହତସ୍ଥାନେ ତଵ ରାକ୍ଷସ ମଚ୍ଛରୈଃ। ନିର୍ଭଯା ଵିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵତୋ ମୁନଯୋ ଵନେ
ଜନସ୍ଥାନରେ ମୋର ବାଣରେ ତୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଘୁରିବେ।
ଅଦ୍ଯ ଵିପ୍ରସରିଷ୍ଯନ୍ତି ରାକ୍ଷସ୍ଯୋ ହତବାନ୍ଧଵାଃ। ବାଷ୍ପାର୍ଦ୍ରଵଦନା ଦୀନା ଭଯାଦନ୍ଯଭଯାଵହାଃ
ଆଜି ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ନିଜ ପରିଜନ ହରାଇ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା ମୁହଁ ନେଇ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବେ।
ଅଦ୍ଯ ଶୋକରସଜ୍ଞାସ୍ତା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନିରର୍ଥିକାଃ। ଅନୁରୂପକୁଲାଃ ପତ୍ନ୍ଯୋ ଯାସାଂ ତ୍ଵଂ ପତିରୀଦୃଶଃ
ଆଜି, ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଚିତ କୁଳର ଓ ତୋର ପତ୍ନୀ, ସେମାନେ ଶୋକର ସ୍ବାଦ ଜାଣିବେ ଓ ନିର୍ଥକ ହୋଇଯିବେ।
ନୃଶଂସଶୀଲ କ୍ଷୁଦ୍ରାତ୍ମନ୍ ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକଣ୍ଟକ। ତ୍ଵତ୍କୃତେ ଶଙ୍କିତୈରଗ୍ନୌ ମୁନିଭିଃ ପାତ୍ଯତେ ହଵିଃ
ହେ ନିଷ୍ଠୁର ଚରିତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ, ତୋର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ମୁନିମାନେ ଭୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଛନ୍ତି।
ତମେଵମଭିସଂରବ୍ଧଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ରାଘଵଂ ଵନେ। ଖରୋ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯାମାସ ରୋଷାତ୍ ଖରତରସ୍ଵରଃ
ଏପରି ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲରେ କ୍ରୋଧରେ ଏମିତି କହିବା ସମୟରେ, ଖରା ତାଙ୍କୁ ରୋଷରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସ୍ୱରରେ ତିରସ୍କାର କଲେ।
ଦୃଢଂ ଖଲ୍ଵଵଲିପ୍ତୋଽସି ଭଯେଷ୍ଵପି ଚ ନିର୍ଭଯଃ। ଵାଚ୍ଯାଵାଚ୍ଯଂ ତତୋ ହି ତ୍ଵଂ ମୃତ୍ଯୋର୍ଵଶ୍ଯୋ ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ନିଶ୍ଚୟ ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଅହଂକାରୀ ଓ ଭୟରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ; ଏହିପରି ତୁ ଯାହା ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ, ଦୁଇଁ କଥା କହୁଛୁ, ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହେବାକୁ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଛୁ।
କାଲପାଶପରିକ୍ଷିପ୍ତା ଭଵନ୍ତି ପୁରୁଷା ହି ଯେ। କାର୍ଯାକାର୍ଯଂ ନ ଜାନନ୍ତି ତେ ନିରସ୍ତଷଡିନ୍ଦ୍ରିଯାଃ
ଯେମାନେ କାଳର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହରାଇ, କରିବା ଓ ନ କରିବା କାମ ଭେଦ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାମଂ ସଂରୁଧ୍ଯ ଭୃକୁଟିଂ ତତଃ। ସ ଦଦର୍ଶ ମହାସାଲମଵିଦୂରେ ନିଶାଚରଃ
ଏମିତି ରାମଙ୍କୁ କହି, ଭୃକୁଟି ଚମଡ଼ାଇ, ସେ ନିଶାଚର ଏକ ବଡ଼ ଶାଳ ଗଛ ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ।
ରଣେ ପ୍ରହରଣସ୍ଯାର୍ଥେ ସର୍ଵତୋ ହ୍ଯଵଲୋକଯନ୍। ସ ତମୁତ୍ପାଟଯାମାସ ସଂଦଷ୍ଟଦଶନଚ୍ଛଦମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ର ଖୋଜି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖି, ରୋଷରେ ଠୋଠ ଦାନ୍ତରେ ଚିବାଇ, ସେଇ ଗଛକୁ ଉପ୍ରାଡ଼ିଲେ।
ତଂ ସମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଵିନର୍ଦିତ୍ଵା ମହାବଲଃ। ରାମମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଚିକ୍ଷେପ ହତସ୍ତ୍ଵମିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ଦୁଇ ହାତରେ ଶକ୍ତି ଲଗାଇ ଗଛକୁ ଉପ୍ରାଡ଼ି, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ଖରା ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, 'ତୁ ମୃତ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।
ତମାପତନ୍ତଂ ବାଣୌଘୈଶ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ରାମଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ରୋଷମାହାରଯତ୍ ତୀଵ୍ରଂ ନିହନ୍ତୁଂ ସମରେ ଖରମ୍
ପ୍ରତାପଶାଳୀ ରାମ, ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଆସୁଥିବା ଅଗଣିତ ବାଣକୁ କାଟି ଦେଇ, ଖରକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିବା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଆଣିଲେ।
ଜାତସ୍ଵେଦସ୍ତତୋ ରାମୋ ରୋଷରକ୍ତାନ୍ତଲୋଚନଃ। ନିର୍ବିଭେଦ ସହସ୍ରେଣ ବାଣାନାଂ ସମରେ ଖରମ୍
ତାପରେ ରାମଙ୍କ ଦେହ ଘମେଇଗଲା, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହେଲା, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଖରକୁ ହଜାରଟି ବାଣ ଦେଇ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
ତସ୍ଯ ବାଣାନ୍ତରାଦ୍ ରକ୍ତଂ ବହୁ ସୁସ୍ରାଵ ଫେନିଲମ୍। ଗିରେଃ ପ୍ରସ୍ରଵଣସ୍ଯେଵ ଧାରାଣାଂ ଚ ପରିସ୍ରଵଃ
ସେ ବାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଖରଙ୍କ ଦେହରୁ ବହୁ ଫେନିଳ ରକ୍ତ ବେହେଇଲା, ଯେପରି ଗିରିର ଝରଣାରୁ ଧାରା ବେହେଇଥାଏ।
ଵିକଲଃ ସ କୃତୋ ବାଣୈଃ ଖରୋ ରାମେଣ ସଂଯୁଗେ। ମତ୍ତୋ ରୁଧିରଗନ୍ଧେନ ତମେଵାଭ୍ଯଦ୍ରଵଦ୍ ଦ୍ରୁତମ୍
ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଖର ଅସହାୟ ହେଇଗଲା; ରକ୍ତର ଗନ୍ଧରେ ପାଗଳ ହୋଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
ତମାପତନ୍ତଂ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଂ କୃତାସ୍ତ୍ରୋ ରୁଧିରାପ୍ଲୁତମ୍। ଅପାସର୍ପଦ୍ ଦ୍ଵିତ୍ରିପଦଂ କିଂଚିତ୍ତ୍ଵରିତଵିକ୍ରମଃ
ଏହି ଦିନ୍ଦିଆ, ରୁଦ୍ଧିରରେ ଭିଜିଥିବା ଖରା ଗୁସ୍ସାରେ ଅସ୍ତ୍ର ତାଇଁ ତିଆରି କରି ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଆସିଲା, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଇ-ତିନି ପଦ ଦୂରକୁ ତେଜ ଚଳନରେ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ।
ତତଃ ପାଵକସଂକାଶଂ ଵଧାଯ ସମରେ ଶରମ୍। ଖରସ୍ଯ ରାମୋ ଜଗ୍ରାହ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡମିଵାପରମ୍
ତାପରେ ରାମ ଖରାଙ୍କୁ ସଂଘର୍ଷରେ ମାରିବା ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଏକ ଶର ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।