ଦୁଦ୍ରୁଵୁର୍ଯତ୍ର ନିଃଶବ୍ଦଂ ପୃଷ୍ଠତୋ ନାଵଲୋକଯନ୍। ତଚ୍ଚାନୀକଂ ମହାଵେଗଂ ରାମଂ ସମନୁଵର୍ତତ
ସେମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଶାନ୍ତି ଥିଲା, ସେଠାକୁ ପଛକୁ ଚାହିଁନାହିଁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ; ଏହି ମହାବଳୀ ଦଳ ବେଗରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇଯାଉଥିଲା।
ଧୃତନାନାପ୍ରହରଣଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ସାଗରୋପମମ୍। ରାମୋଽପି ଚାରଯଂଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵତୋ ରଣପଣ୍ଡିତଃ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା, ସମୁଦ୍ରପରି ଗଭୀର ଏହି ଦଳ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା; ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପାତିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଖରସୈନ୍ଯଂ ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧାଯାଭିମୁଖୋ ଗତଃ। ଵିତତ୍ଯ ଚ ଧନୁର୍ଭୀମଂ ତୂଣ୍ଯାଶ୍ଚୋଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସାଯକାନ୍
ସେ ଖରଙ୍କ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣି, ତୁଣୀରରୁ ତୀର ବାହାରିଲେ।
କ୍ରୋଧମାହାରଯତ୍ ତୀଵ୍ରଂ ଵଧାର୍ଥଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍। ଦୁଷ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଶ୍ଚାଭଵତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନିରିଵ ଜ୍ଵଲନ୍
ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ସେ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ଆହ୍ୱାନ କଲେ; କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଅସହ୍ୟ ହେଲା, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ଦହିଉଠେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେଜସାଽଽଵିଷ୍ଟଂ ପ୍ରାଵ୍ଯଥନ୍ ଵନଦେଵତାଃ। ତସ୍ଯ ରୁଷ୍ଟସ୍ଯ ରୂପଂ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଦଦୃଶେ ତଦା। ଦକ୍ଷସ୍ଯେଵ କ୍ରତୁଂ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତସ୍ଯ ପିନାକିନଃ
ତାଙ୍କୁ ତେଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟର ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲେ; କ୍ରୋଧିତ ରାମଙ୍କର ରୂପ ତାହାବେଳେ ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ।
ତତ୍କାର୍ମୁକୈରାଭରଣୈ ରଥୈଶ୍ଚ ତଦ୍ଵର୍ମଭିଶ୍ଚାଗ୍ନିସମାନଵର୍ଣୈଃ। ବଭୂଵ ସୈନ୍ଯଂ ପିଶିତାଶନାନାଂ ସୂର୍ଯୋଦଯେ ନୀଲମିଵାଭ୍ରଜାଲମ୍
ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଥିବା ଧନୁଷ୍ୟ, ଆଭୂଷଣ, ରଥ ଓ ବର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ମାଂସଭୋଜୀ ଦାନବମାନଙ୍କର ସେନା, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ ନୀଳ ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
thumb|ପଞ୍ଚଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧଧନୁଂ ରାମଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ତଂ ରିପୁଘାତିନମ୍। ଦଦର୍ଶାଶ୍ରମମାଗମ୍ଯ ଖରଃ ସହ ପୁରଃସରୈଃ
ଖର, ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି, କ୍ରୋଧିତ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଗୁଣଂ ଚାପମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଖରନିଃସ୍ଵନମ୍। ରାମସ୍ଯାଭିମୁଖଂ ସୂତଂ ଚୋଦ୍ଯତାମିତ୍ଯଚୋଦଯତ୍
ସେଠାରେ ଧନୁଷ୍ୟ ତଣା ଓ ତାଲି ଧରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଖର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାରଥିକୁ ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାଲିବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ।
ସ ଖରସ୍ଯାଜ୍ଞଯା ସୂତସ୍ତୁରଗାନ୍ ସମଚୋଦଯତ୍। ଯତ୍ର ରାମୋ ମହାବାହୁରେକୋ ଧୁନ୍ଵନ୍ ଧନୁଃ ସ୍ଥିତଃ
ଖରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସାରଥି ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଳଶାଳୀ ରାମ ଏକା ଧନୁଷ୍ୟ ନଡ଼ାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
ତଂ ତୁ ନିଷ୍ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତୋ ରଜନୀଚରାଃ। ମୁଞ୍ଚମାନା ମହାନାଦଂ ସଚିଵାଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ତାଙ୍କୁ ଆଗେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାତିର ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କରି, ତାଙ୍କୁ ଘେରି ନେଲେ।
ସ ତେଷାଂ ଯାତୁଧାନାନାଂ ମଧ୍ଯେ ରଥଗତଃ ଖରଃ। ବଭୂଵ ମଧ୍ଯେ ତାରାଣାଂ ଲୋହିତାଙ୍ଗ ଇଵୋଦିତଃ
ଖର ରଥରେ ବସି, ସେଇ ରାତିର ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦିତ ଲାଲ ଗ୍ରହ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତତଃ ଶରସହସ୍ରେଣ ରାମମପ୍ରତିମୌଜସମ୍। ଅର୍ଦଯିତ୍ଵା ମହାନାଦଂ ନନାଦ ସମରେ ଖରଃ
ତାପରେ ଖର, ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ହଜାର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତତସ୍ତଂ ଭୀମଧନ୍ଵାନଂ କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସର୍ଵେ ନିଶାଚରାଃ। ରାମଂ ନାନାଵିଧୈଃ ଶସ୍ତ୍ରୈରଭ୍ଯଵର୍ଷନ୍ତ ଦୁର୍ଜଯମ୍
ତାପରେ, ସମସ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ରାତିର ଅସୁରମାନେ, ଭୟଙ୍କର ଧନୁଧାରୀ ଓ ଅଜୟ ରାମଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଷା କରିଲେ।
ମୁଦ୍ଗରୈରାଯସୈଃ ଶୂଲୈଃ ପ୍ରାସୈଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ। ରାକ୍ଷସାଃ ସମରେ ଶୂରଂ ନିଜଘ୍ନୂ ରୋଷତତ୍ପରାଃ
ରାକ୍ଷସମାନେ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର ବୋଲି ଖ୍ୟାତି ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ମୁଦଗର, ଲୋହା ଭାଲା, ଅଣ୍ଡା, ତଳୱାର ଓ କୁଟାର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ତେ ବଲାହକସଂକାଶା ମହାକାଯା ମହାବଲାଃ। ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ରଥୈର୍ଵାଜିଭିରେଵ ଚ
ବଡ଼ ଦେହ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଥିବା, ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେମାନେ, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ସହିତ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆସିଲେ।
ଗଜୈଃ ପର୍ଵତକୂଟାଭୈ ରାମଂ ଯୁଦ୍ଧେ ଜିଘାଂସଵଃ। ତେ ରାମେ ଶରଵର୍ଷାଣି ଵ୍ଯସୃଜନ୍ ରକ୍ଷସାଂ ଗଣାଃ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ହାତୀମାନେ ସହିତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ତୀରର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରମିଵ ଧାରାଭିର୍ଵର୍ଷମାଣା ମହାଘନାଃ। ସର୍ଵୈଃ ପରିଵୃତୋ ରାମୋ ରାକ୍ଷସୈଃ କ୍ରୂରଦର୍ଶନୈଃ
ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଥିବା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାରିପଟେ ଘେରି ରଖିଥିବା ରାମ, ବଡ଼ ମେଘମାନେ ଶୈଳପତିଙ୍କୁ ବର୍ଷାରେ ଢାକିଦେଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ତିଥିଷ୍ଵିଵ ମହାଦେଵୋ ଵୃତଃ ପାରିଷଦାଂ ଗଣୈଃ। ତାନି ମୁକ୍ତାନି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଯାତୁଧାନୈଃ ସ ରାଘଵଃ
ଯେପରି ତିଥିରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସେବକମାନେ ଘେରି ରଖନ୍ତି, ସେପରି ରାଘବ ରାମ ଯାତୁଧାନମାନେ ଛାଡ଼ିଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଵିଶିଖୈର୍ନଦ୍ଯୋଘାନିଵ ସାଗରଃ। ସ ତୈଃ ପ୍ରହରଣୈର୍ଘୋରୈର୍ଭିନ୍ନଗାତ୍ରୋ ନ ଵିଵ୍ଯଥେ
ସେ ତୀରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆସୁଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ରୋକିଦେଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ନଦୀର ଝରଣାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରରେ ଶରୀର ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଚଳ ରହିଲେ।
ରାମଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତୈର୍ବହୁଭିର୍ଵଜ୍ରୈରିଵ ମହାଚଲଃ। ସ ଵିଦ୍ଧଃ କ୍ଷତଜାଦିଗ୍ଧଃ ସର୍ଵଗାତ୍ରେଷୁ ରାଘଵଃ
ରାମଙ୍କ ସମଗ୍ର ଦେହ ତୀରରେ ଛିଦ୍ର ହୋଇ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ବହୁତ ଜଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ବଭୂଵ ରାମଃ ସଂଧ୍ଯାଭ୍ରୈର୍ଦିଵାକର ଇଵାଵୃତଃ। ଵିଷେଦୁର୍ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ
ସନ୍ଧ୍ୟାର ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ରାମ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ଏକଂ ସହସ୍ରୈର୍ବହୁଭିସ୍ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମାଵୃତମ୍। ତତୋ ରାମସ୍ତୁ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମଣ୍ଡଲୀକୃତକାର୍ମୁକଃ
ତାଙ୍କୁ ଏକାକି ଅନେକ ସହସ୍ର ଶତ୍ରୁମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା ଦେଖି, ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁକୁ ମଣ୍ଡଳ ଆକାରରେ ଧରି ତୟାରି ହେଲେ।
ସସର୍ଜ ନିଶିତାନ୍ ବାଣାନ୍ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ଦୁରାଵାରାନ୍ ଦୁର୍ଵିଷହାନ୍ କାଲପାଶୋପମାନ୍ ରଣେ
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତେ ଶତେ, ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅପରାଜେୟ ଓ ସହିପାରିବା ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ ପରି ଭୟଙ୍କର।
ମୁମୋଚ ଲୀଲଯା କଙ୍କପତ୍ରାନ୍ କାଞ୍ଚନଭୂଷଣାନ୍। ତେ ଶରାଃ ଶତ୍ରୁସୈନ୍ଯେଷୁ ମୁକ୍ତା ରାମେଣ ଲୀଲଯା
ସେ ସହଜରେ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଥିବା କଙ୍କପତ୍ର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ। ରାମ ମଜାରେ ଛାଡ଼ିଥିବା ସେ ବାଣମାନେ ଶତ୍ରୁ ସେନାରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଆଦଦୂ ରକ୍ଷସାଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ପାଶାଃ କାଲକୃତା ଇଵ। ଭିତ୍ତ୍ଵା ରାକ୍ଷସଦେହାଂସ୍ତାଂସ୍ତେ ଶରା ରୁଧିରାପ୍ଲୁତାଃ
ମୃତ୍ୟୁର ପାଶ ପରି ସେ ବାଣମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଜୀବନ ନେଇଲେ। ରାକ୍ଷସ ଦେହ ଭେଦି, ସେ ବାଣମାନେ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲେ।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତା ରେଜୁର୍ଦୀପ୍ତାଗ୍ନିସମତେଜସଃ। ଅସଂଖ୍ଯେଯାସ୍ତୁ ରାମସ୍ଯ ସାଯକାଶ୍ଚାପମଣ୍ଡଲାତ୍
ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଇ, ସେମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଧନୁର ମଣ୍ଡଳରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଵିନିଷ୍ପେତୁରତୀଵୋଗ୍ରା ରକ୍ଷଃପ୍ରାଣାପହାରିଣଃ। ତୈର୍ଧନୂଂଷି ଧ୍ଵଜାଗ୍ରାଣି ଚର୍ମାଣି କଵଚାନି ଚ
ସେ ବାଣମାନେ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଜୀବନ ନେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଧନୁ, ଧ୍ୱଜର ଶିରା, ଢାଲ ଓ କବଚ କାଟିଦେଲେ।
ବାହୂନ୍ ସହସ୍ତାଭରଣାନୂରୂନ୍ କରିକରୋପମାନ୍। ଚିଚ୍ଛେଦ ରାମଃ ସମରେ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ଶତେ ଶତେ, ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ହାତରେ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା ବାହୁ ଓ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ପରି ମୋଟା ଉରୁ କାଟିଦେଲେ।
ହଯାନ୍ କାଞ୍ଚନସଂନାହାନ୍ ରଥଯୁକ୍ତାନ୍ ସସାରଥୀନ୍। ଗଜାଂଶ୍ଚ ସଗଜାରୋହାନ୍ ସହଯାନ୍ ସାଦିନସ୍ତଦା
ସେ ରଥରେ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଥିବା ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ଘୋଡ଼ା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସାରଥି, ହାତୀ ଓ ହାତୀଚାଳକ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱାରୋହୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେଲେ।