ପ୍ରହରସ୍ଵ ଯଥାକାମଂ କୁରୁ ଯତ୍ନଂ କୁଲାଧମ। ଅଦ୍ଯ ତେ ପାତଯିଷ୍ଯାମି ଶିରସ୍ତାଲଫଲଂ ଯଥା
ମନ ମতো ଆକ୍ରମଣ କର, ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବୁ କର, ହେ ତୁମର କୁଳର ଅପମାନ! ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡକୁ ତାଳ ଫଳ ପଡିଯିବା ପରି ଭୂମିରେ ଫେଲିଦେବି।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ରାମଂ ପ୍ରହସନ୍ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
ରାମଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଖର ରାଗରେ ଚକଚକାଉଥିବା ଆଖିରେ ହସିଲେ, ତଥାପି ତିନି ଖୁବ ରୁଷ୍ଟ ଥିଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରାକୃତାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ହତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧେ ଦଶରଥାତ୍ମଜ। ଆତ୍ମନା କଥମାତ୍ମାନମପ୍ରଶସ୍ଯଂ ପ୍ରଶଂସସି
ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରି, ହେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ, ଏପରି କାମ କରି ତୁମେ କିପରି ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ଏହା କୌଣସି ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ କାମ ନୁହେଁ।
ଵିକ୍ରାନ୍ତା ବଲଵନ୍ତୋ ଵା ଯେ ଭଵନ୍ତି ନରର୍ଷଭାଃ। କଥଯନ୍ତି ନ ତେ କିଂଚିତ୍ ତେଜସା ଚାତିଗର୍ଵିତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରବଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଉପରେ ଗର୍ବ କରି ମଧ୍ୟ ନିଜେ ନିଜକୁ ବଢ଼ାଇ କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରାକୃତାସ୍ତ୍ଵକୃତାତ୍ମାନୋ ଲୋକେ କ୍ଷତ୍ରିଯପାଂସନାଃ। ନିରର୍ଥକଂ ଵିକତ୍ଥନ୍ତେ ଯଥା ରାମ ଵିକତ୍ଥସେ
କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଓ ଅନିୟମିତ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିର ଅପମାନ, ସେମାନେ ବେଉଁଠି ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ତୁମେ ଏଠି ରାମ, ଗର୍ବ କରୁଛ।
କୁଲଂ ଵ୍ଯପଦିଶନ୍ ଵୀରଃ ସମରେ କୋଽଭିଧାସ୍ଯତି। ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସ୍ଵଯମପ୍ରସ୍ତଵେ ସ୍ତଵମ୍
ଯେଉଁ ବୀର ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ କୁଳର କଥା କହିଥାଏ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ଆସିଲେ କିମ୍ବା ଅନୁରୋଧ ନ ହେଲେ ନିଜେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେନି।
ସର୍ଵଥା ତୁ ଲଘୁତ୍ଵଂ ତେ କତ୍ଥନେନ ଵିଦର୍ଶିତମ୍। ସୁଵର୍ଣପ୍ରତିରୂପେଣ ତପ୍ତେନେଵ କୁଶାଗ୍ନିନା
ତୁମର ଏହି ଗର୍ବ କଥା ଦ୍ୱାରା ତୁମର କ୍ଷୁଦ୍ରତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ସୁନା ଉପରେ କେବଳ ପତିନ ଲଗାଯାଇଥାଏ, କିମ୍ବା ତପ୍ତ ଦର୍ଭ ଘାସ ପରି।
ନ ତୁ ମାମିହ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ପଶ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ଗଦାଧରମ୍। ଧରାଧରମିଵାକମ୍ପ୍ଯଂ ପର୍ଵତଂ ଧାତୁଭିଶ୍ଚିତମ୍
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏଠି ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ, ମୋ ହାତରେ ଗଦା ନେଇ ଦଢ଼ ଥିବାକୁ, ମୁଁ ଏମିତି ଅଡ଼ିଗ ଓ ଦୃଢ଼, ଯେପରି ଧାତୁରେ ଢ଼କା ପାହାଡ଼।
ପର୍ଯାପ୍ତୋଽହଂ ଗଦାପାଣିର୍ହନ୍ତୁଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ରଣେ ତଵ। ତ୍ରଯାଣାମପି ଲୋକାନାଂ ପାଶହସ୍ତ ଇଵାନ୍ତକଃ
ମୋ ହାତରେ ଗଦା ନେଇ, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରାଣ ନେବାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ, ଯେପରି ଯମ ତିନି ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ପାଶ ନେଇ ଦଢ଼ ହୋଇଥାଏ।
କାମଂ ବହ୍ଵପି ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନ ତ୍ଵହମ୍। ଅସ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ସଵିତା ଯୁଦ୍ଧଵିଘ୍ନସ୍ତତୋ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ବହୁତ କଥା କହିପାରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କହିବି ନାହିଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଛି, ବିଳମ୍ବ ହେଲେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଧା ପଡ଼ିବ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରାକ୍ଷସାନାଂ ହତାନି ତେ। ତ୍ଵଦ୍ଵିନାଶାତ୍ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ତେଷାମଶ୍ରୁପ୍ରମାର୍ଜନମ୍
ତୁମେ ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିଦେଇଛ; ଆଜି ତୁମ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ମୁଁ ପୁଞ୍ଜିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସ ଗଦାଂ ପରମାଙ୍ଗଦାମ୍। ଖରଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ରାମାଯ ପ୍ରଦୀପ୍ତାମଶନିଂ ଯଥା
ଏଭଳି କହି ଖର ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଦାକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ବଜ୍ର ପରି ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଖରବାହୁପ୍ରମୁକ୍ତା ସା ପ୍ରଦୀପ୍ତା ମହତୀ ଗଦା। ଭସ୍ମ ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ଗୁଲ୍ମାଂଶ୍ଚ କୃତ୍ଵାଗାତ୍ ତତ୍ସମୀପତଃ
ଖରଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ସେ ମହାନ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଗଦା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼କୁ ଭସ୍ମ କରି ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିଲା।
ତାମାପତନ୍ତୀଂ ମହତୀଂ ମୃତ୍ଯୁପାଶୋପମାଂ ଗଦାମ୍। ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାଂ ରାମଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ବହୁଧା ଶରୈଃ
ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ ପରି ଆସୁଥିବା ସେ ମହାନ ଗଦାକୁ ରାମ ଆକାଶରେ ଅନେକ ଟୁକୁଡ଼ାରେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ସା ଵିଶୀର୍ଣା ଶରୈର୍ଭିନ୍ନା ପପାତ ଧରଣୀତଲେ। ଗଦା ମନ୍ତ୍ରୌଷଧିବଲୈର୍ଵ୍ଯାଲୀଵ ଵିନିପାତିତା
ବାଣରେ ଭିନ୍ନ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସେ ଗଦା ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଔଷଧିର ଶକ୍ତିରେ ମୃତ୍ୟୁବର୍ଣ୍ଣ ସାପ ଭୂମିରେ ଲୁହେଇଯାଏ।
thumb|ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଭିତ୍ତ୍ଵା ତୁ ତାଂ ଗଦାଂ ବାଣୈ ରାଘଵୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ। ସ୍ମଯମାନ ଇଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ସଂରବ୍ଧମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ତାହା ସେଇ ଗଦାକୁ ତାଙ୍କର ବାଣରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ହସି ଏହି କ୍ରୋଧିତ କଥା କହିଲେ—
ଏତତ୍ ତେ ବଲସର୍ଵସ୍ଵଂ ଦର୍ଶିତଂ ରାକ୍ଷସାଧମ। ଶକ୍ତିହୀନତରୋ ମତ୍ତୋ ଵୃଥା ତ୍ଵମୁପଗର୍ଜସି
ହେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ତୋର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏଠି ଦେଖାଗଲା; ମୋ ଠାରୁ ତୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ବଳ, ତଥାପି ବ୍ୟର୍ଥରେ ଗର୍ଜୁଛୁ।
ଏଷା ବାଣଵିନିର୍ଭିନ୍ନା ଗଦା ଭୂମିତଲଂ ଗତା। ଅଭିଧାନପ୍ରଗଲ୍ଭସ୍ଯ ତଵ ପ୍ରତ୍ଯଯଘାତିନୀ
ଏହି ଗଦା ବାଣରେ ଭିଦ୍ରା ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ତୋର ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା।
ଯତ୍ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ଵିନଷ୍ଟାନାମିଦମଶ୍ରୁପ୍ରମାର୍ଜନମ୍। ରାକ୍ଷସାନାଂ କରୋମୀତି ମିଥ୍ଯା ତଦପି ତେ ଵଚଃ
ତୁ ଯାହା କହିଥିଲୁ ବିନଶ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜିବି, ସେ କଥା ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା।
ନୀଚସ୍ଯ କ୍ଷୁଦ୍ରଶୀଲସ୍ଯ ମିଥ୍ଯାଵୃତ୍ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ। ପ୍ରାଣାନପହରିଷ୍ଯାମି ଗରୁତ୍ମାନମୃତଂ ଯଥା
ନିଚ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ମିଥ୍ୟା ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସ, ମୁଁ ତୋର ପ୍ରାଣ ନେଇଦେବି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ଅମୃତ ନେଇଥାଏ।
ଅଦ୍ଯ ତେ ଭିନ୍ନକଣ୍ଠସ୍ଯ ଫେନବୁଦ୍ବୁଦଭୂଷିତମ୍। ଵିଦାରିତସ୍ଯ ମଦ୍ବାଣୈର୍ମହୀ ପାସ୍ଯତି ଶୋଣିତମ୍
ଆଜି ତୋର କଣ୍ଠ ମୋର ବାଣରେ ଭିଦ୍ରା ହୋଇ, ଫେନ ଓ ବୁଦ୍ବୁଦରେ ଭରିଯିବ; ଏ ରକ୍ତକୁ ଭୂମି ପିଇଯିବ।
ପାଂସୁରୂଷିତସର୍ଵାଙ୍ଗଃ ସ୍ରସ୍ତନ୍ଯସ୍ତଭୁଜଦ୍ଵଯଃ। ସ୍ଵପ୍ସ୍ଯସେ ଗାଂ ସମାଶ୍ଲିଷ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭାଂ ପ୍ରମଦାମିଵ
ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦୁଇଟି ହାତ ଅସାର ହୋଇ ପଡ଼ିଯିବ, ତୁ ଭୂମିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରିୟାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି, ଶୋଇପଡ଼ିବୁ।
ପ୍ରଵୃଦ୍ଧନିଦ୍ରେ ଶଯିତେ ତ୍ଵଯି ରାକ୍ଷସପାଂସନେ। ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଶରଣ୍ଯାନାଂ ଶରଣ୍ଯା ଦଣ୍ଡକା ଇମେ
ହେ ରାକ୍ଷସ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିଲେ, ଏହି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଶରଣ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିରାପଦ ହେବ।
ଜନସ୍ଥାନେ ହତସ୍ଥାନେ ତଵ ରାକ୍ଷସ ମଚ୍ଛରୈଃ। ନିର୍ଭଯା ଵିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵତୋ ମୁନଯୋ ଵନେ
ଜନସ୍ଥାନରେ ମୋର ବାଣରେ ତୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଘୁରିବେ।
ଅଦ୍ଯ ଵିପ୍ରସରିଷ୍ଯନ୍ତି ରାକ୍ଷସ୍ଯୋ ହତବାନ୍ଧଵାଃ। ବାଷ୍ପାର୍ଦ୍ରଵଦନା ଦୀନା ଭଯାଦନ୍ଯଭଯାଵହାଃ
ଆଜି ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ନିଜ ପରିଜନ ହରାଇ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା ମୁହଁ ନେଇ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବେ।
ଅଦ୍ଯ ଶୋକରସଜ୍ଞାସ୍ତା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନିରର୍ଥିକାଃ। ଅନୁରୂପକୁଲାଃ ପତ୍ନ୍ଯୋ ଯାସାଂ ତ୍ଵଂ ପତିରୀଦୃଶଃ
ଆଜି, ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଚିତ କୁଳର ଓ ତୋର ପତ୍ନୀ, ସେମାନେ ଶୋକର ସ୍ବାଦ ଜାଣିବେ ଓ ନିର୍ଥକ ହୋଇଯିବେ।
ନୃଶଂସଶୀଲ କ୍ଷୁଦ୍ରାତ୍ମନ୍ ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକଣ୍ଟକ। ତ୍ଵତ୍କୃତେ ଶଙ୍କିତୈରଗ୍ନୌ ମୁନିଭିଃ ପାତ୍ଯତେ ହଵିଃ
ହେ ନିଷ୍ଠୁର ଚରିତ୍ର, ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ, ତୋର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ମୁନିମାନେ ଭୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଉଛନ୍ତି।
ତମେଵମଭିସଂରବ୍ଧଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ରାଘଵଂ ଵନେ। ଖରୋ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯାମାସ ରୋଷାତ୍ ଖରତରସ୍ଵରଃ
ଏପରି ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲରେ କ୍ରୋଧରେ ଏମିତି କହିବା ସମୟରେ, ଖରା ତାଙ୍କୁ ରୋଷରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସ୍ୱରରେ ତିରସ୍କାର କଲେ।
ଦୃଢଂ ଖଲ୍ଵଵଲିପ୍ତୋଽସି ଭଯେଷ୍ଵପି ଚ ନିର୍ଭଯଃ। ଵାଚ୍ଯାଵାଚ୍ଯଂ ତତୋ ହି ତ୍ଵଂ ମୃତ୍ଯୋର୍ଵଶ୍ଯୋ ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ନିଶ୍ଚୟ ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଅହଂକାରୀ ଓ ଭୟରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ; ଏହିପରି ତୁ ଯାହା ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ, ଦୁଇଁ କଥା କହୁଛୁ, ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହେବାକୁ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଛୁ।