ଦ୍ରୁମଵର୍ଷାଣି ମୁଞ୍ଚନ୍ତଃ ଶିଲାଵର୍ଷାଣି ରାକ୍ଷସାଃ। ତଦ୍ ବଭୂଵାଦ୍ଭୁତଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ରାକ୍ଷସମାନେ ଗଛ ଓ ପଥରର ବର୍ଷା କରିଲେ; ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ହେଲା।
ରାମସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାଘୋରଂ ପୁନସ୍ତେଷାଂ ଚ ରକ୍ଷସାମ୍। ତେ ସମନ୍ତାଦଭିକ୍ରୁଦ୍ଧା ରାଘଵଂ ପୁନରାର୍ଦଯନ୍
ପୁଣିଥରେ ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ ରାମ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଭୟଙ୍କର ହେଲା।
ତତଃ ସର୍ଵା ଦିଶୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚ ସମାଵୃତାଃ। ରାକ୍ଷସୈଃ ସର୍ଵତଃ ପ୍ରାପ୍ତୈଃ ଶରଵର୍ଷାଭିରାଵୃତଃ
ତାପରେ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭରିଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବାଣର ବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି।
ସ କୃତ୍ଵା ଭୈରଵଂ ନାଦମସ୍ତ୍ରଂ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍। ସମଯୋଜଯଦ୍ ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ରାକ୍ଷସେଷୁ ମହାବଲଃ
ତେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି, ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।
ତତଃ ଶରସହସ୍ରାଣି ନିର୍ଯଯୁଶ୍ଚାପମଣ୍ଡଲାତ୍। ସର୍ଵା ଦଶ ଦିଶୋ ବାଣୈରାପୂର୍ଯନ୍ତ ସମାଗତୈଃ
ତାପରେ ଧନୁଷ୍ୟର ମଣ୍ଡଳରୁ ହଜାର ହଜାର ବାଣ ବାହାରିଲା, ସମସ୍ତ ଦଶ ଦିଗ ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା।
ନାଦଦାନଂ ଶରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ଵିମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ଶରୋତ୍ତମାନ୍। ଵିକର୍ଷମାଣଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ଶରାର୍ଦିତାଃ
ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣ ଟାଣି, ଛାଡ଼ି, ଚଳାଇଥିଲେ।
ଶରାନ୍ଧକାରମାକାଶମାଵୃଣୋତ୍ ସଦିଵାକରମ୍। ବଭୂଵାଵସ୍ଥିତୋ ରାମଃ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ନିଵ ତାନ୍ ଶରାନ୍
ବାଣର ଅନ୍ଧକାର ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ରାମ ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ସେ ବାଣ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଯୁଗପତ୍ପତମାନୈଶ୍ଚ ଯୁଗପଚ୍ଚ ହତୈର୍ଭୃଶମ୍। ଯୁଗପତ୍ପତିତୈଶ୍ଚୈଵ ଵିକୀର୍ଣା ଵସୁଧାଭଵତ୍
ଏକାସାଥିରେ ବହୁତେ ପଡ଼ିଗଲେ, ବହୁତେ ମରିଗଲେ, ବହୁତେ ଏକାସାଥିରେ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇଲେ, ଏଭଳି ଭୂମି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଗଲା।
ନିହତାଃ ପତିତାଃ କ୍ଷୀଣାଶ୍ଛିନ୍ନା ଭିନ୍ନା ଵିଦାରିତାଃ। ତତ୍ର ତତ୍ର ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ସହସ୍ରଶଃ
ମୃତ, ପଡ଼ିଥିବା, କ୍ଷୀଣ, କାଟା, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଓ ଫାଟିଯାଇଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠା ସେଠା ହଜାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସୋଷ୍ଣୀଷୈରୁତ୍ତମାଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ସାଙ୍ଗଦୈର୍ବାହୁଭିସ୍ତଥା। ଊରୁଭିର୍ବାହୁଭିଶ୍ଛିନ୍ନୈର୍ନାନାରୂପୈର୍ଵିଭୂଷଣୈଃ
ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁକୁଟ, କଙ୍କଣ ଓ ବାହୁ, ଉରୁ ଓ ବାହୁ କାଟା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ଅନେକ ଅଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ହଯୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିପମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ରଥୈର୍ଭିନ୍ନୈରନେକଶଃ। ଚାମରଵ୍ଯଜନୈଶ୍ଛତ୍ରୈର୍ଧ୍ଵଜୈର୍ନାନାଵିଧୈରପି
ଘୋଡ଼ା, ମହାନ ହାତୀ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ, ଏହାସହିତ ଚାମର, ଛତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଝଣ୍ଡା ଭୂମିରେ ଛିଟାଇ ଥିଲା।
ରାମେଣ ବାଣାଭିହତୈର୍ଵିଚ୍ଛିନ୍ନୈଃ ଶୂଲପଟ୍ଟିଶୈଃ। ଖଡ୍ଗୈଃ ଖଣ୍ଡୀକୃତୈଃ ପ୍ରାସୈର୍ଵିକୀର୍ଣୈଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଧୈଃ
ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶୂଳ, ପଟିଶ, ତଳୱାର, ଛିଟାଇ ଥିବା ଭାଲା ଓ କୁଟାରୀ ଭୂମିରେ ଚାଲିଥିଲା।
ଚୂର୍ଣିତାଭିଃ ଶିଲାଭିଶ୍ଚ ଶରୈଶ୍ଚିତ୍ରୈରନେକଶଃ। ଵିଚ୍ଛିନ୍ନୈଃ ସମରେ ଭୂମିର୍ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଭୂଦ୍ ଭଯଂକରା
ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ପାଥର ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଦ୍ଭୁତ ତୀରରେ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଶାଳ ହୋଇଗଲା, ଛିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଭରିଗଲା।
ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିହତାନ୍ ସର୍ଵେ ରାକ୍ଷସାଃ ପରମାତୁରାଃ। ନ ତତ୍ର ଚଲିତୁଂ ଶକ୍ତା ରାମଂ ପରପୁରଂଜଯମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସମାନେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ଦୁର୍ଗ ବିଜେତା ରାମଙ୍କ ଠାରେ ଚାଲିପାରିଲେନି।
thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଛବିଶ ଶ୍ଲୋକ।
ଦୂଷଣସ୍ତୁ ସ୍ଵକଂ ସୈନ୍ଯଂ ହନ୍ଯମାନଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଚ। ସଂଦିଦେଶ ମହାବାହୁର୍ଭୀମଵେଗାନ୍ ଦୁରାସଦାନ୍
ଦୂଷଣ ନିଜ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧାରୀ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଜୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ରାକ୍ଷସାନ୍ ପଞ୍ଚସାହସ୍ରାନ୍ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ। ତେ ଶୂଲୈଃ ପଟ୍ଟିଶୈଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ଶିଲାଵର୍ଷୈର୍ଦ୍ରୁମୈରପି
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆନଥିବା ପାଞ୍ଚ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ସେମାନେ ଶୂଳ, ପଟିଶ, ତଳୱାର, ପାଥର ବର୍ଷା ଓ ଗଛ ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଶରଵର୍ଷୈରଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଵଵର୍ଷୁସ୍ତଂ ସମନ୍ତତଃ। ତଦ୍ ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଶିଲାନାଂ ଚ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରାଣହରଂ ମହତ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅବିରତ ତୀର ବର୍ଷା କରିଲେ; ଏହି ଗଛ ଓ ପାଥରର ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା ଜୀବନ ନେଇଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଘଵସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣସାଯକୈଃ। ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ ତଦ୍ ଵର୍ଷଂ ନିମୀଲିତ ଇଵର୍ଷଭଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ସେହି ବର୍ଷାକୁ ରୋକିଲେ; ଏହି ବର୍ଷାକୁ ସହି, ସେ ଏକ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରିଥିବା ବୃଷଭ ଭଳି ଦୃଢ଼ ରହିଲେ।
ରାମଃ କ୍ରୋଧଂ ପରଂ ଲେଭେ ଵଧାର୍ଥଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍। ତତଃ କ୍ରୋଧସମାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଇଵ ତେଜସା
ରାମ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଏହି କ୍ରୋଧରେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଶରୈରଭ୍ଯକିରତ୍ ସୈନ୍ଯଂ ସର୍ଵତଃ ସହଦୂଷଣମ୍। ତତଃ ସେନାପତିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦୂଷଣଃ ଶତ୍ରୁଦୂଷଣଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦୂଷଣ ସହିତ ସେନାକୁ ତୀରରେ ଢାଙ୍କିଦେଲେ; ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ସେନାପତି ଦୂଷଣ, ଶତ୍ରୁ ଦୁଷଣ କଲେ।
ଶରୈରଶନିକଲ୍ପୈସ୍ତଂ ରାଘଵଂ ସମଵାରଯତ୍। ତତୋ ରାମଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ କ୍ଷୁରେଣାସ୍ଯ ମହଦ୍ ଧନୁଃ
ବଜ୍ର ଭଳି ତୀରରେ ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ; ତାପରେ ରାମ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଧାର ତୀରରେ—
ଚିଚ୍ଛେଦ ସମରେ ଵୀରଶ୍ଚର୍ତୁଭିଶ୍ଚତୁରୋ ହଯାନ୍। ହତ୍ଵା ଚାଶ୍ଵାନ୍ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈରର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ସାରଥେଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ବୀର ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷକୁ କାଟିଦେଲେ, ଚାରିଟି ତୀରରେ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରିଦେଲେ।
ଶିରୋ ଜହାର ତଦ୍ରକ୍ଷସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ଵକ୍ଷସି। ସ ଚ୍ଛିନ୍ନଧନ୍ଵା ଵିରଥୋ ହତାଶ୍ଵୋ ହତସାରଥିଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ମାରି, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ତୀରରେ ସାରଥିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ତିନିଟି ତୀରରେ ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଛାତିକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
ଜଗ୍ରାହ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭଂ ପରିଘଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ଵେଷ୍ଟିତଂ କାଞ୍ଚନୈଃ ପଟ୍ଟୈର୍ଦେଵସୈନ୍ଯାଭିମର୍ଦନମ୍
ଧନୁଷ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ହରାଇ, ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି, ସୁନା ତାରରେ ବନ୍ଧା, ଦେବତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଭୟଙ୍କର ଲୋହା ଗଦା ଧରିଲେ।
ଆଯସୈଃ ଶଙ୍କୁଭିସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ କୀର୍ଣଂ ପରଵସୋକ୍ଷିତମ୍। ଵଜ୍ରାଶନିସମସ୍ପର୍ଶଂ ପରଗୋପୁରଦାରଣମ୍
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋହା ଶଙ୍କୁ ଲଗାଇଥିବା, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିରେ ଲପେଟା, ବଜ୍ର ଓ ଅସନି ଭଳି ଛୁଆଁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦୁର୍ଗ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ସମର୍ଥ।
ତଂ ମହୋରଗସଂକାଶଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ପରିଘଂ ରଣେ। ଦୂଷଣୋଽଭ୍ଯପତଦ୍ ରାମଂ କ୍ରୂରକର୍ମା ନିଶାଚରଃ
ସେହି ବଡ଼ ସାପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗଦାକୁ ଧରି, ଦୂଷଣ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ରାତିର ଚର, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯାଭିପତମାନସ୍ଯ ଦୂଷଣସ୍ଯ ଚ ରାଘଵଃ। ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଶରାଭ୍ଯାଂ ଚିଚ୍ଛେଦ ସହସ୍ତାଭରଣୌ ଭୁଜୌ
ଦୂଷଣ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୁଇଟି ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ବାହୁକୁ ଦୁଇଟି ତୀରରେ କାଟିଦେଲେ।
ଭ୍ରଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ ମହାକାଯଃ ପପାତ ରଣମୂର୍ଧନି। ପରିଘଶ୍ଛିନ୍ନହସ୍ତସ୍ଯ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜ ଇଵାଗ୍ରତଃ
ସେ ମହାକାୟ ଦାନବ, ହାତ ଓ ଲୋହ ଗଦା କଟାଯିବା ପରେ, ଯୁଦ୍ଧମାନ୍ଚରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭୂମିକୁ ଢଳିଯାଏ, ସେପରି।
କରାଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିକୀର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ପପାତ ଭୁଵି ଦୂଷଣଃ। ଵିଷାଣାଭ୍ଯାଂ ଵିଶୀର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ମନସ୍ଵୀଵ ମହାଗଜଃ
ଦୁଷଣଙ୍କ ଦୁଇଟି ହାତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଯେପରି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯିବାରୁ ଭୂମିକୁ ଢଳିଯାଏ, ସେପରି।