ଉତ୍ପେତୁଶ୍ଚ ଵିନା ରାତ୍ରିଂ ତାରାଃ ଖଦ୍ଯୋତସପ୍ରଭାଃ। ସଂଲୀନମୀନଵିହଗା ନଲିନ୍ଯଃ ଶୁଷ୍କପଙ୍କଜାଃ
ରାତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାରାମାନେ ଜୁଇଁପୋକା ପରି ଚମକୁଥିଲେ; ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ମାନେ ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଲୁଚିଯିବାରୁ ଶୁଖି ଓ ମୁଝିଗଲା।
ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷଣେ ବଭୂଵୁଶ୍ଚ ଵିନା ପୁଷ୍ପଫଲୈର୍ଦ୍ରୁମାଃ। ଉଦ୍ଧୂତଶ୍ଚ ଵିନା ଵାତଂ ରେଣୁର୍ଜଲଧରାରୁଣଃ
ସେ ସମୟରେ ଗଛମାନେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ବିନା ହୋଇଗଲେ; ବାତାସ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୂଳି ମେଘ ପରି ରକ୍ତିମ ହୋଇ ଉଡ଼ିଲା।
ଚୀଚୀକୂଚୀତି ଵାଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯୋ ବଭୂଵୁସ୍ତତ୍ର ସାରିକାଃ। ଉଲ୍କାଶ୍ଚାପି ସନିର୍ଘୋଷା ନିପେତୁର୍ଘୋରଦର୍ଶନାଃ
ସେଠାରେ ସାରିକାପକ୍ଷୀମାନେ 'ଚୀଚୀ', 'କୂଚୀ' ଧ୍ୱନିରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ; ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଉଲ୍କାମାନେ ପଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରଚଚାଲ ମହୀ ଚାପି ସଶୈଲଵନକାନନା। ଖରସ୍ଯ ଚ ରଥସ୍ଥସ୍ଯ ନର୍ଦମାନସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ପୃଥିବୀ ତାହାର ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ କମ୍ପିଗଲା; ଯେତେବେଳେ ଧୀର ଖର ତାଙ୍କର ରଥରୁ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରାକମ୍ପତ ଭୁଜଃ ସଵ୍ଯଃ ସ୍ଵରଶ୍ଚାସ୍ଯାଵସଜ୍ଜତ। ସାସ୍ରା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟିଃ ପଶ୍ଯମାନସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ
ତାଙ୍କର ବାମ ହାତ କମ୍ପିଲା, ସ୍ୱର ଅଟକିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଗଲା।
ଲଲାଟେ ଚ ରୁଜୋ ଜାତା ନ ଚ ମୋହାନ୍ନ୍ଯଵର୍ତତ। ତାନ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମହୋତ୍ପାତାନୁତ୍ଥିତାନ୍ ରୋମହର୍ଷଣାନ୍
ତାଙ୍କର କପାଳରେ ବେଦନା ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମରେ ସେ ପଛକୁ ଫେରିଲେନି; ସେଠାରେ ଉଠିଥିବା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଓ ଲୋମ ଖଡ଼ିଯିବା ଅପଶକୁନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରହସନ୍ ସ ଖରସ୍ତଦା। ମହୋତ୍ପାତାନିମାନ୍ ସର୍ଵାନୁତ୍ଥିତାନ୍ ଘୋରଦର୍ଶନାନ୍
ତାପରେ ଖର ହସି କହିଲେ, 'ଏହି ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ଅପଶକୁନ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି' ବୋଲି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନ ଚିନ୍ତଯାମ୍ଯହଂ ଵୀର୍ଯାଦ୍ ବଲଵାନ୍ ଦୁର୍ବଲାନିଵ। ତାରା ଅପି ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ପାତଯେଯଂ ନଭସ୍ତଲାତ୍
ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ନେଇ କେବେ ଚିନ୍ତା କରେନି; ମୋର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ଦୁଇଝଣଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଭାବେ। ମୁଁ ଚାହିଲେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆକାଶରୁ ତାରାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଫେଲାଇପାରିବି।
ମୃତ୍ଯୁଂ ମରଣଧର୍ମେଣ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯୋଜଯାମ୍ଯହମ୍। ରାଘଵଂ ତଂ ବଲୋତ୍ସିକ୍ତଂ ଭ୍ରାତରଂ ଚାପି ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଶକ୍ତିରେ ଅହଂକାର କରୁଥିବା ସେଇ ରାଘବ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଦେବି।
ଅହତ୍ଵା ସାଯକୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ନୋପାଵର୍ତିତୁମୁତ୍ସହେ। ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେମାନେକୁ ମାରିନଥିଲେ ମୁଁ ପଛକୁ ଫେରିପାରିବିନାହିଁ; କାରଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବିନାଶ ହେବା ମୋର ଲକ୍ଷ୍ୟ।
ଯୁଷ୍ମାକମେତତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ନାନୃତଂ କଥଯାମ୍ଯହମ୍। ଦେଵରାଜମପି କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମତ୍ତୈରାଵତଗାମିନମ୍
ମୁଁ ତୁମମାନେଠାରେ ସଠିକ୍ କଥା କହୁଛି, କେବେ ମିଥ୍ୟା କହୁନି। ମୁଁ ଯଦି ରୁଷ୍ଟ ହେଉଛି, ତେବେ ମଦମସ୍ତ ଏରାବତ ଉପରେ ଚଡ଼ିଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାରିପାରିବି।
ଵଜ୍ରହସ୍ତଂ ରଣେ ହନ୍ଯାଂ କିଂ ପୁନସ୍ତୌ ଚ ମାନଵୌ। ସା ତସ୍ଯ ଗର୍ଜିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାନାଂ ମହାଚମୂଃ
ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଜ୍ରଧାରୀ, ସେଠିକି ମୁଁ ମାରିପାରିବି—ତେବେ ସେଇ ଦୁଇ ମାନବ ତ କିଛି ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନୀ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମାନେ ଭରିଥିବା ବଡ଼ ସେନା
ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ମୃତ୍ଯୁପାଶାଵପାଶିତା। ସମେଯୁଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଯୁଦ୍ଧଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣଃ
ମୃତ୍ୟୁର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ବଡ଼ମନା ଲୋକମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଆସି ଏକଠା ହେଲେ।
ଋଷଯୋ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସହ ଚାରଣୈଃ। ସମେତ୍ଯ ଚୋଚୁଃ ସହିତାସ୍ତେଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣଃ
ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସମେତି ଏକଠା ହୋଇ, ସେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟରେ ପରସ୍ପରେ କଥା ହେଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତି ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଲୋକାନାଂ ଯେ ଚ ସମ୍ମତାଃ। ଜଯତାଂ ରାଘଵୋ ଯୁଦ୍ଧେ ପୌଲସ୍ତ୍ଯାନ୍ ରଜନୀଚରାନ୍
ଗୋମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ମାନିତ, ସେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ରାଘବ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହେଉ।
ଚକ୍ରହସ୍ତୋ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵାନସୁରସତ୍ତମାନ୍। ଏତଚ୍ଚାନ୍ଯଚ୍ଚ ବହୁଶୋ ବ୍ରୁଵାଣାଃ ପରମର୍ଷଯଃ
ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସୁରମାନେ ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇଥିଲେ, ସେପରି ହେଉ। ଏଭଳି ଓ ଅନେକ ଭାବରେ, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ କହିଥିଲେ।
ଜାତକୌତୂହଲାସ୍ତତ୍ର ଵିମାନସ୍ଥାଶ୍ଚ ଦେଵତାଃ। ଦଦୃଶୁର୍ଵାହିନୀଂ ତେଷାଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଗତାଯୁଷାମ୍
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଉଡ଼ନ୍ତା ରଥରେ ବସି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ର ସେନାକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ରଥେନ ତୁ ଖରୋ ଵେଗାତ୍ ସୈନ୍ଯସ୍ଯାଗ୍ରାଦ୍ ଵିନିଃସୃତଃ। ଶ୍ଯେନଗାମୀ ପୃଥୁଗ୍ରୀଵୋ ଯଜ୍ଞଶତ୍ରୁର୍ଵିହଂଗମଃ
ଏବେ ଖର, ଶ୍ୟେନ ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ, ତାଙ୍କର ରଥରେ ବସି ସେନାର ଆଗରୁ ବାହାରିଲେ। ପୃଥୁଗ୍ରୀବ, ଯଜ୍ଞଶତ୍ରୁ, ବିହଙ୍ଗମ—
ଦୁର୍ଜଯଃ କରଵୀରାକ୍ଷଃ ପରୁଷଃ କାଲକାର୍ମୁକଃ। ହେମମାଲୀ ମହାମାଲୀ ସର୍ପାସ୍ଯୋ ରୁଧିରାଶନଃ
ଦୁର୍ଜୟ, କରବୀରାକ୍ଷ, ପରୁଷ, କାଳକାର୍ମୁକ, ହେମମାଳୀ, ମହାମାଳୀ, ସର୍ପାସ୍ୟ, ରୁଧିରାଶନ—
ଦ୍ଵାଦଶୈତେ ମହାଵୀର୍ଯାଃ ପ୍ରତସ୍ଥୁରଭିତଃ ଖରମ୍। ମହାକପାଲଃ ସ୍ଥୂଲାକ୍ଷଃ ପ୍ରମାଥସ୍ତ୍ରିଶିରାସ୍ତଥା। ଚତ୍ଵାର ଏତେ ସେନାଗ୍ରେ ଦୂଷଣଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଯୁଃ
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଶୂରବୀର ଖରଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଆଗେଇଲେ। ମହାକପାଳ, ସ୍ଥୂଳାକ୍ଷ, ପ୍ରମାଥ ଓ ତ୍ରିଶିରା—ଏହି ଚାରିଜଣ ଦୂଷଣଙ୍କୁ ସେନାର ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ସା ଭୀମଵେଗା ସମରାଭିକାଂକ୍ଷିଣୀ ସୁଦାରୁଣା ରାକ୍ଷସଵୀରସେନା। ତୌ ରାଜପୁତ୍ରୌ ସହସାଭ୍ଯୁପେତା ମାଲା ଗ୍ରହାଣାମିଵ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଗତିର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିବା, ଭୟାନକ ଓ ରାକ୍ଷସ ବୀରମାନେ ଭରିଥିବା ସେନା, ହଠାତ୍ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଗଲା—ଯେପରି ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଗ୍ରହମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଘେରି ଆସନ୍ତି।
thumb|ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଚବିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡରେ ଏଠି ଚବିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
ଆଶ୍ରମଂ ପ୍ରତିଯାତେ ତୁ ଖରେ ଖରପରାକ୍ରମେ। ତାନେଵୌତ୍ପାତିକାନ୍ ରାମଃ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦଦର୍ଶ ହ
ଖର, ତାଙ୍କର ଶୂରତା ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ସେଇ ଅପଶକୁନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ତାନୁତ୍ପାତାନ୍ ମହାଘୋରାନ୍ ରାମୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ଯମର୍ଷଣଃ। ପ୍ରଜାନାମହିତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ରାମ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ହେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଇମାନ୍ ପଶ୍ଯ ମହାବାହୋ ସର୍ଵଭୂତାପହାରିଣଃ। ସମୁତ୍ଥିତାନ୍ ମହୋତ୍ପାତାନ୍ ସଂହର୍ତୁଂ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାନ୍
ହେ ମହାବାହୁ, ଦେଖ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଉଠିଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନଗୁଡ଼ିକୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ନାଶକୁ ନେଇଯିବ।
ଅମୀ ରୁଧିରଧାରାସ୍ତୁ ଵିସୃଜନ୍ତେ ଖରସ୍ଵନାଃ। ଵ୍ଯୋମ୍ନି ମେଘା ନିଵର୍ତନ୍ତେ ପରୁଷା ଗର୍ଦଭାରୁଣାଃ
ଏଠି ରକ୍ତଧାରା ବହୁଛି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ହେଉଛି। ଆକାଶରେ ମେଘମାନେ ଗଧାର ରକ୍ତର ରଙ୍ଗରେ ରୁଢ଼ି ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ପଛକୁ ଫେରିଯାଉଛନ୍ତି।
ସଧୂମାଶ୍ଚ ଶରାଃ ସର୍ଵେ ମମ ଯୁଦ୍ଧାଭିନନ୍ଦିତାଃ। ରୁକ୍ମପୃଷ୍ଠାନି ଚାପାନି ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତେ ଵିଚକ୍ଷଣ
ମୋ ତୀରମାନେ, ଧୂମରେ ଘେରା, ସୁନା ରଙ୍ଗର ପିଠି ଥିବା, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛନ୍ତି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଯାଦୃଶା ଇହ କୂଜନ୍ତି ପକ୍ଷିଣୋ ଵନଚାରିଣଃ। ଅଗ୍ରତୋ ନୋଽଭଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସଂଶଯୋ ଜୀଵିତସ୍ଯ ଚ
ଏଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଜଣା ଭାବରେ ଡାକୁଛନ୍ତି; ଆମ ପାଇଁ ଆଗକୁ ସୁରକ୍ଷା ନାହିଁ, ଆମ ଜୀବନ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।
ସମ୍ପ୍ରହାରସ୍ତୁ ସୁମହାନ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ। ଅଯମାଖ୍ଯାତି ମେ ବାହୁଃ ସ୍ଫୁରମାଣୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ ଯାଉଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୋର ବାହୁ ବାରମ୍ବାର କମ୍ପି ଏହି କଥାକୁ ମୋତେ ସୂଚନା ଦେଉଛି।
ସଂନିକର୍ଷେ ତୁ ନଃ ଶୂର ଜଯଂ ଶତ୍ରୋଃ ପରାଜଯମ୍। ସୁପ୍ରଭଂ ଚ ପ୍ରସନ୍ନଂ ଚ ତଵ ଵକ୍ତ୍ରଂ ହି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ହେ ବୀର, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସମ୍ନିକଟକୁ ଯିବା, ଆମ ପକ୍ଷରେ ଜୟ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ପରାଜୟ ନିଶ୍ଚିତ। କାରଣ, ତୁମ ମୁହଁ ଏତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି।