ହଯାନ୍ କାଞ୍ଚନସଂନାହାନ୍ ରଥଯୁକ୍ତାନ୍ ସସାରଥୀନ୍। ଗଜାଂଶ୍ଚ ସଗଜାରୋହାନ୍ ସହଯାନ୍ ସାଦିନସ୍ତଦା
ସେ ରଥରେ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଥିବା ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ଘୋଡ଼ା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସାରଥି, ହାତୀ ଓ ହାତୀଚାଳକ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱାରୋହୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେଲେ।
ଚିଚ୍ଛିଦୁର୍ବିଭିଦୁଶ୍ଚୈଵ ରାମବାଣା ଗୁଣଚ୍ଯୁତାଃ। ପଦାତୀନ୍ ସମରେ ହତ୍ଵା ହ୍ଯନଯଦ୍ ଯମସାଦନମ୍
ଧନୁର ତାରରୁ ଛୁଟିଥିବା ରାମଙ୍କ ବାଣମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ମାର କରିଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ପଦାତିମାନେ ମାରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ଵିଵିଧୈର୍ବାଣୈରର୍ଦିତଂ ମର୍ମଭେଦିଭିଃ। ନ ରାମେଣ ସୁଖଂ ଲେଭେ ଶୁଷ୍କଂ ଵନମିଵାଗ୍ନିନା
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଘାତ କରାଯାଇଥିବା ସେ ସେନା ରାମଙ୍କ ଠାରୁ କୌଣସି ରହମତ ମିଳିଲାନି, ଯେପରି ଶୁଖିଲା ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନିରୁ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ପାଏ ନାହିଁ।
କେଚିଦ୍ ଭୀମବଲାଃ ଶୂରାଃ ପ୍ରାସାନ୍ ଶୂଲାନ୍ ପରଶ୍ଵଧାନ୍। ଚିକ୍ଷିପୁଃ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧା ରାମାଯ ରଜନୀଚରାଃ
କିଛି ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବୀର ରାତିର ଅସୁରମାନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ବଣ, ଶୂଳ ଓ କୁଟାର ଛାଡ଼ିଲେ।
ତେଷାଂ ବାଣୈର୍ମହାବାହୁଃ ଶସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାଵାର୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଜହାର ସମରେ ପ୍ରାଣାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ଚ ଶିରୋଧରାନ୍
ବିର ଓ ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମ, ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ବାରଣ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ନେଲେ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା କାଟିଦେଲେ।
ତେ ଛିନ୍ନଶିରସଃ ପେତୁଶ୍ଛିନ୍ନଚର୍ମଶରାସନାଃ। ସୁପର୍ଣଵାତଵିକ୍ଷିପ୍ତା ଜଗତ୍ଯାଂ ପାଦପା ଯଥା
କାଟା ମୁଣ୍ଡ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଢାଲ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ସହିତ ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ବାତାସରେ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଗଛମାନେ।
ଅଵଶିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଯେ ତତ୍ର ଵିଷଣ୍ଣାସ୍ତେ ନିଶାଚରାଃ। ଖରମେଵାଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଶରଣାର୍ଥଂ ଶରାହତାଃ
ଯେଉଁ ରାତିର ଅସୁରମାନେ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ, ବାଣରେ ଆହତ ଓ ମନମରା ହୋଇ, ସେମାନେ ଖରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଶରଣ ପାଇବାକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଧନୁରାଦାଯ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ଦୂଷଣଃ। ଅଭ୍ଯଧାଵତ୍ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵାନ୍ତକଃ
ଦୂଷଣ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ନେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆଗକୁ ଝପଟିଲେ, ଯେପରି କ୍ରୋଧିତ ଯମ।
ନିଵୃତ୍ତାସ୍ତୁ ପୁନଃ ସର୍ଵେ ଦୂଷଣାଶ୍ରଯନିର୍ଭଯାଃ। ରାମମେଵାଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ସାଲତାଲଶିଲାଯୁଧାଃ
ଦୂଷଣଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ମିଳିବା ପରେ ସେମାନେ ଭୟହୀନ ହୋଇ ପୁଣି ଫେରିଲେ, ଏବଂ ସାଳ ଓ ତାଳ ଗଛ, ପଥର ନେଇ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଶୂଲମୁଦ୍ଗରହସ୍ତାଶ୍ଚ ପାଶହସ୍ତା ମହାବଲାଃ। ସୃଜନ୍ତଃ ଶରଵର୍ଷାଣି ଶସ୍ତ୍ରଵର୍ଷାଣି ସଂଯୁଗେ
ଶୂଳ, ଗଦା ଓ ପାଶ ହାତରେ ଧରି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ଦ୍ରୁମଵର୍ଷାଣି ମୁଞ୍ଚନ୍ତଃ ଶିଲାଵର୍ଷାଣି ରାକ୍ଷସାଃ। ତଦ୍ ବଭୂଵାଦ୍ଭୁତଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ରାକ୍ଷସମାନେ ଗଛ ଓ ପଥରର ବର୍ଷା କରିଲେ; ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ହେଲା।
ରାମସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାଘୋରଂ ପୁନସ୍ତେଷାଂ ଚ ରକ୍ଷସାମ୍। ତେ ସମନ୍ତାଦଭିକ୍ରୁଦ୍ଧା ରାଘଵଂ ପୁନରାର୍ଦଯନ୍
ପୁଣିଥରେ ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ ରାମ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଭୟଙ୍କର ହେଲା।
ତତଃ ସର୍ଵା ଦିଶୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚ ସମାଵୃତାଃ। ରାକ୍ଷସୈଃ ସର୍ଵତଃ ପ୍ରାପ୍ତୈଃ ଶରଵର୍ଷାଭିରାଵୃତଃ
ତାପରେ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭରିଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବାଣର ବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି।
ସ କୃତ୍ଵା ଭୈରଵଂ ନାଦମସ୍ତ୍ରଂ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍। ସମଯୋଜଯଦ୍ ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ରାକ୍ଷସେଷୁ ମହାବଲଃ
ତେବେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି, ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।
ତତଃ ଶରସହସ୍ରାଣି ନିର୍ଯଯୁଶ୍ଚାପମଣ୍ଡଲାତ୍। ସର୍ଵା ଦଶ ଦିଶୋ ବାଣୈରାପୂର୍ଯନ୍ତ ସମାଗତୈଃ
ତାପରେ ଧନୁଷ୍ୟର ମଣ୍ଡଳରୁ ହଜାର ହଜାର ବାଣ ବାହାରିଲା, ସମସ୍ତ ଦଶ ଦିଗ ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା।
ନାଦଦାନଂ ଶରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ଵିମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ଶରୋତ୍ତମାନ୍। ଵିକର୍ଷମାଣଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ଶରାର୍ଦିତାଃ
ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣ ଟାଣି, ଛାଡ଼ି, ଚଳାଇଥିଲେ।
ଶରାନ୍ଧକାରମାକାଶମାଵୃଣୋତ୍ ସଦିଵାକରମ୍। ବଭୂଵାଵସ୍ଥିତୋ ରାମଃ ପ୍ରକ୍ଷିପନ୍ନିଵ ତାନ୍ ଶରାନ୍
ବାଣର ଅନ୍ଧକାର ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ରାମ ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ସେ ବାଣ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଯୁଗପତ୍ପତମାନୈଶ୍ଚ ଯୁଗପଚ୍ଚ ହତୈର୍ଭୃଶମ୍। ଯୁଗପତ୍ପତିତୈଶ୍ଚୈଵ ଵିକୀର୍ଣା ଵସୁଧାଭଵତ୍
ଏକାସାଥିରେ ବହୁତେ ପଡ଼ିଗଲେ, ବହୁତେ ମରିଗଲେ, ବହୁତେ ଏକାସାଥିରେ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇଲେ, ଏଭଳି ଭୂମି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଗଲା।
ନିହତାଃ ପତିତାଃ କ୍ଷୀଣାଶ୍ଛିନ୍ନା ଭିନ୍ନା ଵିଦାରିତାଃ। ତତ୍ର ତତ୍ର ସ୍ମ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ସହସ୍ରଶଃ
ମୃତ, ପଡ଼ିଥିବା, କ୍ଷୀଣ, କାଟା, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଓ ଫାଟିଯାଇଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସେଠା ସେଠା ହଜାରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସୋଷ୍ଣୀଷୈରୁତ୍ତମାଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ସାଙ୍ଗଦୈର୍ବାହୁଭିସ୍ତଥା। ଊରୁଭିର୍ବାହୁଭିଶ୍ଛିନ୍ନୈର୍ନାନାରୂପୈର୍ଵିଭୂଷଣୈଃ
ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁକୁଟ, କଙ୍କଣ ଓ ବାହୁ, ଉରୁ ଓ ବାହୁ କାଟା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ଅନେକ ଅଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ହଯୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିପମୁଖ୍ଯୈଶ୍ଚ ରଥୈର୍ଭିନ୍ନୈରନେକଶଃ। ଚାମରଵ୍ଯଜନୈଶ୍ଛତ୍ରୈର୍ଧ୍ଵଜୈର୍ନାନାଵିଧୈରପି
ଘୋଡ଼ା, ମହାନ ହାତୀ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ, ଏହାସହିତ ଚାମର, ଛତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଝଣ୍ଡା ଭୂମିରେ ଛିଟାଇ ଥିଲା।
ରାମେଣ ବାଣାଭିହତୈର୍ଵିଚ୍ଛିନ୍ନୈଃ ଶୂଲପଟ୍ଟିଶୈଃ। ଖଡ୍ଗୈଃ ଖଣ୍ଡୀକୃତୈଃ ପ୍ରାସୈର୍ଵିକୀର୍ଣୈଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଧୈଃ
ରାମଙ୍କ ତୀରରେ ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶୂଳ, ପଟିଶ, ତଳୱାର, ଛିଟାଇ ଥିବା ଭାଲା ଓ କୁଟାରୀ ଭୂମିରେ ଚାଲିଥିଲା।
ଚୂର୍ଣିତାଭିଃ ଶିଲାଭିଶ୍ଚ ଶରୈଶ୍ଚିତ୍ରୈରନେକଶଃ। ଵିଚ୍ଛିନ୍ନୈଃ ସମରେ ଭୂମିର୍ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଭୂଦ୍ ଭଯଂକରା
ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ପାଥର ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଦ୍ଭୁତ ତୀରରେ, ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଶାଳ ହୋଇଗଲା, ଛିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଭରିଗଲା।
ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିହତାନ୍ ସର୍ଵେ ରାକ୍ଷସାଃ ପରମାତୁରାଃ। ନ ତତ୍ର ଚଲିତୁଂ ଶକ୍ତା ରାମଂ ପରପୁରଂଜଯମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ରାକ୍ଷସମାନେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ଦୁର୍ଗ ବିଜେତା ରାମଙ୍କ ଠାରେ ଚାଲିପାରିଲେନି।
thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଛବିଶ ଶ୍ଲୋକ।
ଦୂଷଣସ୍ତୁ ସ୍ଵକଂ ସୈନ୍ଯଂ ହନ୍ଯମାନଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଚ। ସଂଦିଦେଶ ମହାବାହୁର୍ଭୀମଵେଗାନ୍ ଦୁରାସଦାନ୍
ଦୂଷଣ ନିଜ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧାରୀ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଜୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ରାକ୍ଷସାନ୍ ପଞ୍ଚସାହସ୍ରାନ୍ ସମରେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ। ତେ ଶୂଲୈଃ ପଟ୍ଟିଶୈଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ଶିଲାଵର୍ଷୈର୍ଦ୍ରୁମୈରପି
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ପଛୁଆନଥିବା ପାଞ୍ଚ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ସେମାନେ ଶୂଳ, ପଟିଶ, ତଳୱାର, ପାଥର ବର୍ଷା ଓ ଗଛ ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଶରଵର୍ଷୈରଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଵଵର୍ଷୁସ୍ତଂ ସମନ୍ତତଃ। ତଦ୍ ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଶିଲାନାଂ ଚ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରାଣହରଂ ମହତ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅବିରତ ତୀର ବର୍ଷା କରିଲେ; ଏହି ଗଛ ଓ ପାଥରର ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା ଜୀବନ ନେଇଯାଉଥିଲା।
ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଘଵସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣସାଯକୈଃ। ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଚ ତଦ୍ ଵର୍ଷଂ ନିମୀଲିତ ଇଵର୍ଷଭଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ସେହି ବର୍ଷାକୁ ରୋକିଲେ; ଏହି ବର୍ଷାକୁ ସହି, ସେ ଏକ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରିଥିବା ବୃଷଭ ଭଳି ଦୃଢ଼ ରହିଲେ।
ରାମଃ କ୍ରୋଧଂ ପରଂ ଲେଭେ ଵଧାର୍ଥଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍। ତତଃ କ୍ରୋଧସମାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଇଵ ତେଜସା
ରାମ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଏହି କ୍ରୋଧରେ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।