କର୍ମ ଲୋକଵିରୁଦ୍ଧଂ ତୁ କୁର୍ଵାଣଂ କ୍ଷଣଦାଚର। ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ସର୍ଵଜନୋ ହନ୍ତି ସର୍ପଂ ଦୁଷ୍ଟମିଵାଗତମ୍
ହେ ରାତିର ଚର, ଯେଉଁଠି ଲୋକବିରୋଧୀ କାମ କରାଯାଏ, ସମସ୍ତେ ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ସାପ ଦେଖିଲେ ମାରାଯାଏ।
ଲୋଭାତ୍ ପାପାନି କୁର୍ଵାଣଃ କାମାଦ୍ ଵା ଯୋ ନ ବୁଧ୍ଯତେ। ହୃଷ୍ଟଃ ପଶ୍ଯତି ତସ୍ଯାନ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କରକାଦିଵ
ଲୋଭ କିମ୍ବା କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଯେଉଁଠି ପାପ କାମ କରାଯାଏ, ସେ ନିଜ ଅନ୍ତକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖେ, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ସାପଧରକୁ ତାଙ୍କ ଶେଷ ଦେଖେ।
ଵସତୋ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ତାପସାନ୍ ଧର୍ମଚାରିଣଃ। କିଂ ନୁ ହତ୍ଵା ମହାଭାଗାନ୍ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ରାକ୍ଷସ
ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ତାପସମାନେ ବସୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ତୁମେ ଏମିତି ମହାପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକମାନେକୁ ମାରିଦେଲ; ଏହାର କ'ଣ ଫଳ ମିଳିବ, ହେ ରାକ୍ଷସ?
ନ ଚିରଂ ପାପକର୍ମାଣଃ କ୍ରୂରା ଲୋକଜୁଗୁପ୍ସିତାଃ। ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଶୀର୍ଣମୂଲା ଇଵ ଦ୍ରୁମାଃ
ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୂର ଓ ପାପ କାମ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତି ରଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୂଳ ଶୁଖିଯିବା ଗଛ ପରି।
ଅଵଶ୍ଯଂ ଲଭତେ କର୍ତା ଫଲଂ ପାପସ୍ଯ କର୍ମଣଃ। ଘୋରଂ ପର୍ଯାଗତେ କାଲେ ଦ୍ରୁମଃ ପୁଷ୍ପମିଵାର୍ତଵମ୍
ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହାର ଫଳ ପାଇଥାଏ, ସମୟ ଆସିଲେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ, ଯେପରି ଗଛ ଋତୁ ଆସିଲେ ଫୁଲେ।
ନଚିରାତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଲୋକେ ପାପାନାଂ କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍। ସଵିଷାଣାମିଵାନ୍ନାନାଂ ଭୁକ୍ତାନାଂ କ୍ଷଣଦାଚର
ହେ ରାତିର ଚର, ଏହି ଜଗତରେ ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳିଯାଏ, ଯେପରି ବିଷ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ପାପମାଚରତାଂ ଘୋରଂ ଲୋକସ୍ଯାପ୍ରିଯମିଚ୍ଛତାମ୍। ଅହମାସାଦିତୋ ରାଜ୍ଞା ପ୍ରାଣାନ୍ ହନ୍ତୁଂ ନିଶାଚର
ଯେଉଁମାନେ ଭୟଙ୍କର ପାପ କରନ୍ତି, ଜଗତକୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ନେବା ପାଇଁ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ହେ ରାତିର ଚର।
ଅଦ୍ଯ ଭିତ୍ତ୍ଵା ମଯା ମୁକ୍ତାଃ ଶରାଃ କାଞ୍ଚନଭୂଷଣାଃ। ଵିଦାର୍ଯାତିପତିଷ୍ଯନ୍ତି ଵଲ୍ମୀକମିଵ ପନ୍ନଗାଃ
ଆଜି ମୋ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯିବା ସୁନାର ଅଳଙ୍କୃତ ତୀରମାନେ, ତୁମକୁ ଏମିତି ବେଧି ଦେବେ, ଯେପରି ପୋକା ଗହ୍ୱରରୁ ସାପ ବାହାରି ଆସେ।
ଯେ ତ୍ଵଯା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ଭକ୍ଷିତା ଧର୍ମଚାରିଣଃ। ତାନଦ୍ଯ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ସସୈନ୍ଯୋଽନୁଗମିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଖାଇଦେଇଥିଲ, ଆଜି ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ଓ ତୁମ ସେନା ଏବେ ଯିବା।
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ନିହତଂ ବାଣୈଃ ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ପରମର୍ଷଯଃ। ନିରଯସ୍ଥଂ ଵିମାନସ୍ଥା ଯେ ତ୍ଵଯା ନିହତାଃ ପୁରା
ଆଜି ତୁମେ ବାଣରେ ହତ ହେବାକୁ ଦେଖନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମାରିଦେଇଥିଲ, ଏବେ ସେମାନେ ଦେବଲୋକରେ ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ ନରକକୁ ପଡ଼ିବ।
ପ୍ରହରସ୍ଵ ଯଥାକାମଂ କୁରୁ ଯତ୍ନଂ କୁଲାଧମ। ଅଦ୍ଯ ତେ ପାତଯିଷ୍ଯାମି ଶିରସ୍ତାଲଫଲଂ ଯଥା
ମନ ମতো ଆକ୍ରମଣ କର, ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବୁ କର, ହେ ତୁମର କୁଳର ଅପମାନ! ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡକୁ ତାଳ ଫଳ ପଡିଯିବା ପରି ଭୂମିରେ ଫେଲିଦେବି।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ରାମଂ ପ୍ରହସନ୍ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
ରାମଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଖର ରାଗରେ ଚକଚକାଉଥିବା ଆଖିରେ ହସିଲେ, ତଥାପି ତିନି ଖୁବ ରୁଷ୍ଟ ଥିଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରାକୃତାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ହତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧେ ଦଶରଥାତ୍ମଜ। ଆତ୍ମନା କଥମାତ୍ମାନମପ୍ରଶସ୍ଯଂ ପ୍ରଶଂସସି
ସାଧାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରି, ହେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ, ଏପରି କାମ କରି ତୁମେ କିପରି ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ? ଏହା କୌଣସି ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ କାମ ନୁହେଁ।
ଵିକ୍ରାନ୍ତା ବଲଵନ୍ତୋ ଵା ଯେ ଭଵନ୍ତି ନରର୍ଷଭାଃ। କଥଯନ୍ତି ନ ତେ କିଂଚିତ୍ ତେଜସା ଚାତିଗର୍ଵିତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରବଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଉପରେ ଗର୍ବ କରି ମଧ୍ୟ ନିଜେ ନିଜକୁ ବଢ଼ାଇ କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରାକୃତାସ୍ତ୍ଵକୃତାତ୍ମାନୋ ଲୋକେ କ୍ଷତ୍ରିଯପାଂସନାଃ। ନିରର୍ଥକଂ ଵିକତ୍ଥନ୍ତେ ଯଥା ରାମ ଵିକତ୍ଥସେ
କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଓ ଅନିୟମିତ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିର ଅପମାନ, ସେମାନେ ବେଉଁଠି ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ତୁମେ ଏଠି ରାମ, ଗର୍ବ କରୁଛ।
କୁଲଂ ଵ୍ଯପଦିଶନ୍ ଵୀରଃ ସମରେ କୋଽଭିଧାସ୍ଯତି। ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ତୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସ୍ଵଯମପ୍ରସ୍ତଵେ ସ୍ତଵମ୍
ଯେଉଁ ବୀର ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ କୁଳର କଥା କହିଥାଏ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ଆସିଲେ କିମ୍ବା ଅନୁରୋଧ ନ ହେଲେ ନିଜେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେନି।
ସର୍ଵଥା ତୁ ଲଘୁତ୍ଵଂ ତେ କତ୍ଥନେନ ଵିଦର୍ଶିତମ୍। ସୁଵର୍ଣପ୍ରତିରୂପେଣ ତପ୍ତେନେଵ କୁଶାଗ୍ନିନା
ତୁମର ଏହି ଗର୍ବ କଥା ଦ୍ୱାରା ତୁମର କ୍ଷୁଦ୍ରତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ସୁନା ଉପରେ କେବଳ ପତିନ ଲଗାଯାଇଥାଏ, କିମ୍ବା ତପ୍ତ ଦର୍ଭ ଘାସ ପରି।
ନ ତୁ ମାମିହ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ପଶ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ଗଦାଧରମ୍। ଧରାଧରମିଵାକମ୍ପ୍ଯଂ ପର୍ଵତଂ ଧାତୁଭିଶ୍ଚିତମ୍
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏଠି ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ, ମୋ ହାତରେ ଗଦା ନେଇ ଦଢ଼ ଥିବାକୁ, ମୁଁ ଏମିତି ଅଡ଼ିଗ ଓ ଦୃଢ଼, ଯେପରି ଧାତୁରେ ଢ଼କା ପାହାଡ଼।
ପର୍ଯାପ୍ତୋଽହଂ ଗଦାପାଣିର୍ହନ୍ତୁଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ରଣେ ତଵ। ତ୍ରଯାଣାମପି ଲୋକାନାଂ ପାଶହସ୍ତ ଇଵାନ୍ତକଃ
ମୋ ହାତରେ ଗଦା ନେଇ, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରାଣ ନେବାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ, ଯେପରି ଯମ ତିନି ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ପାଶ ନେଇ ଦଢ଼ ହୋଇଥାଏ।
କାମଂ ବହ୍ଵପି ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନ ତ୍ଵହମ୍। ଅସ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ସଵିତା ଯୁଦ୍ଧଵିଘ୍ନସ୍ତତୋ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ବହୁତ କଥା କହିପାରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କହିବି ନାହିଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଛି, ବିଳମ୍ବ ହେଲେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଧା ପଡ଼ିବ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରାକ୍ଷସାନାଂ ହତାନି ତେ। ତ୍ଵଦ୍ଵିନାଶାତ୍ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ତେଷାମଶ୍ରୁପ୍ରମାର୍ଜନମ୍
ତୁମେ ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିଦେଇଛ; ଆଜି ତୁମ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ମୁଁ ପୁଞ୍ଜିଦେବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସ ଗଦାଂ ପରମାଙ୍ଗଦାମ୍। ଖରଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ରାମାଯ ପ୍ରଦୀପ୍ତାମଶନିଂ ଯଥା
ଏଭଳି କହି ଖର ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଦାକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ବଜ୍ର ପରି ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଖରବାହୁପ୍ରମୁକ୍ତା ସା ପ୍ରଦୀପ୍ତା ମହତୀ ଗଦା। ଭସ୍ମ ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ଗୁଲ୍ମାଂଶ୍ଚ କୃତ୍ଵାଗାତ୍ ତତ୍ସମୀପତଃ
ଖରଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ସେ ମହାନ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଗଦା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼କୁ ଭସ୍ମ କରି ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିଲା।
ତାମାପତନ୍ତୀଂ ମହତୀଂ ମୃତ୍ଯୁପାଶୋପମାଂ ଗଦାମ୍। ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାଂ ରାମଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ବହୁଧା ଶରୈଃ
ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ ପରି ଆସୁଥିବା ସେ ମହାନ ଗଦାକୁ ରାମ ଆକାଶରେ ଅନେକ ଟୁକୁଡ଼ାରେ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ସା ଵିଶୀର୍ଣା ଶରୈର୍ଭିନ୍ନା ପପାତ ଧରଣୀତଲେ। ଗଦା ମନ୍ତ୍ରୌଷଧିବଲୈର୍ଵ୍ଯାଲୀଵ ଵିନିପାତିତା
ବାଣରେ ଭିନ୍ନ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସେ ଗଦା ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଔଷଧିର ଶକ୍ତିରେ ମୃତ୍ୟୁବର୍ଣ୍ଣ ସାପ ଭୂମିରେ ଲୁହେଇଯାଏ।
thumb|ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଭିତ୍ତ୍ଵା ତୁ ତାଂ ଗଦାଂ ବାଣୈ ରାଘଵୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ। ସ୍ମଯମାନ ଇଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ସଂରବ୍ଧମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ତାହା ସେଇ ଗଦାକୁ ତାଙ୍କର ବାଣରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ହସି ଏହି କ୍ରୋଧିତ କଥା କହିଲେ—
ଏତତ୍ ତେ ବଲସର୍ଵସ୍ଵଂ ଦର୍ଶିତଂ ରାକ୍ଷସାଧମ। ଶକ୍ତିହୀନତରୋ ମତ୍ତୋ ଵୃଥା ତ୍ଵମୁପଗର୍ଜସି
ହେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ତୋର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏଠି ଦେଖାଗଲା; ମୋ ଠାରୁ ତୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ବଳ, ତଥାପି ବ୍ୟର୍ଥରେ ଗର୍ଜୁଛୁ।
ଏଷା ବାଣଵିନିର୍ଭିନ୍ନା ଗଦା ଭୂମିତଲଂ ଗତା। ଅଭିଧାନପ୍ରଗଲ୍ଭସ୍ଯ ତଵ ପ୍ରତ୍ଯଯଘାତିନୀ
ଏହି ଗଦା ବାଣରେ ଭିଦ୍ରା ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି, ତୋର ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା।
ଯତ୍ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ଵିନଷ୍ଟାନାମିଦମଶ୍ରୁପ୍ରମାର୍ଜନମ୍। ରାକ୍ଷସାନାଂ କରୋମୀତି ମିଥ୍ଯା ତଦପି ତେ ଵଚଃ
ତୁ ଯାହା କହିଥିଲୁ ବିନଶ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜିବି, ସେ କଥା ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା।