ସ ସମ୍ପ୍ରହାରସ୍ତୁମୁଲୋ ରାମତ୍ରିଶିରସୋସ୍ତଦା। ସମ୍ବଭୂଵାତିବଲିନୋଃ ସିଂହକୁଞ୍ଜରଯୋରିଵ
ତାପରେ ରାମ ଓ ତ୍ରିଶିରା, ଉଭୟେ ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ଓ ହାତୀର ଯୁଦ୍ଧ ପରି, ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତସ୍ତ୍ରିଶିରସା ବାଣୈର୍ଲଲାଟେ ତାଡିତସ୍ତ୍ରିଭିଃ। ଅମର୍ଷୀ କୁପିତୋ ରାମଃ ସଂରବ୍ଧ ଇଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ତିନିଟି ବାଣ ମାଥାର ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିଲା; ଏହା ଦେଖି, ରାମ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ, ରୋଷରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅହୋ ଵିକ୍ରମଶୂରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯେଦୃଶଂ ବଲମ୍। ପୁଷ୍ପୈରିଵ ଶରୈର୍ଯୋଽହଂ ଲଲାଟେଽସ୍ମି ପରିକ୍ଷତଃ
ହାଁ, ଏହି ରାକ୍ଷସ ଯେତେ ଶୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ! ତାଙ୍କର ତୀରରେ ମୋ ଲଳାଟ ଏମିତି ଆଘାତ ପାଇଛି, ଯେପରି ଫୁଲରେ ଛୁଅଉଛି।
ମମାପି ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ଶରାଂଶ୍ଚାପଗୁଣାଚ୍ଚ୍ଯୁତାନ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସୁସଂରବ୍ଧଃ ଶରାନାଶୀଵିଷୋପମାନ୍
ମୋର ଧନୁର ତାଣି ଛାଡିଥିବା ଏହି ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର। ଏଭଳି କହି, ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ତୀର ଧରିଲେ।
ତ୍ରିଶିରୋଵକ୍ଷସି କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନିଜଘାନ ଚତୁର୍ଦଶ। ଚତୁର୍ଭିସ୍ତୁରଗାନସ୍ଯ ଶରୈଃ ସଂନତପର୍ଵଭିଃ
କ୍ରୋଧରେ ତିନିମୁହା ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଛାତିରେ ଚୌଦ୍ଦ ତୀର ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ଚାରିଟି ତୀର ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ଲାଗିଲା।
ନ୍ଯପାତଯତ ତେଜସ୍ଵୀ ଚତୁରସ୍ତସ୍ଯ ଵାଜିନଃ। ଅଷ୍ଟଭିଃ ସାଯକୈଃ ସୂତଂ ରଥୋପସ୍ଥେ ନ୍ଯପାତଯତ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଦେଲେ, ଏବଂ ଆଠଟି ତୀରରେ ରଥଚାଳକକୁ ରଥର ତଳକୁ ଫେଲାଇଦେଲେ।
ରାମଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ବାଣେନ ଧ୍ଵଜଂ ଚାସ୍ଯ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତମ୍। ତତୋ ହତରଥାତ୍ ତସ୍ମାଦୁତ୍ପତନ୍ତଂ ନିଶାଚରମ୍
ରାମ ତାଙ୍କର ଉଠାଇଥିବା ପତାକାକୁ ଏକ ତୀରରେ କାଟିଦେଲେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ରଥରୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ—
ଚିଚ୍ଛେଦ ରାମସ୍ତଂ ବାଣୈର୍ହୃଦଯେ ସୋଽଭଵଜ୍ଜଡଃ। ସାଯକୈଶ୍ଚାପ୍ରମେଯାତ୍ମା ସାମର୍ଷସ୍ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ
ରାମ ତୀରରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ରୁତ କରି, ସେ ଅଚେତନ ହେଲେ; ଏବଂ ଅପାର ଶକ୍ତି ସହିତ, ରାମ କ୍ରୋଧରେ ତାହାକୁ ଅଧିକ ତୀରରେ ବିଦ୍ରୁତ କଲେ।
ଶିରାଂସ୍ଯପାତଯତ୍ ତ୍ରୀଣି ଵେଗଵଦ୍ଭିସ୍ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈଃ। ସ ଧୂମଶୋଣିତୋଦ୍ଗାରୀ ରାମବାଣାଭିପୀଡିତଃ
ତିନିଟି ତୀରରେ ତାଙ୍କର ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଦେଲେ; ଧୂଆଁ ଓ ରକ୍ତ ବହୁଥିବା ସେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ—
ନ୍ଯପତତ୍ ପତିତୈଃ ପୂର୍ଵଂ ସମରସ୍ଥୋ ନିଶାଚରଃ। ହତଶେଷାସ୍ତତୋ ଭଗ୍ନା ରାକ୍ଷସାଃ ଖରସଂଶ୍ରଯାଃ
ଏହି ନିଶାଚର, ପୂର୍ବରୁ ଆଘାତ ପାଇଥିବା, ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାପରେ, ବାକି ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ହାରି ଓ ଭୟରେ ଖରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ଦ୍ରଵନ୍ତି ସ୍ମ ନ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଵ୍ଯାଘ୍ରତ୍ରସ୍ତା ମୃଗା ଇଵ। ତାନ୍ ଖରୋ ଦ୍ରଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଵର୍ତ୍ଯ ରୁଷିତସ୍ତ୍ଵରନ୍। ରାମମେଵାଭିଦୁଦ୍ରାଵ ରାହୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ଯଥା
ସେମାନେ ବାଘରେ ଭୟଭିତ ହରିଣମାନେ ପରି ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ, ରୁହିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଦୌଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଖର କ୍ରୋଧରେ ସେମାନେକୁ ଫେରାଇଲେ ଓ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ରାହୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଧାଉଛି।
thumb|ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ନିହତଂ ଦୂଷଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଣେ ତ୍ରିଶିରସା ସହ। ଖରସ୍ଯାପ୍ଯଭଵତ୍ ତ୍ରାସୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵିକ୍ରମମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୂଷଣ ଓ ତିନିମୁହା ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଖର ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ଭୟଭିତ ହେଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସଂ ସୈନ୍ଯମଵିଷହ୍ଯଂ ମହାବଲମ୍। ହତମେକେନ ରାମେଣ ଦୂଷଣସ୍ତ୍ରିଶିରା ଅପି
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏତେ ବଡ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ସେନା, ଦୂଷଣ ଓ ତିନିମୁହା ସହିତ, କେବଳ ଏକା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହୋଇଛି।
ତଦ୍ବଲଂ ହତଭୂଯିଷ୍ଠଂ ଵିମନାଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ। ଆସସାଦ ଖରୋ ରାମଂ ନମୁଚିର୍ଵାସଵଂ ଯଥା
ଏପରି ଅଧିକାଂଶ ସେନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସ ମନମନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ନମୁଚି ଯେପରି ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ସେପରି ଖର ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇଲେ।
ଵିକୃଷ୍ଯ ବଲଵଚ୍ଚାପଂ ନାରାଚାନ୍ ରକ୍ତଭୋଜନାନ୍। ଖରଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ରାମାଯ କ୍ରୁଦ୍ଧାନାଶୀଵିଷାନିଵ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ତାଣି, ଖର ରକ୍ତପିପାସୁ ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି କ୍ରୋଧିତ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଛୁଟିଯାଏ।
ଜ୍ଯାଂ ଵିଧୁନ୍ଵନ୍ ସୁବହୁଶଃ ଶିକ୍ଷଯାସ୍ତ୍ରାଣି ଦର୍ଶଯନ୍। ଚଚାର ସମରେ ମାର୍ଗାନ୍ ଶରୈ ରଥଗତଃ ଖରଃ
ଧନୁଷର ତାର ବାରମ୍ବାର ନଡ଼ି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇ, ଖର ରଥରେ ବସି ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ତୀର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ସ ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଦିଶୋ ବାଣୈଃ ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚ ମହାରଥଃ। ପୂରଯାମାସ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋଽପି ସୁମହଦ୍ ଧନୁଃ
ସେ ମହାବୀର ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗକୁ ତୀରରେ ପୂରିଦେଲେ; ଏହା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ସ ସାଯକୈର୍ଦୁର୍ଵିଷହୈର୍ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗୈରିଵାଗ୍ନିଭିଃ। ନଭଶ୍ଚକାରାଵିଵରଂ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଅପରାଜିତ ତୀର, ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗାରି ପରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ଖର ଆକାଶକୁ ଏମିତି ଭରିଦେଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷା ଆସିଲେ ଆକାଶ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ ବଭୂଵ ଶିତୈର୍ବାଣୈଃ ଖରରାମଵିସର୍ଜିତୈଃ। ପର୍ଯାକାଶମନାକାଶଂ ସର୍ଵତଃ ଶରସଂକୁଲମ୍
ଏହିପରି, ଖର ଓ ରାମଙ୍କ ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ସମସ୍ତ ଆକାଶ ଚାରିପାଖ ତୀରରେ ଭରିଗଲା, ଖାଲି ଆକାଶ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଶରଜାଲାଵୃତଃ ସୂର୍ଯୋ ନ ତଦା ସ୍ମ ପ୍ରକାଶତେ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଵଧସଂରମ୍ଭାଦୁଭଯୋଃ ସମ୍ପ୍ରଯୁଧ୍ଯତୋଃ
ଏହି ସମୟରେ ତୀରର ଝାଲିରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ ହେଉନଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧା ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ତତୋ ନାଲୀକନାରାଚୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିକର୍ଣିଭିଃ। ଆଜଘାନ ରଣେ ରାମଂ ତୋତ୍ରୈରିଵ ମହାଦ୍ଵିପମ୍
ତାପରେ ଖର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁଣ୍ଡା ନାଳିକା, ନାରାଚ ଓ ବିକର୍ଣ୍ଣି ତୀରରେ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏମିତି ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ହାତୀକୁ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଏ।
ତଂ ରଥସ୍ଥଂ ଧନୁଷ୍ପାଣିଂ ରାକ୍ଷସଂ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ଦଦୃଶୁଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ପାଶହସ୍ତମିଵାନ୍ତକମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଭାବରେ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରାଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପାଶ ଧରିଥାନ୍ତି।
ହନ୍ତାରଂ ସର୍ଵସୈନ୍ଯସ୍ଯ ପୌରୁଷେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ପରିଶ୍ରାନ୍ତଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ମେନେ ରାମଂ ଖରସ୍ତଦା
ଏହି ସମୟରେ ଖର ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସେନାର ସଂହାରକ, ପ୍ରବଳ ପୌରୁଷ ଓ ମହାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ କ୍ଳାନ୍ତ ମନେ କଲେ।
ତଂ ସିଂହମିଵ ଵିକ୍ରାନ୍ତଂ ସିଂହଵିକ୍ରାନ୍ତଗାମିନମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନୋଦ୍ଵିଜତେ ରାମଃ ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗଂ ଯଥା
ଖରଙ୍କୁ ସିଂହ ପରି ପ୍ରବଳ ଓ ସିଂହ ଭଳି ଚାଲିଥିବା ଦେଖି ରାମ କେବେ ଭୟଭିତ ହେଲେନାହିଁ, ଯେପରି ସିଂହ କେବେ ଛୋଟ ପଶୁକୁ ଭୟ କରେନାହିଁ।
ତତଃ ସୂର୍ଯନିକାଶେନ ରଥେନ ମହତା ଖରଃ। ଆସସାଦାଥ ତଂ ରାମଂ ପତଙ୍ଗ ଇଵ ପାଵକମ୍
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବଡ଼ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଖର ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଏମିତି ଆସିଲେ, ଯେପରି ପୋକା ଅଗ୍ନିକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।
ତତୋଽସ୍ଯ ସଶରଂ ଚାପଂ ମୁଷ୍ଟିଦେଶେ ମହାତ୍ମନଃ। ଖରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ରାମସ୍ଯ ଦର୍ଶଯନ୍ ହସ୍ତଲାଘଵମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଖର ତାଙ୍କର ହସ୍ତଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇ ରାମଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ତାହାର ତୀରକୁ ମୁଷ୍ଟିଠାରେ କାଟିଦେଲେ।
ସ ପୁନସ୍ତ୍ଵପରାନ୍ ସପ୍ତ ଶରାନାଦାଯ ମର୍ମଣି। ନିଜଘାନ ରଣେ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶକ୍ରାଶନିସମପ୍ରଭାନ୍
ତାପରେ ରାମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସାତିଟି ତୀର ନେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଖରଙ୍କ ମର୍ମସ୍ଥଳରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତତଃ ଶରସହସ୍ରେଣ ରାମମପ୍ରତିମୌଜସମ୍। ଅର୍ଦଯିତ୍ଵା ମହାନାଦଂ ନନାଦ ସମରେ ଖରଃ
ଏହା ପରେ ଖର ଏକ ହଜାର ତୀରରେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ବେଦନା ଦେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ପ୍ରହତଂ ବାଣୈଃ ଖରମୁକ୍ତୈଃ ସୁପର୍ଵଭିଃ। ପପାତ କଵଚଂ ଭୂମୌ ରାମସ୍ଯାଦିତ୍ଯଵର୍ଚସମ୍
ତାପରେ ଖରଙ୍କ ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ରାମଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କବଚ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।