ସା ଭୀମଵେଗା ସମରାଭିକାଂକ୍ଷିଣୀ ସୁଦାରୁଣା ରାକ୍ଷସଵୀରସେନା। ତୌ ରାଜପୁତ୍ରୌ ସହସାଭ୍ଯୁପେତା ମାଲା ଗ୍ରହାଣାମିଵ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଗତିର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିବା, ଭୟାନକ ଓ ରାକ୍ଷସ ବୀରମାନେ ଭରିଥିବା ସେନା, ହଠାତ୍ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଗଲା—ଯେପରି ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଗ୍ରହମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଘେରି ଆସନ୍ତି।
thumb|ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଚବିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡରେ ଏଠି ଚବିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ଆଶ୍ରମଂ ପ୍ରତିଯାତେ ତୁ ଖରେ ଖରପରାକ୍ରମେ। ତାନେଵୌତ୍ପାତିକାନ୍ ରାମଃ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦଦର୍ଶ ହ
ଖର, ତାଙ୍କର ଶୂରତା ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ସେଇ ଅପଶକୁନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ତାନୁତ୍ପାତାନ୍ ମହାଘୋରାନ୍ ରାମୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ଯମର୍ଷଣଃ। ପ୍ରଜାନାମହିତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ରାମ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ହେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଇମାନ୍ ପଶ୍ଯ ମହାବାହୋ ସର୍ଵଭୂତାପହାରିଣଃ। ସମୁତ୍ଥିତାନ୍ ମହୋତ୍ପାତାନ୍ ସଂହର୍ତୁଂ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାନ୍
ହେ ମହାବାହୁ, ଦେଖ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଉଠିଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନଗୁଡ଼ିକୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ନାଶକୁ ନେଇଯିବ।
ଅମୀ ରୁଧିରଧାରାସ୍ତୁ ଵିସୃଜନ୍ତେ ଖରସ୍ଵନାଃ। ଵ୍ଯୋମ୍ନି ମେଘା ନିଵର୍ତନ୍ତେ ପରୁଷା ଗର୍ଦଭାରୁଣାଃ
ଏଠି ରକ୍ତଧାରା ବହୁଛି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ହେଉଛି। ଆକାଶରେ ମେଘମାନେ ଗଧାର ରକ୍ତର ରଙ୍ଗରେ ରୁଢ଼ି ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ପଛକୁ ଫେରିଯାଉଛନ୍ତି।
ସଧୂମାଶ୍ଚ ଶରାଃ ସର୍ଵେ ମମ ଯୁଦ୍ଧାଭିନନ୍ଦିତାଃ। ରୁକ୍ମପୃଷ୍ଠାନି ଚାପାନି ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତେ ଵିଚକ୍ଷଣ
ମୋ ତୀରମାନେ, ଧୂମରେ ଘେରା, ସୁନା ରଙ୍ଗର ପିଠି ଥିବା, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛନ୍ତି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଯାଦୃଶା ଇହ କୂଜନ୍ତି ପକ୍ଷିଣୋ ଵନଚାରିଣଃ। ଅଗ୍ରତୋ ନୋଽଭଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସଂଶଯୋ ଜୀଵିତସ୍ଯ ଚ
ଏଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଜଣା ଭାବରେ ଡାକୁଛନ୍ତି; ଆମ ପାଇଁ ଆଗକୁ ସୁରକ୍ଷା ନାହିଁ, ଆମ ଜୀବନ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।
ସମ୍ପ୍ରହାରସ୍ତୁ ସୁମହାନ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ। ଅଯମାଖ୍ଯାତି ମେ ବାହୁଃ ସ୍ଫୁରମାଣୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ ଯାଉଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୋର ବାହୁ ବାରମ୍ବାର କମ୍ପି ଏହି କଥାକୁ ମୋତେ ସୂଚନା ଦେଉଛି।
ସଂନିକର୍ଷେ ତୁ ନଃ ଶୂର ଜଯଂ ଶତ୍ରୋଃ ପରାଜଯମ୍। ସୁପ୍ରଭଂ ଚ ପ୍ରସନ୍ନଂ ଚ ତଵ ଵକ୍ତ୍ରଂ ହି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ହେ ବୀର, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସମ୍ନିକଟକୁ ଯିବା, ଆମ ପକ୍ଷରେ ଜୟ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ପରାଜୟ ନିଶ୍ଚିତ। କାରଣ, ତୁମ ମୁହଁ ଏତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଉଦ୍ଯତାନାଂ ହି ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥଂ ଯେଷାଂ ଭଵତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ନିଷ୍ପ୍ରଭଂ ଵଦନଂ ତେଷାଂ ଭଵତ୍ଯାଯୁଃ ପରିକ୍ଷଯଃ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଯଦି ଅନ୍ଧାରା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହା ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେଉଥିବାର ଚିହ୍ନ।
ରକ୍ଷସାଂ ନର୍ଦତାଂ ଘୋରଃ ଶ୍ରୂଯତେଽଯଂ ମହାଧ୍ଵନିଃ। ଆହତାନାଂ ଚ ଭେରୀଣାଂ ରାକ୍ଷସୈଃ କ୍ରୂରକର୍ମଭିଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବାରୁ ଏବଂ ସେମାନେ ମାଡ଼ିଥିବା ଢୋଳର ଧ୍ୱନିରୁ ଶୁଣାଯାଉଛି।
ଅନାଗତଵିଧାନଂ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା। ଆପଦଂ ଶଙ୍କମାନେନ ପୁରୁଷେଣ ଵିପଶ୍ଚିତା
ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଗାମୀ ଦୁଃଖ ଆଶଙ୍କା କରି, ପୂର୍ବରୁ ତାହାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ଵୈଦେହୀଂ ଶରପାଣିର୍ଧନୁର୍ଧରଃ। ଗୁହାମାଶ୍ରଯ ଶୈଲସ୍ଯ ଦୁର୍ଗାଂ ପାଦପସଂକୁଲାମ୍
ତେଣୁ, ବାଣ ଓ ଧନୁଷ୍ ନେଇ, ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ, ପାହାଡ଼ର ଗଭୀର ଓ ଜଙ୍ଗଳରେ ଘେରା ଏକ ଗୁହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।
ପ୍ରତିକୂଲିତୁମିଚ୍ଛାମି ନ ହି ଵାକ୍ଯମିଦଂ ତ୍ଵଯା। ଶାପିତୋ ମମ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ଗମ୍ଯତାଂ ଵତ୍ସ ମା ଚିରମ୍
ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏଥିରେ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି। ମୋ ପାଦ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଯାଅ, ବିଳମ୍ବ କରନି, ବତ୍ସ।
ତ୍ଵଂ ହି ଶୂରଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ ହନ୍ଯା ଏତାନ୍ ନ ସଂଶଯଃ। ସ୍ଵଯଂ ନିହନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ସର୍ଵାନେଵ ନିଶାଚରାନ୍
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ବଳବାନ ଓ ବୀର, ଏହି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରିପାରିବ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ସ୍ୱୟଂ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସହ ସୀତଯା। ଶରାନାଦାଯ ଚାପଂ ଚ ଗୁହାଂ ଦୁର୍ଗାଂ ସମାଶ୍ରଯତ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ବାଣ ଓ ଧନୁଷ୍ ନେଇ, ସେଇ ଦୁର୍ଗମ ଗୁହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ତୁ ଗୁହାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ସହ ସୀତଯା। ହନ୍ତ ନିର୍ଯୁକ୍ତମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରାମଃ କଵଚମାଵିଶତ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ରାମ କହିଲେ, 'ଏବେ ତାମେ ଆସନ୍ତୁ!' ବୋଲି, ତାଙ୍କର କବଚ ପିନ୍ଧିଲେ।
ସ ତେନାଗ୍ନିନିକାଶେନ କଵଚେନ ଵିଭୂଷିତଃ। ବଭୂଵ ରାମସ୍ତିମିରେ ମହାନଗ୍ନିରିଵୋତ୍ଥିତଃ
ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି କବଚ ପିନ୍ଧି ରାମ ଅନ୍ଧାରାରେ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦେଖାଯାଇଲେ।
ସ ଚାପମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ମହଚ୍ଛରାନାଦାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ସମ୍ବଭୂଵାସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର ଜ୍ଯାସ୍ଵନୈଃ ପୂରଯନ୍ ଦିଶଃ
ସେ ବଳବାନ ନୀତିରେ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ବଡ଼ ବଡ଼ ବାଣ ନେଇ, ଏମିତି ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଉଡ଼ିଲେ, ଧନୁଷର ତାଣ ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସହ ଚାରଣୈଃ। ସମେଯୁଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଯୁଦ୍ଧଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷଯା
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଋଷଯଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସତ୍ତମାଃ। ସମେତ୍ଯ ଚୋଚୁଃ ସହିତାସ୍ତେଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣଃ
ପୂଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ, ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପରସ୍ପରେ କଥା ହେଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତି ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଲୋକାନାଂ ଚେତି ସଂସ୍ଥିତାଃ। ଜଯତାଂ ରାଘଵୋ ଯୁଦ୍ଧେ ପୌଲସ୍ତ୍ଯାନ୍ ରଜନୀଚରାନ୍
ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ରାଘବ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ।
ଚକ୍ରହସ୍ତୋ ଯଥା ଯୁଦ୍ଧେ ସର୍ଵାନସୁରପୁଂଗଵାନ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ପ୍ରୋଚୁରାଲୋକ୍ଯ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଯେପରି ଚକ୍ରଧାରୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି—ଏପରି କହି, ସେମାନେ ପୁନି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖି କଥା ହେଲେ।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ଏକଶ୍ଚ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଚୌଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ଏପଟେ, ଏକା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେପଟେ—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ହେବ?
ଆଵିଷ୍ଟଂ ତେଜସା ରାମଂ ସଂଗ୍ରାମଶିରସି ସ୍ଥିତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଭଯାଦ୍ ଵିଵ୍ଯଥିରେ ତଦା
ଯୁଦ୍ଧର ମୁଣ୍ଡରେ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟରେ ବିସ୍ମିତ ହେଇଗଲେ।
ରୂପମପ୍ରତିମଂ ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ। ବଭୂଵ ରୂପଂ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ରୁଦ୍ରସ୍ଯେଵ ମହାତ୍ମନଃ
ଅକ୍ଳାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମାଲିକ ରାମଙ୍କର ରୂପ ତାହାବେଳେ ଅପୂର୍ବ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏହା କ୍ରୋଧିତ ମହାତ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେଖାକୁ ଯେମିତି ଲାଗେ, ସେହିପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଇତି ସମ୍ଭାଷ୍ଯମାଣେ ତୁ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଚାରଣୈଃ। ତତୋ ଗମ୍ଭୀରନିର୍ହ୍ରାଦଂ ଘୋରଚର୍ମାଯୁଧଧ୍ଵଜମ୍
ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଚାରଣମାନେ ଏପରି କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ହଠାତ୍ ଭୟଙ୍କର ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ପତାକା ଧାରଣ କରିଥିବା, ଗଭୀର ଭୟଜନକ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଦଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଅନୀକଂ ଯାତୁଧାନାନାଂ ସମନ୍ତାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ। ଵୀରାଲାପାନ୍ ଵିସୃଜତାମନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଗଚ୍ଛତାମ୍
ଚାରିପାଖରୁ ରାତିର ଦାନବମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ବୀରମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଏକାଉଠି ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ।
ଚାପାନି ଵିସ୍ଫାରଯତାଂ ଜୃମ୍ଭତାଂ ଚାପ୍ଯଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ। ଵିପ୍ରଘୁଷ୍ଟସ୍ଵନାନାଂ ଚ ଦୁନ୍ଦୁଭୀଂଶ୍ଚାପି ନିଘ୍ନତାମ୍
ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣୁଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ଉବାସ ଦେଉଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଓ ଢୋଳ ମାରିବାର ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଲା।