ସୁପ୍ରଭାଜନଯଚ୍ଚାପି ପୁତ୍ରାନ୍ ପଞ୍ଚାଶତଂ ପୁନଃ । ସଂହାରାନ୍ ନାମ ଦୁର୍ଧର୍ଷାନ୍ ଦୁରାକ୍ରାମାନ୍ ବଲୀଯସଃ ॥୧-୨୧-
ସୁପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ ପୁନି ପଞ୍ଚାଶିଟି ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ 'ସଂହାର' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦୁର୍ଜୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅପରାଜେୟ।
ତାନି ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ଵେତ୍ତ୍ଯେଷ ଯଥାଵତ୍ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ । ଅପୂର୍ଵାଣାଂ ଚ ଜନନେ ଶକ୍ତୋ ଭୂଯଶ୍ଚ ଧର୍ମଵିତ୍ ॥୧-୨୧-
କୁଶିକଙ୍କ ପୁଅ ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିବାରୁ ନୂତନ ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିପାରନ୍ତି।
ତେନାସ୍ଯ ମୁନିମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ନ କିଞ୍ଚିଦସ୍ତ୍ଯଵିଦିତଂ ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯମ୍ ଚ ରାଘଵ ॥୧-୨୧-
ଏହି ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ରାଘବ, ସେଠି ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଜଣା ନାହିଁ।
ଏଵଂଵୀର୍ଯୋ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାଯଶାଃ । ନ ରାମଗମନେ ରାଜନ୍ ସଂଶଯଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୧-
ଏଭଳି ଶକ୍ତି ଓ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଶ୍ବାମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ଯଶସ୍ୱୀ ମହାପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି । ରାଜା, ଆପଣ ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଇତି ମୁନିଵଚନାତ୍ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତୋ :::ରଘୁଵୃଷଭଃ ଚ ମୁମୋଦ ପାର୍ଥିଵାଗ୍ର୍ଯଃ । ଗମନମଭିରୁରୋଚ ରାଘଵସ୍ଯ :::ପ୍ରଥିତଯଶାଃ କୁଶିକାତ୍ମଜାଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ॥୧-୨୧-
ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାର ମନ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜା ମନରେ ଖୁସି ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କୁ କୁଶିକନନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ।
thumb|ଦ୍ଵାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏହି ବିଶ୍ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ତଥା ଵସିଷ୍ଠେ ବ୍ରୁଵତି ରାଜା ଦଶରଥଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନୋ ରାମମାଜୁହାଵ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥୧-୨୨-
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜେ ଖୁସି ମୁହଁରେ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଡାକିଲେ ।
କୃତସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନଂ ମାତ୍ରା ପିତ୍ରା ଦଶରଥେନ ଚ । ପୁରୋଧସା ଵସିଷ୍ଠେନ ମଙ୍ଗଲୈରଭିମନ୍ତ୍ରିତମ୍ ॥୧-୨୨-
ମାଆ, ବାପା ଦଶରଥ ଓ ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଙ୍ଗଳ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ସୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯିବା ପରେ ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ।
ସ ପୁତ୍ରଂ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ରାଜା ଦଶରସ୍ତଦା । ଦଦୌ କୁଶିକପୁତ୍ରାଯ ସୁପ୍ରୀତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୧-୨୨-
ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ତାଙ୍କୁ କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ ।
ତତୋ ଵାଯୁଃ ସୁଖସ୍ପର୍ଶୋ ନୀରଜସ୍କୋ ଵଵୌ ତଦା । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଗତଂ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ ॥୧-୨୨-
ସେ ସମୟରେ, ରାମ ରାଜୀବନୟନ ବିଶ୍ବାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯିବା ବେଳେ, ଏକ ସୁମଧୁର ଓ ଧୂଳିହୀନ ପବନ ବହିଲା ।
ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିର୍ମହତ୍ଯାସୀଦ୍ ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭିନିସ୍ଵନୈଃ । ଶଙ୍ଖଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ଘୋଷଃ ପ୍ରଯାତେ ତୁ ମହାତ୍ମନି ॥୧-୨୨-
ଏକ ବଡ଼ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଦେବତାଙ୍କ ଢୋଳ ଓ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଗଲା; ମହାତ୍ମା ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ବାଜି ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଯଯାଵଗ୍ରେ ତତୋ ରାମୋ ମହାଯଶାଃ । କାକପକ୍ଷଧରୋ ଧନ୍ଵୀ ତଂ ଚ ସୌମିତ୍ରିରନ୍ଵଗାତ୍ ॥୧-୨୨-
ବିଶ୍ବାମିତ୍ର ଆଗରେ ଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାମ, ଯୋଦ୍ଧା ଶୈଳୀରେ କେଶ ବାନ୍ଧି ଧନୁଷ ଧରି, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ ।
କଲାପିନୌ ଧନୁଷ୍ପାଣୀ ଶୋଭଯାନୌ ଦିଶୋ ଦଶ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାତ୍ମାନଂ ତ୍ରିଶୀର୍ଷାଵିଵ ପନ୍ନଗୌ ॥୧-୨୨-
ଉଭୟେ କୁଏର ଓ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ଦଶ ଦିଗକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ; ସେମାନେ ବିଶ୍ବାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ ସାପ ପରି ଚାଲିଥିଲେ ।
ଅନୁଜଗ୍ମତୁରକ୍ଷୁଦ୍ରୌ ପିତାମହମିଵାଶ୍ଵିନୌ । ଅନୁଯାତୌ ଶ୍ରିଯା ଦୀପ୍ତୌ ଶୋଭଯେତାଵନିନ୍ଦିତୌ ॥୧-୨୨-
ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଯୌବନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତାମହଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଦୁଇଜଣ ତାପରି ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଦୋଷହୀନ ଥିଲେ ।
ତଦା କୁଶିକପୁତ୍ରଂ ତୁ ଧନୁଷ୍ପାଣୀ ସ୍ଵଲଂକୃତୌ । ବଦ୍ଧଗୋଧାଙ୍ଗୁଲିତ୍ରାଣୌ ଖଡ୍ଗଵନ୍ତୌ ମହାଦ୍ଯୁତୀ ॥୧-୨୨-
ସେ ସମୟରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ଶୋଭାରେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଗୋଧା ଅଙ୍ଗୁଳିତ୍ରାଣ ବାନ୍ଧି, ତାଲୱାର ନିକଟରେ ରଖି, କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ ।
କୁମାରୌ ଚାରୁଵପୁଷୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ । ଅନୁଯାତୌ ଶ୍ରିଯା ଦୀପ୍ତୌ ଶୋଭଯେତାଵନିନ୍ଦିତୌ ॥୧-୨୨-
ଯୁବକ ଓ ଶୋଭାବାନ୍ ଦୁଇଭାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଦୋଷହୀନ ଥିଲେ; ସେମାନେ ପଛରେ ଚାଲି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ ।
ସ୍ଥାଣୁଂ ଦେଵମିଵାଚିନ୍ତ୍ଯଂ କୁମାରାଵିଵ ପାଵକୀ । ଅଧ୍ଯର୍ଧଯୋଜନଂ ଗତ୍ଵା ସରଯ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ ॥୧-୨୨-
ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଦେବ ସ୍ଥାଣୁ ବା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭଳି ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ; ଅଧା ଯୋଜନା ଯିବା ପରେ ସେମାନେ ସରୟୂ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ରାମେତି ମଧୁରାଂ ଵାଣୀଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭ୍ଯଭାଷତ । ଗୃହାଣ ଵତ୍ସ ସଲିଲଂ ମା ଭୂତ୍କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯଃ ॥୧-୨୨-
ବିଶ୍ବାମିତ୍ର ମଧୁର କଥାରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ବେଳା ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ବେଟା, ପାଣି ଧର ।'
ମନ୍ତ୍ରଗ୍ରାମଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ବଲାମତିବଲାଂ ତଥା । ନ ଶ୍ରମୋ ନ ଜ୍ଵରୋ ଵା ତେ ନ ରୂପସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ ॥୧-୨୨-
'ମୋ ଠାରୁ ବଳ ଓ ଅତିବଳ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କେବେ ଦୁଃଖ, ଜ୍ୱର ବା ଦେହର ରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭବିବେ ନାହିଁ ।'
ନ ଚ ସୁପ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ଵା ଧର୍ଷଯିଷ୍ଯନ୍ତି ନୈର୍ଋତାଃ । ନ ବାହ୍ଵୋଃ ସଦୃଶୋ ଵୀର୍ଯେ ପୃଥିଵ୍ଯାମସ୍ତି କଶ୍ଚନ ॥୧-୨୨-
'ତୁମେ ଶୁଅଥିବା ବେଳେ ବା ଅସାବଧାନ ହେଲେ ବି, ଦୁଷ୍ଟ ଭୂତମାନେ କେବେ ତୁମକୁ ହେନସ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀରେ ବାହୁବଳରେ ତୁମ ସମାନ କେହି ନାହିଁ ।'
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵା ରାମ ନ ଭଵେତ୍ସଦୃଶସ୍ତଵ । ବଲାମତିବଲାଂ ଚୈଵ ପଠତସ୍ତାତ ରାଘଵ ॥୧-୨୨-
'ତିନି ଲୋକରେ ବି ରାମ, ତୁମ ସମାନ କେହି ନଥିବେ; ବଳ ଓ ଅତିବଳ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ସମୟରେ ରାଘବ, ବେଟା, ଏହି ଶକ୍ତି ତୁମେ ପାଇବ ।'
ନ ସୌଭାଗ୍ଯେ ନ ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯେ ନ ଜ୍ଞାନେ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯେ । ନୋତ୍ତରେ ପ୍ରତିଵକ୍ତଵ୍ଯେ ସମୋ ଲୋକେ ତଵାନଘ ॥୧-୨୨-
ହେ ନିର୍ମଳ, ଭାଗ୍ୟ, ଦାନ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଉତ୍ତର ଦେବା ଓ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେବାରେ ଏହି ସଂସାରରେ ତୁମ ପରି କେହି ନାହିଁ।
ଏତଦ୍ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵଯେ ଲବ୍ଧେ ନ ଭଵେତ୍ ସଦୃଶସ୍ତଵ । ବଲା ଚାତିବଲା ଚୈଵ ସର୍ଵଜ୍ଞାନସ୍ଯ ମାତରୌ ॥୧-୨୨-
ଏହି ଦୁଇଟି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ତୁମ ପରି କେହି ହେବେ ନାହିଁ; କାରଣ ବଳ ଓ ଅତିବଳ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମା।
କ୍ଷୁତ୍ପିପାସେ ନ ତେ ରାମ ଭଵିଷ୍ଯେତେ ନରୋତ୍ତମ । ବଲାମତିବଲାଂ ଚୈଵ ପଠସ୍ତାତ ରାଘଵ ॥୧-୨୨-
ହେ ରାମ, ମାନବମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ବଳ ଓ ଅତିବଳ ଶିଖିଲେ ପରେ ତୁମେ କେବେ ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ପୀଡିତ ହେବେ ନାହିଁ।
ଗୃହାଣ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଗୁପ୍ତଯେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵଯମଧୀଯାନେ ଯଶଶ୍ଚାଥ ଭଵେଦ୍ ଭୁଵି । ପିତାମହସୁତେ ହ୍ଯେତେ ଵିଦ୍ଯେ ତେଜଃସମନ୍ଵିତେ ॥୧-୨୨-
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଟି ବିଦ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କର; ଏହି ଦୁଇଟି ବିଦ୍ୟା ପଠିଲେ ପୃଥିବୀରେ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ହେବ; ପିତାମହଙ୍କର ଝିଅ ଏହି ବିଦ୍ୟାଗୁଡିକ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପ୍ରଦାତୁଂ ତଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସଦୃଶସ୍ତ୍ଵଂ ହି ପାର୍ଥିଵ । କାମଂ ବହୁଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ତ୍ଵଯ୍ଯେତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥୧-୨୨-
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ବିଦ୍ୟା ଦେବାକୁ ତୁମେ ଏକା ଯୋଗ୍ୟ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତପସା ସଂଭୃତେ ଚୈତେ ବହୁରୂପେ ଭଵିଷ୍ଯତଃ । ତତୋ ରାମୋ ଜଲଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନଃ ଶୁଚିଃ ॥୧-୨୨-
ତପସ୍ୟାରେ ଏହି ବିଦ୍ୟାଗୁଡିକ ସଂଗ୍ରହିତ ହୋଇ, ବହୁ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବ; ତାପରେ ରାମ, ପବିତ୍ର ଓ ଖୁସି ମୁହଁରେ, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।
ସହସ୍ରରଶ୍ମିର୍ଭଗଵାଞ୍ଶରଦୀଵ ଦିଵାକରଃ । ଗୁରୁକାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣି ନିଯୁଜ୍ଯ କୁଶିକାତ୍ମଜେ । ଊଷୁସ୍ତାଂ ରଜନୀଂ ତତ୍ର ସରଯ୍ଵାଂ ସୁସୁଖଂ ତ୍ରଯଃ ॥୧-୨୨-
ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ଶୋଭିତ, ଶରଦ ଋତୁର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦିନକର ଆଲୋକ ଜଗାଇଲେ; କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କାମ କ୍ଷମା କରି, ତିନିଜଣେ ସରୟୁ ତୀରରେ ଏହି ରାତି ବହୁତ ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ।
ଦଶରଥନୃପସୂନୁସତ୍ତମାଭ୍ଯାଂ :::ତୃଣଶଯନେଽନୁଚିତେ ତଦୋଷିତାଭ୍ଯାମ୍ । କୁଶିକସୁତଵଚୋଽନୁଲାଲିତାଭ୍ଯାମ୍ :::ସୁଖମିଵ ସା ଵିବଭୌ ଵିଭାଵରୀ ଚ ॥୧-୨୨-
ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କର ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ତୃଣ ଶୟନରେ, ଅନୁଚିତ ଶୟାନ ହୋଇ, କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେମାନେ ଆଶ୍ବାସିତ; ଏହି ରାତି ଏକ ଆନନ୍ଦର ଦିନ ପରି ଦୀପ୍ତି ହେଲା।
thumb|ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳ କାଣ୍ଡର ଏକୋଣେଶ ଅଧ୍ୟାୟ।