ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସହ ଚାରଣୈଃ। ସମେଯୁଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଯୁଦ୍ଧଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷଯା
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଋଷଯଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସତ୍ତମାଃ। ସମେତ୍ଯ ଚୋଚୁଃ ସହିତାସ୍ତେଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣଃ
ପୂଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ, ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପରସ୍ପରେ କଥା ହେଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତି ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଲୋକାନାଂ ଚେତି ସଂସ୍ଥିତାଃ। ଜଯତାଂ ରାଘଵୋ ଯୁଦ୍ଧେ ପୌଲସ୍ତ୍ଯାନ୍ ରଜନୀଚରାନ୍
ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ରାଘବ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ।
ଚକ୍ରହସ୍ତୋ ଯଥା ଯୁଦ୍ଧେ ସର୍ଵାନସୁରପୁଂଗଵାନ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ପ୍ରୋଚୁରାଲୋକ୍ଯ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଯେପରି ଚକ୍ରଧାରୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି—ଏପରି କହି, ସେମାନେ ପୁନି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖି କଥା ହେଲେ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ଏକଶ୍ଚ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଚୌଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ଏପଟେ, ଏକା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେପଟେ—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ହେବ?
ଆଵିଷ୍ଟଂ ତେଜସା ରାମଂ ସଂଗ୍ରାମଶିରସି ସ୍ଥିତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଭଯାଦ୍ ଵିଵ୍ଯଥିରେ ତଦା
ଯୁଦ୍ଧର ମୁଣ୍ଡରେ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟରେ ବିସ୍ମିତ ହେଇଗଲେ।
ରୂପମପ୍ରତିମଂ ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ। ବଭୂଵ ରୂପଂ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ରୁଦ୍ରସ୍ଯେଵ ମହାତ୍ମନଃ
ଅକ୍ଳାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମାଲିକ ରାମଙ୍କର ରୂପ ତାହାବେଳେ ଅପୂର୍ବ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏହା କ୍ରୋଧିତ ମହାତ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେଖାକୁ ଯେମିତି ଲାଗେ, ସେହିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଇତି ସମ୍ଭାଷ୍ଯମାଣେ ତୁ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଚାରଣୈଃ। ତତୋ ଗମ୍ଭୀରନିର୍ହ୍ରାଦଂ ଘୋରଚର୍ମାଯୁଧଧ୍ଵଜମ୍
ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଚାରଣମାନେ ଏପରି କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ହଠାତ୍ ଭୟଙ୍କର ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ପତାକା ଧାରଣ କରିଥିବା, ଗଭୀର ଭୟଜନକ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଦଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଅନୀକଂ ଯାତୁଧାନାନାଂ ସମନ୍ତାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ। ଵୀରାଲାପାନ୍ ଵିସୃଜତାମନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଗଚ୍ଛତାମ୍
ଚାରିପାଖରୁ ରାତିର ଦାନବମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ବୀରମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଏକାଉଠି ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ।
ଚାପାନି ଵିସ୍ଫାରଯତାଂ ଜୃମ୍ଭତାଂ ଚାପ୍ଯଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ। ଵିପ୍ରଘୁଷ୍ଟସ୍ଵନାନାଂ ଚ ଦୁନ୍ଦୁଭୀଂଶ୍ଚାପି ନିଘ୍ନତାମ୍
ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣୁଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ଉବାସ ଦେଉଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଓ ଢୋଳ ମାରିବାର ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା।
ତେଷାଂ ସୁତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦଃ ପୂରଯାମାସ ତଦ୍ ଵନମ୍। ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଵିତ୍ରସ୍ତାଃ ଶ୍ଵାପଦା ଵନଚାରିଣଃ
ସେହି ଦାନବମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା; ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିବା ପଶୁମାନେ ପଳାଇଗଲେ।
ଦୁଦ୍ରୁଵୁର୍ଯତ୍ର ନିଃଶବ୍ଦଂ ପୃଷ୍ଠତୋ ନାଵଲୋକଯନ୍। ତଚ୍ଚାନୀକଂ ମହାଵେଗଂ ରାମଂ ସମନୁଵର୍ତତ
ସେମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଶାନ୍ତି ଥିଲା, ସେଠାକୁ ପଛକୁ ଚାହିଁନାହିଁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ; ଏହି ମହାବଳୀ ଦଳ ବେଗରେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇଯାଉଥିଲା।
ଧୃତନାନାପ୍ରହରଣଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ସାଗରୋପମମ୍। ରାମୋଽପି ଚାରଯଂଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵତୋ ରଣପଣ୍ଡିତଃ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା, ସମୁଦ୍ରପରି ଗଭୀର ଏହି ଦଳ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା; ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପାତିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଖରସୈନ୍ଯଂ ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧାଯାଭିମୁଖୋ ଗତଃ। ଵିତତ୍ଯ ଚ ଧନୁର୍ଭୀମଂ ତୂଣ୍ଯାଶ୍ଚୋଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସାଯକାନ୍
ସେ ଖରଙ୍କ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣି, ତୁଣୀରରୁ ତୀର ବାହାରିଲେ।
କ୍ରୋଧମାହାରଯତ୍ ତୀଵ୍ରଂ ଵଧାର୍ଥଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍। ଦୁଷ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଶ୍ଚାଭଵତ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନିରିଵ ଜ୍ଵଲନ୍
ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ସେ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ଆହ୍ୱାନ କଲେ; କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଅସହ୍ୟ ହେଲା, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ଦହିଉଠେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେଜସାଽଽଵିଷ୍ଟଂ ପ୍ରାଵ୍ଯଥନ୍ ଵନଦେଵତାଃ। ତସ୍ଯ ରୁଷ୍ଟସ୍ଯ ରୂପଂ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଦଦୃଶେ ତଦା। ଦକ୍ଷସ୍ଯେଵ କ୍ରତୁଂ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତସ୍ଯ ପିନାକିନଃ
ତାଙ୍କୁ ତେଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟର ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲେ; କ୍ରୋଧିତ ରାମଙ୍କର ରୂପ ତାହାବେଳେ ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ।
ତତ୍କାର୍ମୁକୈରାଭରଣୈ ରଥୈଶ୍ଚ ତଦ୍ଵର୍ମଭିଶ୍ଚାଗ୍ନିସମାନଵର୍ଣୈଃ। ବଭୂଵ ସୈନ୍ଯଂ ପିଶିତାଶନାନାଂ ସୂର୍ଯୋଦଯେ ନୀଲମିଵାଭ୍ରଜାଲମ୍
ଅଗ୍ନିପରି ଚମକୁଥିବା ଧନୁଷ୍ୟ, ଆଭୂଷଣ, ରଥ ଓ ବର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ମାଂସଭୋଜୀ ଦାନବମାନଙ୍କର ସେନା, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟବେଳେ ନୀଳ ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
thumb|ପଞ୍ଚଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧଧନୁଂ ରାମଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ତଂ ରିପୁଘାତିନମ୍। ଦଦର୍ଶାଶ୍ରମମାଗମ୍ଯ ଖରଃ ସହ ପୁରଃସରୈଃ
ଖର, ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି, କ୍ରୋଧିତ ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଗୁଣଂ ଚାପମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଖରନିଃସ୍ଵନମ୍। ରାମସ୍ଯାଭିମୁଖଂ ସୂତଂ ଚୋଦ୍ଯତାମିତ୍ଯଚୋଦଯତ୍
ସେଠାରେ ଧନୁଷ୍ୟ ତଣା ଓ ତାଲି ଧରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଖର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାରଥିକୁ ରାମଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାଲିବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ।
ସ ଖରସ୍ଯାଜ୍ଞଯା ସୂତସ୍ତୁରଗାନ୍ ସମଚୋଦଯତ୍। ଯତ୍ର ରାମୋ ମହାବାହୁରେକୋ ଧୁନ୍ଵନ୍ ଧନୁଃ ସ୍ଥିତଃ
ଖରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସାରଥି ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଳଶାଳୀ ରାମ ଏକା ଧନୁଷ୍ୟ ନଡ଼ାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
ତଂ ତୁ ନିଷ୍ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତୋ ରଜନୀଚରାଃ। ମୁଞ୍ଚମାନା ମହାନାଦଂ ସଚିଵାଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ତାଙ୍କୁ ଆଗେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାତିର ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କରି, ତାଙ୍କୁ ଘେରି ନେଲେ।
ସ ତେଷାଂ ଯାତୁଧାନାନାଂ ମଧ୍ଯେ ରଥଗତଃ ଖରଃ। ବଭୂଵ ମଧ୍ଯେ ତାରାଣାଂ ଲୋହିତାଙ୍ଗ ଇଵୋଦିତଃ
ଖର ରଥରେ ବସି, ସେଇ ରାତିର ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦିତ ଲାଲ ଗ୍ରହ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତତଃ ଶରସହସ୍ରେଣ ରାମମପ୍ରତିମୌଜସମ୍। ଅର୍ଦଯିତ୍ଵା ମହାନାଦଂ ନନାଦ ସମରେ ଖରଃ
ତାପରେ ଖର, ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ହଜାର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତତସ୍ତଂ ଭୀମଧନ୍ଵାନଂ କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସର୍ଵେ ନିଶାଚରାଃ। ରାମଂ ନାନାଵିଧୈଃ ଶସ୍ତ୍ରୈରଭ୍ଯଵର୍ଷନ୍ତ ଦୁର୍ଜଯମ୍
ତାପରେ, ସମସ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ରାତିର ଅସୁରମାନେ, ଭୟଙ୍କର ଧନୁଧାରୀ ଓ ଅଜୟ ରାମଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଷା କରିଲେ।
ମୁଦ୍ଗରୈରାଯସୈଃ ଶୂଲୈଃ ପ୍ରାସୈଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ। ରାକ୍ଷସାଃ ସମରେ ଶୂରଂ ନିଜଘ୍ନୂ ରୋଷତତ୍ପରାଃ
ରାକ୍ଷସମାନେ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂର ବୋଲି ଖ୍ୟାତି ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ମୁଦଗର, ଲୋହା ଭାଲା, ଅଣ୍ଡା, ତଳୱାର ଓ କୁଟାର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ତେ ବଲାହକସଂକାଶା ମହାକାଯା ମହାବଲାଃ। ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ରଥୈର୍ଵାଜିଭିରେଵ ଚ
ବଡ଼ ଦେହ ଓ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଥିବା, ମେଘମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେମାନେ, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ସହିତ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆସିଲେ।
ଗଜୈଃ ପର୍ଵତକୂଟାଭୈ ରାମଂ ଯୁଦ୍ଧେ ଜିଘାଂସଵଃ। ତେ ରାମେ ଶରଵର୍ଷାଣି ଵ୍ଯସୃଜନ୍ ରକ୍ଷସାଂ ଗଣାଃ
ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ହାତୀମାନେ ସହିତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ତୀରର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରମିଵ ଧାରାଭିର୍ଵର୍ଷମାଣା ମହାଘନାଃ। ସର୍ଵୈଃ ପରିଵୃତୋ ରାମୋ ରାକ୍ଷସୈଃ କ୍ରୂରଦର୍ଶନୈଃ
ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଥିବା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାରିପଟେ ଘେରି ରଖିଥିବା ରାମ, ବଡ଼ ମେଘମାନେ ଶୈଳପତିଙ୍କୁ ବର୍ଷାରେ ଢାକିଦେଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ତିଥିଷ୍ଵିଵ ମହାଦେଵୋ ଵୃତଃ ପାରିଷଦାଂ ଗଣୈଃ। ତାନି ମୁକ୍ତାନି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଯାତୁଧାନୈଃ ସ ରାଘଵଃ
ଯେପରି ତିଥିରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସେବକମାନେ ଘେରି ରଖନ୍ତି, ସେପରି ରାଘବ ରାମ ଯାତୁଧାନମାନେ ଛାଡ଼ିଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।