ହଯୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିପମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ରଥୈର୍ଭିନ୍ନୈରନେକଶଃ। ଚାମରଵ୍ଯଜନୈଶ୍ଛତ୍ରୈର୍ଧ୍ଵଜୈର୍ନାନାଵିଧୈରପି
ଘୋଡ଼ା, ମହାନ ହାତୀ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ, ଏହାସହିତ ଚାମର, ଛତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଝଣ୍ଡା ଭୂମିରେ ଛିଟାଇ ଥିଲା।
ରାମେଣ ବାଣାଭିହତୈର୍ଵିଚ୍ଛିନ୍ନୈଃ ଶୂଲପଟ୍ଟିଶୈଃ। ଖଡ୍ଗୈଃ ଖଣ୍ଡୀକୃତୈଃ ପ୍ରାସୈର୍ଵିକୀର୍ଣୈଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଧୈଃ
ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶୂଳ, ପଟିଶ, ତଳୱାର, ଛିଟାଇ ଥିବା ଭାଲା ଓ କୁଟାରୀ ଭୂମିରେ ଚାଲିଥିଲା।
ଚୂର୍ଣିତାଭିଃ ଶିଲାଭିଶ୍ଚ ଶରୈଶ୍ଚିତ୍ରୈରନେକଶଃ। ଵିଚ୍ଛିନ୍ନୈଃ ସମରେ ଭୂମିର୍ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଭୂଦ୍ ଭଯଂକରା
ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ପାଥର ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଦ୍ଭୁତ ତୀରରେ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଶାଳ ହୋଇଗଲା, ଛିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଭରିଗଲା।
ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିହତାନ୍ ସର୍ଵେ ରାକ୍ଷସାଃ ପରମାତୁରାଃ। ନ ତତ୍ର ଚଲିତୁଂ ଶକ୍ତା ରାମଂ ପରପୁରଂଜଯମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସମାନେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ଦୁର୍ଗ ବିଜେତା ରାମଙ୍କ ଠାରେ ଚାଲିପାରିଲେନି।
thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଛବିଶ ଶ୍ଲୋକ।
ଦୂଷଣସ୍ତୁ ସ୍ଵକଂ ସୈନ୍ଯଂ ହନ୍ଯମାନଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଚ। ସଂଦିଦେଶ ମହାବାହୁର୍ଭୀମଵେଗାନ୍ ଦୁରାସଦାନ୍
ଦୂଷଣ ନିଜ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧାରୀ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଜୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ରାକ୍ଷସାନ୍ ପଞ୍ଚସାହସ୍ରାନ୍ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ। ତେ ଶୂଲୈଃ ପଟ୍ଟିଶୈଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ଶିଲାଵର୍ଷୈର୍ଦ୍ରୁମୈରପି
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆନଥିବା ପାଞ୍ଚ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ସେମାନେ ଶୂଳ, ପଟିଶ, ତଳୱାର, ପାଥର ବର୍ଷା ଓ ଗଛ ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଶରଵର୍ଷୈରଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଵଵର୍ଷୁସ୍ତଂ ସମନ୍ତତଃ। ତଦ୍ ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଶିଲାନାଂ ଚ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରାଣହରଂ ମହତ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅବିରତ ତୀର ବର୍ଷା କରିଲେ; ଏହି ଗଛ ଓ ପାଥରର ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା ଜୀବନ ନେଇଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଘଵସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣସାଯକୈଃ। ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ ତଦ୍ ଵର୍ଷଂ ନିମୀଲିତ ଇଵର୍ଷଭଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ସେହି ବର୍ଷାକୁ ରୋକିଲେ; ଏହି ବର୍ଷାକୁ ସହି, ସେ ଏକ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରିଥିବା ବୃଷଭ ଭଳି ଦୃଢ଼ ରହିଲେ।
ରାମଃ କ୍ରୋଧଂ ପରଂ ଲେଭେ ଵଧାର୍ଥଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍। ତତଃ କ୍ରୋଧସମାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଇଵ ତେଜସା
ରାମ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଏହି କ୍ରୋଧରେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଶରୈରଭ୍ଯକିରତ୍ ସୈନ୍ଯଂ ସର୍ଵତଃ ସହଦୂଷଣମ୍। ତତଃ ସେନାପତିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦୂଷଣଃ ଶତ୍ରୁଦୂଷଣଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦୂଷଣ ସହିତ ସେନାକୁ ତୀରରେ ଢାଙ୍କିଦେଲେ; ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ସେନାପତି ଦୂଷଣ, ଶତ୍ରୁ ଦୁଷଣ କଲେ।
ଶରୈରଶନିକଲ୍ପୈସ୍ତଂ ରାଘଵଂ ସମଵାରଯତ୍। ତତୋ ରାମଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ କ୍ଷୁରେଣାସ୍ଯ ମହଦ୍ ଧନୁଃ
ବଜ୍ର ଭଳି ତୀରରେ ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ; ତାପରେ ରାମ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଧାର ତୀରରେ—
ଚିଚ୍ଛେଦ ସମରେ ଵୀରଶ୍ଚର୍ତୁଭିଶ୍ଚତୁରୋ ହଯାନ୍। ହତ୍ଵା ଚାଶ୍ଵାନ୍ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈରର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ସାରଥେଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ବୀର ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷକୁ କାଟିଦେଲେ, ଚାରିଟି ତୀରରେ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରିଦେଲେ।
ଶିରୋ ଜହାର ତଦ୍ରକ୍ଷସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ଵକ୍ଷସି। ସ ଚ୍ଛିନ୍ନଧନ୍ଵା ଵିରଥୋ ହତାଶ୍ଵୋ ହତସାରଥିଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ମାରି, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ତୀରରେ ସାରଥିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ତିନିଟି ତୀରରେ ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଛାତିକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
ଜଗ୍ରାହ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭଂ ପରିଘଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ଵେଷ୍ଟିତଂ କାଞ୍ଚନୈଃ ପଟ୍ଟୈର୍ଦେଵସୈନ୍ଯାଭିମର୍ଦନମ୍
ଧନୁଷ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ହରାଇ, ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି, ସୁନା ତାରରେ ବନ୍ଧା, ଦେବତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଭୟଙ୍କର ଲୋହା ଗଦା ଧରିଲେ।
ଆଯସୈଃ ଶଙ୍କୁଭିସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ କୀର୍ଣଂ ପରଵସୋକ୍ଷିତମ୍। ଵଜ୍ରାଶନିସମସ୍ପର୍ଶଂ ପରଗୋପୁରଦାରଣମ୍
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହା ଶଙ୍କୁ ଲଗାଇଥିବା, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିରେ ଲପେଟା, ବଜ୍ର ଓ ଅସନି ଭଳି ଛୁଆଁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦୁର୍ଗ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ସମର୍ଥ।
ତଂ ମହୋରଗସଂକାଶଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ପରିଘଂ ରଣେ। ଦୂଷଣୋଽଭ୍ଯପତଦ୍ ରାମଂ କ୍ରୂରକର୍ମା ନିଶାଚରଃ
ସେହି ବଡ଼ ସାପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗଦାକୁ ଧରି, ଦୂଷଣ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ରାତିର ଚର, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯାଭିପତମାନସ୍ଯ ଦୂଷଣସ୍ଯ ଚ ରାଘଵଃ। ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଶରାଭ୍ଯାଂ ଚିଚ୍ଛେଦ ସହସ୍ତାଭରଣୌ ଭୁଜୌ
ଦୂଷଣ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୁଇଟି ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ବାହୁକୁ ଦୁଇଟି ତୀରରେ କାଟିଦେଲେ।
ଭ୍ରଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ ମହାକାଯଃ ପପାତ ରଣମୂର୍ଧନି। ପରିଘଶ୍ଛିନ୍ନହସ୍ତସ୍ଯ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜ ଇଵାଗ୍ରତଃ
ସେ ମହାକାୟ ଦାନବ, ହାତ ଓ ଲୋହ ଗଦା କଟାଯିବା ପରେ, ଯୁଦ୍ଧମାନ୍ଚରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭୂମିକୁ ଢଳିଯାଏ, ସେପରି।
କରାଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିକୀର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ପପାତ ଭୁଵି ଦୂଷଣଃ। ଵିଷାଣାଭ୍ଯାଂ ଵିଶୀର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ମନସ୍ଵୀଵ ମହାଗଜଃ
ଦୁଷଣଙ୍କ ଦୁଇଟି ହାତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଯେପରି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯିବାରୁ ଭୂମିକୁ ଢଳିଯାଏ, ସେପରି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ପତିତଂ ଭୂମୌ ଦୂଷଣଂ ନିହତଂ ରଣେ। ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ଯପୂଜଯନ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୂମିରେ ଦୁଷଣଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ 'ବାହ୍! ବାହ୍!' ବୋଲି କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ କ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତ୍ରଯଃ ସେନାଗ୍ରଯାଯିନଃ। ସଂହତ୍ଯାଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ ରାମଂ ମୃତ୍ଯୁପାଶାଵପାଶିତାଃ
ଏହି ସମୟରେ, ତିନିଜଣ ରାଗି ଶେନାପତି, ମୃତ୍ୟୁର ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି, ଏକଠି ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ମହାକପାଲଃ ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷଃ ପ୍ରମାଥୀ ଚ ମହାବଲଃ। ମହାକପାଲୋ ଵିପୁଲଂ ଶୂଲମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ
ମହାକପାଳ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ ଓ ପ୍ରମାଥୀ—ଏମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ; ମହାକପାଳ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଶୂଳ ଉଠାଇଲେ।
ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷଃ ପଟ୍ଟିଶଂ ଗୃହ୍ଯ ପ୍ରମାଥୀ ଚ ପରଶ୍ଵଧମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵାପତତସ୍ତାଂସ୍ତୁ ରାଘଵଃ ସାଯକୈଃ ଶିତୈଃ
ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ ଏକ ପଟିଶ ଧରିଲେ, ପ୍ରମାଥୀ ଏକ କୁଟାର ନେଲେ; ସେମାନେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାଘବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରୈଃ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତାନତିଥୀନିଵ। ମହାକପାଲସ୍ଯ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ସେ ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିରା ଥିବା ବାଣରେ ସେମାନେଠାରେ ପ୍ରହାର କଲେ, ଯେପରି ଅତିଥି ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ସେପରି; ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ମହାକପାଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।
ଅସଂଖ୍ଯେଯୈସ୍ତୁ ବାଣୌଘୈଃ ପ୍ରମମାଥ ପ୍ରମାଥିନମ୍। ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷସ୍ଯାକ୍ଷିଣୀ ସ୍ଥୂଲେ ପୂରଯାମାସ ସାଯକୈଃ
ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣର ବର୍ଷାରେ ସେ ପ୍ରମାଥୀଙ୍କୁ ଦଳନ କଲେ, ଏବଂ ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷଙ୍କ ଆଖିକୁ ବାଣରେ ପୂରିଦେଲେ।
ସ ପପାତ ହତୋ ଭୂମୌ ଵିଟପୀଵ ମହାଦ୍ରୁମଃ। ଦୂଷଣସ୍ଯାନୁଗାନ୍ ପଞ୍ଚସାହସ୍ରାନ୍ କୁପିତଃ କ୍ଷଣାତ୍
ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଶାଖା ଭାଙ୍ଗିଯିବାରୁ ଢଳିଯାଏ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, କ୍ରୋଧିତ ରାମ ଦୁଷଣଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ସାଥୀଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କଲେ।
ହତ୍ଵା ତୁ ପଞ୍ଚସାହସ୍ରୈରନଯଦ୍ ଯମସାଦନମ୍। ଦୂଷଣଂ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ଯ ଚୈଵ ପଦାନୁଗାନ୍
ସେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଦାନବକୁ ମାରି, ସେମାନେଠାରେ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଲେ; ଦୁଷଣ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି,
ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ଖରଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସେନାଧ୍ଯକ୍ଷାନ୍ ମହାବଲାନ୍। ଅଯଂ ଵିନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ଦୂଷଣଃ ସପଦାନୁଗଃ
ଖର ରାଗିଯାଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାପତିମାନେଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: 'ଦୁଷଣ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି।'
ମହତ୍ଯା ସେନଯା ସାର୍ଧଂ ଯୁଦ୍ଧ୍ଵା ରାମଂ କୁମାନୁଷମ୍। ଶସ୍ତ୍ରୈର୍ନାନାଵିଧାକାରୈର୍ହନଧ୍ଵଂ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାଃ
'ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଏହି ମାନବ ରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ ସମସ୍ତ ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ମାର।'