ଶେଷା ହତା ମହାଵୀର୍ଯା ରାକ୍ଷସା ରଣମୂର୍ଧନି। ଘୋରା ଦୁର୍ଵିଷହାଃ ସର୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାଗ୍ରଜେନ ତେ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶୂର ବିର ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଜୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ବଧ ହୋଇଗଲେ।
ତତସ୍ତୁ ତଦ୍ଭୀମବଲଂ ମହାହଵେ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମେଣ ହତଂ ବଲୀଯସା। ରଥେନ ରାମଂ ମହତା ଖରସ୍ତତଃ ସମାସସାଦେନ୍ଦ୍ର ଇଵୋଦ୍ଯତାଶନିଃ
ତାପରେ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭୟଙ୍କର ସେନା ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଖର ବଡ଼ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ଧରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ପରି, ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ।
thumb|ସପ୍ତଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ସତାଇଶତମ ସର୍ଗ।
ଖରଂ ତୁ ରାମାଭିମୁଖଂ ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ଵାହିନୀପତିଃ। ରାକ୍ଷସସ୍ତ୍ରିଶିରା ନାମ ସଂନିପତ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଖର ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆଗେ ବଢ଼ୁଥିଲେ, ସେବେଳେ ସେନାପତି ତ୍ରିଶିରା ନାମକ ରାକ୍ଷସ ସାମ୍ନାକୁ ଆସି ଏଭଳି କହିଲେ।
ମାଂ ନିଯୋଜଯ ଵିକ୍ରାନ୍ତଂ ତ୍ଵଂ ନିଵର୍ତସ୍ଵ ସାହସାତ୍। ପଶ୍ଯ ରାମଂ ମହାବାହୁଂ ସଂଯୁଗେ ଵିନିପାତିତମ୍
ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଯୁକ୍ତ କର, ମୁଁ ଶୂର; ତୁମେ ଏହି ଅତିସାହସିକତା ଛାଡ଼। ଦେଖ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା ରାମ କିପରି ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ପ୍ରତିଜାନାମି ତେ ସତ୍ଯମାଯୁଧଂ ଚାହମାଲଭେ। ଯଥା ରାମଂ ଵଧିଷ୍ଯାମି ଵଧାର୍ହଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି, ଅସ୍ତ୍ର ଧରୁଛି; ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ବଧଯୋଗ୍ୟ, ସେଇ ରାମକୁ ମୁଁ ମାରିଦେବି।
ଅହଂ ଵାସ୍ଯ ରଣେ ମୃତ୍ଯୁରେଷ ଵା ସମରେ ମମ। ଵିନିଵର୍ତ୍ଯ ରଣୋତ୍ସାହଂ ମୁହୂର୍ତଂ ପ୍ରାଶ୍ନିକୋ ଭଵ
ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେବି, କିମ୍ବା ସେ ମୋ ପାଇଁ; ତୁମେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ ଆଗ୍ରହ ରଖିବାକୁ ରୋକ, ଦର୍ଶକ ହୁଅ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ଵା ହତେ ରାମେ ଜନସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯସି। ମଯି ଵା ନିହତେ ରାମଂ ସଂଯୁଗାଯ ପ୍ରଯାସ୍ଯସି
ଯଦି ରାମ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ ଜନସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯିବ; ଯଦି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଯାଏ, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯିବ।
ଖରସ୍ତ୍ରିଶିରସା ତେନ ମୃତ୍ଯୁଲୋଭାତ୍ ପ୍ରସାଦିତଃ। ଗଚ୍ଛ ଯୁଧ୍ଯେତ୍ଯନୁଜ୍ଞାତୋ ରାଘଵାଭିମୁଖୋ ଯଯୌ
ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାରେ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଇ ଦିଆଯାଇ, ଖର 'ଯାଅ, ଯୁଦ୍ଧ କର' ବୋଲି ଅନୁମତି ଦେଲେ। ତ୍ରିଶିରା ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ।
ତ୍ରିଶିରାସ୍ତୁ ରଥେନୈଵ ଵାଜିଯୁକ୍ତେନ ଭାସ୍ଵତା। ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵଦ୍ ରଣେ ରାମଂ ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ଇଵ ପର୍ଵତଃ
ତ୍ରିଶିରା ଉଜ୍ୱଳ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗିଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ପାହାଡ଼ର ତିନିଟି ଶିଖର ପରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ଶରଧାରାସମୂହାନ୍ ସ ମହାମେଘ ଇଵୋତ୍ସୃଜନ୍। ଵ୍ଯସୃଜତ୍ ସଦୃଶଂ ନାଦଂ ଜଲାର୍ଦ୍ରସ୍ଯେଵ ଦୁନ୍ଦୁଭେଃ
ସେ ଘନ ମେଘ ପରି ଅନେକ ତୀର ଝରଣା ଛାଡ଼ି, ପାଣିରେ ଭିଜିଥିବା ଢୋଲର ଶବ୍ଦ ପରି ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ।
ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତ୍ରିଶିରସଂ ରାକ୍ଷସଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵଃ। ଧନୁଷା ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଵିଧୁନ୍ଵନ୍ ସାଯକାନ୍ ଶିତାନ୍
ତ୍ରିଶିରା ରାକ୍ଷସ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାମ ଧନୁଷ ତଣି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନେଇ, ସେଠାରେ ସାମ୍ନା କଲେ।
ସ ସମ୍ପ୍ରହାରସ୍ତୁମୁଲୋ ରାମତ୍ରିଶିରସୋସ୍ତଦା। ସମ୍ବଭୂଵାତିବଲିନୋଃ ସିଂହକୁଞ୍ଜରଯୋରିଵ
ତାପରେ ରାମ ଓ ତ୍ରିଶିରା, ଉଭୟେ ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ଓ ହାତୀର ଯୁଦ୍ଧ ପରି, ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତସ୍ତ୍ରିଶିରସା ବାଣୈର୍ଲଲାଟେ ତାଡିତସ୍ତ୍ରିଭିଃ। ଅମର୍ଷୀ କୁପିତୋ ରାମଃ ସଂରବ୍ଧ ଇଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ତିନିଟି ବାଣ ମାଥାର ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିଲା; ଏହା ଦେଖି, ରାମ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ, ରୋଷରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅହୋ ଵିକ୍ରମଶୂରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯେଦୃଶଂ ବଲମ୍। ପୁଷ୍ପୈରିଵ ଶରୈର୍ଯୋଽହଂ ଲଲାଟେଽସ୍ମି ପରିକ୍ଷତଃ
ହାଁ, ଏହି ରାକ୍ଷସ ଯେତେ ଶୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ! ତାଙ୍କର ତୀରରେ ମୋ ଲଳାଟ ଏମିତି ଆଘାତ ପାଇଛି, ଯେପରି ଫୁଲରେ ଛୁଅଉଛି।
ମମାପି ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ଶରାଂଶ୍ଚାପଗୁଣାଚ୍ଚ୍ଯୁତାନ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସୁସଂରବ୍ଧଃ ଶରାନାଶୀଵିଷୋପମାନ୍
ମୋର ଧନୁର ତାଣି ଛାଡିଥିବା ଏହି ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର। ଏଭଳି କହି, ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ତୀର ଧରିଲେ।
ତ୍ରିଶିରୋଵକ୍ଷସି କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନିଜଘାନ ଚତୁର୍ଦଶ। ଚତୁର୍ଭିସ୍ତୁରଗାନସ୍ଯ ଶରୈଃ ସଂନତପର୍ଵଭିଃ
କ୍ରୋଧରେ ତିନିମୁହା ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଛାତିରେ ଚୌଦ୍ଦ ତୀର ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ଚାରିଟି ତୀର ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ଲାଗିଲା।
ନ୍ଯପାତଯତ ତେଜସ୍ଵୀ ଚତୁରସ୍ତସ୍ଯ ଵାଜିନଃ। ଅଷ୍ଟଭିଃ ସାଯକୈଃ ସୂତଂ ରଥୋପସ୍ଥେ ନ୍ଯପାତଯତ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଦେଲେ, ଏବଂ ଆଠଟି ତୀରରେ ରଥଚାଳକକୁ ରଥର ତଳକୁ ଫେଲାଇଦେଲେ।
ରାମଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ବାଣେନ ଧ୍ଵଜଂ ଚାସ୍ଯ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତମ୍। ତତୋ ହତରଥାତ୍ ତସ୍ମାଦୁତ୍ପତନ୍ତଂ ନିଶାଚରମ୍
ରାମ ତାଙ୍କର ଉଠାଇଥିବା ପତାକାକୁ ଏକ ତୀରରେ କାଟିଦେଲେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ରଥରୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ—
ଚିଚ୍ଛେଦ ରାମସ୍ତଂ ବାଣୈର୍ହୃଦଯେ ସୋଽଭଵଜ୍ଜଡଃ। ସାଯକୈଶ୍ଚାପ୍ରମେଯାତ୍ମା ସାମର୍ଷସ୍ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ
ରାମ ତୀରରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ରୁତ କରି, ସେ ଅଚେତନ ହେଲେ; ଏବଂ ଅପାର ଶକ୍ତି ସହିତ, ରାମ କ୍ରୋଧରେ ତାହାକୁ ଅଧିକ ତୀରରେ ବିଦ୍ରୁତ କଲେ।
ଶିରାଂସ୍ଯପାତଯତ୍ ତ୍ରୀଣି ଵେଗଵଦ୍ଭିସ୍ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈଃ। ସ ଧୂମଶୋଣିତୋଦ୍ଗାରୀ ରାମବାଣାଭିପୀଡିତଃ
ତିନିଟି ତୀରରେ ତାଙ୍କର ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଦେଲେ; ଧୂଆଁ ଓ ରକ୍ତ ବହୁଥିବା ସେ ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ—
ନ୍ଯପତତ୍ ପତିତୈଃ ପୂର୍ଵଂ ସମରସ୍ଥୋ ନିଶାଚରଃ। ହତଶେଷାସ୍ତତୋ ଭଗ୍ନା ରାକ୍ଷସାଃ ଖରସଂଶ୍ରଯାଃ
ଏହି ନିଶାଚର, ପୂର୍ବରୁ ଆଘାତ ପାଇଥିବା, ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାପରେ, ବାକି ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ହାରି ଓ ଭୟରେ ଖରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ଦ୍ରଵନ୍ତି ସ୍ମ ନ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଵ୍ଯାଘ୍ରତ୍ରସ୍ତା ମୃଗା ଇଵ। ତାନ୍ ଖରୋ ଦ୍ରଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଵର୍ତ୍ଯ ରୁଷିତସ୍ତ୍ଵରନ୍। ରାମମେଵାଭିଦୁଦ୍ରାଵ ରାହୁଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଂ ଯଥା
ସେମାନେ ବାଘରେ ଭୟଭିତ ହରିଣମାନେ ପରି ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ, ରୁହିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଦୌଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଖର କ୍ରୋଧରେ ସେମାନେକୁ ଫେରାଇଲେ ଓ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ରାହୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଧାଉଛି।
thumb|ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ନିହତଂ ଦୂଷଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଣେ ତ୍ରିଶିରସା ସହ। ଖରସ୍ଯାପ୍ଯଭଵତ୍ ତ୍ରାସୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵିକ୍ରମମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୂଷଣ ଓ ତିନିମୁହା ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଖର ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ଭୟଭିତ ହେଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସଂ ସୈନ୍ଯମଵିଷହ୍ଯଂ ମହାବଲମ୍। ହତମେକେନ ରାମେଣ ଦୂଷଣସ୍ତ୍ରିଶିରା ଅପି
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏତେ ବଡ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ସେନା, ଦୂଷଣ ଓ ତିନିମୁହା ସହିତ, କେବଳ ଏକା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହୋଇଛି।
ତଦ୍ବଲଂ ହତଭୂଯିଷ୍ଠଂ ଵିମନାଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ। ଆସସାଦ ଖରୋ ରାମଂ ନମୁଚିର୍ଵାସଵଂ ଯଥା
ଏପରି ଅଧିକାଂଶ ସେନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସ ମନମନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ନମୁଚି ଯେପରି ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ସେପରି ଖର ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇଲେ।
ଵିକୃଷ୍ଯ ବଲଵଚ୍ଚାପଂ ନାରାଚାନ୍ ରକ୍ତଭୋଜନାନ୍। ଖରଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ରାମାଯ କ୍ରୁଦ୍ଧାନାଶୀଵିଷାନିଵ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ତାଣି, ଖର ରକ୍ତପିପାସୁ ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେପରି କ୍ରୋଧିତ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଛୁଟିଯାଏ।
ଜ୍ଯାଂ ଵିଧୁନ୍ଵନ୍ ସୁବହୁଶଃ ଶିକ୍ଷଯାସ୍ତ୍ରାଣି ଦର୍ଶଯନ୍। ଚଚାର ସମରେ ମାର୍ଗାନ୍ ଶରୈ ରଥଗତଃ ଖରଃ
ଧନୁଷର ତାର ବାରମ୍ବାର ନଡ଼ି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇ, ଖର ରଥରେ ବସି ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ତୀର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ସ ସର୍ଵାଶ୍ଚ ଦିଶୋ ବାଣୈଃ ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚ ମହାରଥଃ। ପୂରଯାମାସ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋଽପି ସୁମହଦ୍ ଧନୁଃ
ସେ ମହାବୀର ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗକୁ ତୀରରେ ପୂରିଦେଲେ; ଏହା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଧରିଲେ।