ଶିରାଂସ୍ଯପାତଯତ୍ ତ୍ରୀଣି ଵେଗଵଦ୍ଭିସ୍ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈଃ। ସ ଧୂମଶୋଣିତୋଦ୍ଗାରୀ ରାମବାଣାଭିପୀଡିତଃ
ତିନିଟି ତୀରରେ ତାଙ୍କର ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଦେଲେ; ଧୂଆଁ ଓ ରକ୍ତ ବହୁଥିବା ସେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ—
ନ୍ଯପତତ୍ ପତିତୈଃ ପୂର୍ଵଂ ସମରସ୍ଥୋ ନିଶାଚରଃ। ହତଶେଷାସ୍ତତୋ ଭଗ୍ନା ରାକ୍ଷସାଃ ଖରସଂଶ୍ରଯାଃ
ଏହି ନିଶାଚର, ପୂର୍ବରୁ ଆଘାତ ପାଇଥିବା, ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାପରେ, ବାକି ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ହାରି ଓ ଭୟରେ ଖରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ଦ୍ରଵନ୍ତି ସ୍ମ ନ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଵ୍ଯାଘ୍ରତ୍ରସ୍ତା ମୃଗା ଇଵ। ତାନ୍ ଖରୋ ଦ୍ରଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଵର୍ତ୍ଯ ରୁଷିତସ୍ତ୍ଵରନ୍। ରାମମେଵାଭିଦୁଦ୍ରାଵ ରାହୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ଯଥା
ସେମାନେ ବାଘରେ ଭୟଭିତ ହରିଣମାନେ ପରି ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ, ରୁହିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଦୌଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଖର କ୍ରୋଧରେ ସେମାନେକୁ ଫେରାଇଲେ ଓ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ରାହୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଧାଉଛି।
thumb|ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ନିହତଂ ଦୂଷଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଣେ ତ୍ରିଶିରସା ସହ। ଖରସ୍ଯାପ୍ଯଭଵତ୍ ତ୍ରାସୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵିକ୍ରମମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୂଷଣ ଓ ତିନିମୁହା ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଖର ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ଭୟଭିତ ହେଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସଂ ସୈନ୍ଯମଵିଷହ୍ଯଂ ମହାବଲମ୍। ହତମେକେନ ରାମେଣ ଦୂଷଣସ୍ତ୍ରିଶିରା ଅପି
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏତେ ବଡ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ସେନା, ଦୂଷଣ ଓ ତିନିମୁହା ସହିତ, କେବଳ ଏକା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହୋଇଛି।
ତଦ୍ବଲଂ ହତଭୂଯିଷ୍ଠଂ ଵିମନାଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ। ଆସସାଦ ଖରୋ ରାମଂ ନମୁଚିର୍ଵାସଵଂ ଯଥା
ଏପରି ଅଧିକାଂଶ ସେନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସ ମନମନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ନମୁଚି ଯେପରି ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ସେପରି ଖର ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇଲେ।
ଵିକୃଷ୍ଯ ବଲଵଚ୍ଚାପଂ ନାରାଚାନ୍ ରକ୍ତଭୋଜନାନ୍। ଖରଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ରାମାଯ କ୍ରୁଦ୍ଧାନାଶୀଵିଷାନିଵ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ତାଣି, ଖର ରକ୍ତପିପାସୁ ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି କ୍ରୋଧିତ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଛୁଟିଯାଏ।
ଜ୍ଯାଂ ଵିଧୁନ୍ଵନ୍ ସୁବହୁଶଃ ଶିକ୍ଷଯାସ୍ତ୍ରାଣି ଦର୍ଶଯନ୍। ଚଚାର ସମରେ ମାର୍ଗାନ୍ ଶରୈ ରଥଗତଃ ଖରଃ
ଧନୁଷର ତାର ବାରମ୍ବାର ନଡ଼ି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇ, ଖର ରଥରେ ବସି ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ତୀର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ସ ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଦିଶୋ ବାଣୈଃ ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚ ମହାରଥଃ। ପୂରଯାମାସ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋଽପି ସୁମହଦ୍ ଧନୁଃ
ସେ ମହାବୀର ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗକୁ ତୀରରେ ପୂରିଦେଲେ; ଏହା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ସ ସାଯକୈର୍ଦୁର୍ଵିଷହୈର୍ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗୈରିଵାଗ୍ନିଭିଃ। ନଭଶ୍ଚକାରାଵିଵରଂ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଅପରାଜିତ ତୀର, ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗାରି ପରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ଖର ଆକାଶକୁ ଏମିତି ଭରିଦେଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷା ଆସିଲେ ଆକାଶ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ ବଭୂଵ ଶିତୈର୍ବାଣୈଃ ଖରରାମଵିସର୍ଜିତୈଃ। ପର୍ଯାକାଶମନାକାଶଂ ସର୍ଵତଃ ଶରସଂକୁଲମ୍
ଏହିପରି, ଖର ଓ ରାମଙ୍କ ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ସମସ୍ତ ଆକାଶ ଚାରିପାଖ ତୀରରେ ଭରିଗଲା, ଖାଲି ଆକାଶ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଶରଜାଲାଵୃତଃ ସୂର୍ଯୋ ନ ତଦା ସ୍ମ ପ୍ରକାଶତେ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଵଧସଂରମ୍ଭାଦୁଭଯୋଃ ସମ୍ପ୍ରଯୁଧ୍ଯତୋଃ
ଏହି ସମୟରେ ତୀରର ଝାଲିରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ ହେଉନଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧା ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ତତୋ ନାଲୀକନାରାଚୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିକର୍ଣିଭିଃ। ଆଜଘାନ ରଣେ ରାମଂ ତୋତ୍ରୈରିଵ ମହାଦ୍ଵିପମ୍
ତାପରେ ଖର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁଣ୍ଡା ନାଳିକା, ନାରାଚ ଓ ବିକର୍ଣ୍ଣି ତୀରରେ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏମିତି ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ହାତୀକୁ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଏ।
ତଂ ରଥସ୍ଥଂ ଧନୁଷ୍ପାଣିଂ ରାକ୍ଷସଂ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ଦଦୃଶୁଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ପାଶହସ୍ତମିଵାନ୍ତକମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଭାବରେ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରାଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପାଶ ଧରିଥାନ୍ତି।
ହନ୍ତାରଂ ସର୍ଵସୈନ୍ଯସ୍ଯ ପୌରୁଷେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ପରିଶ୍ରାନ୍ତଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ମେନେ ରାମଂ ଖରସ୍ତଦା
ଏହି ସମୟରେ ଖର ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସେନାର ସଂହାରକ, ପ୍ରବଳ ପୌରୁଷ ଓ ମହାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ କ୍ଳାନ୍ତ ମନେ କଲେ।
ତଂ ସିଂହମିଵ ଵିକ୍ରାନ୍ତଂ ସିଂହଵିକ୍ରାନ୍ତଗାମିନମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନୋଦ୍ଵିଜତେ ରାମଃ ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗଂ ଯଥା
ଖରଙ୍କୁ ସିଂହ ପରି ପ୍ରବଳ ଓ ସିଂହ ଭଳି ଚାଲିଥିବା ଦେଖି ରାମ କେବେ ଭୟଭିତ ହେଲେନାହିଁ, ଯେପରି ସିଂହ କେବେ ଛୋଟ ପଶୁକୁ ଭୟ କରେନାହିଁ।
ତତଃ ସୂର୍ଯନିକାଶେନ ରଥେନ ମହତା ଖରଃ। ଆସସାଦାଥ ତଂ ରାମଂ ପତଙ୍ଗ ଇଵ ପାଵକମ୍
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବଡ଼ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଖର ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଏମିତି ଆସିଲେ, ଯେପରି ପୋକା ଅଗ୍ନିକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।
ତତୋଽସ୍ଯ ସଶରଂ ଚାପଂ ମୁଷ୍ଟିଦେଶେ ମହାତ୍ମନଃ। ଖରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ରାମସ୍ଯ ଦର୍ଶଯନ୍ ହସ୍ତଲାଘଵମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଖର ତାଙ୍କର ହସ୍ତଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇ ରାମଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ତାହାର ତୀରକୁ ମୁଷ୍ଟିଠାରେ କାଟିଦେଲେ।
ସ ପୁନସ୍ତ୍ଵପରାନ୍ ସପ୍ତ ଶରାନାଦାଯ ମର୍ମଣି। ନିଜଘାନ ରଣେ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶକ୍ରାଶନିସମପ୍ରଭାନ୍
ତାପରେ ରାମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସାତିଟି ତୀର ନେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଖରଙ୍କ ମର୍ମସ୍ଥଳରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତତଃ ଶରସହସ୍ରେଣ ରାମମପ୍ରତିମୌଜସମ୍। ଅର୍ଦଯିତ୍ଵା ମହାନାଦଂ ନନାଦ ସମରେ ଖରଃ
ଏହା ପରେ ଖର ଏକ ହଜାର ତୀରରେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ବେଦନା ଦେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ପ୍ରହତଂ ବାଣୈଃ ଖରମୁକ୍ତୈଃ ସୁପର୍ଵଭିଃ। ପପାତ କଵଚଂ ଭୂମୌ ରାମସ୍ଯାଦିତ୍ଯଵର୍ଚସମ୍
ତାପରେ ଖରଙ୍କ ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ରାମଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କବଚ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ସ ଶରୈରର୍ପିତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଗାତ୍ରେଷୁ ରାଘଵଃ। ରରାଜ ସମରେ ରାମୋ ଵିଧୂମୋଽଗ୍ନିରିଵ ଜ୍ଵଲନ୍
ତୀରରେ ସମଗ୍ର ଦେହ ଆଘାତ ପାଇ କ୍ରୋଧିତ ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧୂଆଁ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
ତତୋ ଗମ୍ଭୀରନିର୍ହ୍ରାଦଂ ରାମଃ ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣଃ। ଚକାରାନ୍ତାଯ ସ ରିପୋଃ ସଜ୍ଯମନ୍ଯନ୍ମହଦ୍ଧନୁଃ
ତାପରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସଂହାରକ ରାମ ଗଭୀର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇ, ଶତ୍ରୁର ଶେଷ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ସୁମହଦ୍ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଯତ୍ ତଦତିସୃଷ୍ଟଂ ମହର୍ଷିଣା। ଵରଂ ତଦ୍ ଧନୁରୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଖରଂ ସମଭିଧାଵତ
ତାପରେ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବଡ଼ ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁଷ ନେଇ ରାମ ଖରଙ୍କ ଦିଗରେ ଆଗେଇଯାଇଲେ।
ତତଃ କନକପୁଙ୍ଖୈସ୍ତୁ ଶରୈଃ ସଂନତପର୍ଵଭିଃ। ଚିଚ୍ଛେଦ ରାମଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଖରସ୍ଯ ସମରେ ଧ୍ଵଜମ୍
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ରାମ ସୁନା ରେଖା ଓ ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧା ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଖରଙ୍କ ଧ୍ୱଜକୁ କାଟିଦେଲେ।
ସ ଦର୍ଶନୀଯୋ ବହୁଧା ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଃ କାଞ୍ଚନୋ ଧ୍ଵଜଃ। ଜଗାମ ଧରଣୀଂ ସୂର୍ଯୋ ଦେଵତାନାମିଵାଜ୍ଞଯା
ଏହି ସୁନା ଧ୍ୱଜ ଅନେକ ସ୍ଥାନରୁ କାଟାଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।
ତଂ ଚତୁର୍ଭିଃ ଖରଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାମଂ ଗାତ୍ରେଷୁ ମାର୍ଗଣୈଃ। ଵିଵ୍ଯାଧ ହୃଦି ମର୍ମଜ୍ଞୋ ମାତଙ୍ଗମିଵ ତୋମରୈଃ
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଖର ଚାରିଟି ତୀରରେ ରାମଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ହୃଦୟକୁ ମର୍ମସ୍ଥଳ ଜାଣି ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ବାଣରେ ଆଘାତ କରାଯାଏ।
ସ ରାମୋ ବହୁଭିର୍ବାଣୈଃ ଖରକାର୍ମୁକନିଃସୃତୈଃ। ଵିଦ୍ଧୋ ରୁଧିରସିକ୍ତାଙ୍ଗୋ ବଭୂଵ ରୁଷିତୋ ଭୃଶମ୍
ଖରଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ନିସ୍କୃତ ଅନେକ ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲା ଓ ସେ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ସ ଧନୁର୍ଧନ୍ଵିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସଂଗୃହ୍ଯ ପରମାହଵେ। ମୁମୋଚ ପରମେଷ୍ଵାସଃ ଷଟ୍ ଶରାନଭିଲକ୍ଷିତାନ୍
ଏହି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାମ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଧରି ଛଅଟି ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।