ତତସ୍ତଦ୍ ରାକ୍ଷସଂ ସୈନ୍ଯଂ ଘୋରଚର୍ମାଯୁଧଧ୍ଵଜମ୍। ନିର୍ଜଗାମ ଜନସ୍ଥାନାନ୍ମହାନାଦଂ ମହାଜଵମ୍
ତାପରେ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର, ବର୍ଚ୍ଛ ଏବଂ ଧ୍ୱଜ ଥିବା ରାକ୍ଷସ ସେନା ଜନସ୍ଥାନରୁ ବଡ଼ ଗର୍ଜନା ଓ ବେଗରେ ବାହାରିଗଲା।
ମୁଦ୍ଗରୈଃ ପଟ୍ଟିଶୈଃ ଶୂଲୈଃ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣୈଶ୍ଚ ପରଶ୍ଵଧୈଃ। ଖଡ୍ଗୈଶ୍ଚକ୍ରୈଶ୍ଚ ହସ୍ତସ୍ଥୈର୍ଭ୍ରାଜମାନୈଃ ସତୋମରୈଃ
ସେମାନେ ହାତରେ ମୁଗଡ଼, ବର୍ଚ୍ଛ, ତ୍ରିଶୂଳ, ତୀବ୍ର କୁଟାର, ତଳୱାର, ଚକ୍ର ଏବଂ ତୋମର ଧରି ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ।
ଶକ୍ତିଭିଃ ପରିଘୈର୍ଘୋରୈରତିମାତ୍ରୈଶ୍ଚ କାର୍ମୁକୈଃ। ଗଦାସିମୁସଲୈର୍ଵଜ୍ରୈର୍ଗୃହୀତୈର୍ଭୀମଦର୍ଶନୈଃ
ଶକ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଲୋହା ଦଣ୍ଡ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଧନୁଷ, ଗଦା, ତଳୱାର, ମୁସଳ ଏବଂ ବଜ୍ର ଧରିଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ।
ରାକ୍ଷସାନାଂ ସୁଘୋରାଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ। ନିର୍ଯାତାନି ଜନସ୍ଥାନାତ୍ ଖରଚିତ୍ତାନୁଵର୍ତିନାମ୍
ଚୌଦ ହଜାର ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ଖରାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା, ଜନସ୍ଥାନରୁ ବାହାରିଗଲେ।
ତାଂସ୍ତୁ ନିର୍ଧାଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସାନ୍ ଭୀମଦର୍ଶନାନ୍। ଖରସ୍ଯାଥ ରଥଃ କିଂଚିଜ୍ଜଗାମ ତଦନନ୍ତରମ୍
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଦୌଡ଼ୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ତାପରେ ଖରାଙ୍କ ରଥ ଥୋଡ଼ା ପଛରୁ ଚାଲିଲା।
ସଂଚୋଦିତୋ ରଥଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଖରସ୍ଯ ରିପୁଘାତିନଃ। ଶବ୍ଦେନାପୂରଯାମାସ ଦିଶଃ ସପ୍ରଦିଶସ୍ତଥା
ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଖରାଙ୍କ ରଥ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚାଲି, ତାହାର ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗକୁ ପୂରଣ କଲା।
ପ୍ରଵୃଦ୍ଧମନ୍ଯୁସ୍ତୁ ଖରଃ ଖରସ୍ଵରୋ ରିପୋର୍ଵଧାର୍ଥଂ ତ୍ଵରିତୋ ଯଥାନ୍ତକଃ। ଅଚୂଚୁଦତ୍ ସାରଥିମୁନ୍ନଦନ୍ ପୁନ- ର୍ମହାବଲୋ ମେଘ ଇଵାଶ୍ମଵର୍ଷଵାନ୍
ଖରାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା, ସ୍ୱର କଠୋର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଯମର ଭଳି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକୁ ପୁଣିପୁଣି ଚିତ୍କାର କରି ଦେଲେ, ବଡ଼ ବଦଳ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।
thumb|ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟ କାଣ୍ଡର ଏଇ ଏକୋଇଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତ୍ପ୍ରଯାତଂ ବଲଂ ଘୋରମଶିଵଂ ଶୋଣିତୋଦକମ୍। ଅଭ୍ଯଵର୍ଷନ୍ମହାଘୋରସ୍ତୁମୁଲୋ ଗର୍ଦଭାରୁଣଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭ ସେନା ଯିବା ସମୟରେ, ଗର୍ଜନ ଓ ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତର ବର୍ଷା, ଗଧାର ରଙ୍ଗରେ, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।
ନିପେତୁସ୍ତୁରଗାସ୍ତସ୍ଯ ରଥଯୁକ୍ତା ମହାଜଵାଃ। ସମେ ପୁଷ୍ପଚିତେ ଦେଶେ ରାଜମାର୍ଗେ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ସେଇ ରଥରେ ଯୋଗାଯୋଗିତ ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଫୁଲରେ ଢାକା ରାଜପଥରେ ଅକସ୍ମାତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଶ୍ଯାମଂ ରୁଧିରପର୍ଯନ୍ତଂ ବଭୂଵ ପରିଵେଷଣମ୍। ଅଲାତଚକ୍ରପ୍ରତିମଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଦିଵାକରମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ଧାରା ଓ ରକ୍ତିମ ଗୋଲାକ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ର ପରି।
ତତୋ ଧ୍ଵଜମୁପାଗମ୍ଯ ହେମଦଣ୍ଡଂ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତମ୍। ସମାକ୍ରମ୍ଯ ମହାକାଯସ୍ତସ୍ଥୌ ଗୃଧ୍ରଃ ସୁଦାରୁଣଃ
ତାପରେ, ଉଁଚ ଉଠାଯାଇଥିବା ସୁନାର ଧ୍ୱଜ ଉପରେ, ଏକ ବଡ଼ ଦେହର ଭୟଙ୍କର ଗୃଧ୍ର ବସିଗଲା।
ଜନସ୍ଥାନସମୀପେ ଚ ସମାକ୍ରମ୍ଯ ଖରସ୍ଵନାଃ। ଵିସ୍ଵରାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ନାଦାନ୍ ମାଂସାଦା ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ
ଜନସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ମାଂସ ଖାଉଥିବା ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଖରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି, ବିଭିନ୍ନ ଭୟାନକ ଶବ୍ଦ କରି ଆସିଲେ।
ଵ୍ଯାଜହ୍ରୁରଭିଦୀପ୍ତାଯାଂ ଦିଶି ଵୈ ଭୈରଵସ୍ଵନମ୍। ଅଶିଵଂ ଯାତୁଧାନାନାଂ ଶିଵା ଘୋରା ମହାସ୍ଵନାଃ
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଗରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦୂତମାନେ ଅଶୁଭ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଭିନ୍ନଗଜସଂକାଶାସ୍ତୋଯଶୋଣିତଧାରିଣଃ। ଆକାଶଂ ତଦନାକାଶଂ ଚକ୍ରୁର୍ଭୀମାମ୍ବୁଵାହକାଃ
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘମାନେ ରକ୍ତ ଓ ପାଣି ଧାରଣ କରି, ଆକାଶକୁ ଏମିତି ଢାକିଦେଲେ ଯେ, ଆକାଶ ଅଛି କି ନାହିଁ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।
ବଭୂଵ ତିମିରଂ ଘୋରମୁଦ୍ଧତଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ଦିଶୋ ଵା ପ୍ରଦିଶୋ ଵାପି ସୁଵ୍ଯକ୍ତଂ ନ ଚକାଶିରେ
ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଯାହା ଦେଖି ଲୋକଙ୍କର ଲୋମ ଖଡ଼ିଯାଉଥିଲା; ଦିଗ ବା ମଧ୍ୟଦିଗ କଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।
କ୍ଷତଜାର୍ଦ୍ରସଵର୍ଣାଭା ସଂଧ୍ଯା କାଲଂ ଵିନା ବଭୌ। ଖରଂ ଚାଭିମୁଖଂ ନେଦୁସ୍ତଦା ଘୋରା ମୃଗାଃ ଖଗାଃ
ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ରକ୍ତ ଭିଜା ରଙ୍ଗରେ ତାଜା ରକ୍ତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତେବେ ଭୟଙ୍କର ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଖରଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
କଙ୍କଗୋମାଯୁଗୃଧ୍ରାଶ୍ଚ ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଭଯଶଂସିନଃ। ନିତ୍ଯାଶିଵକରା ଯୁଦ୍ଧେ ଶିଵା ଘୋରନିଦର୍ଶନାଃ
କଙ୍କ, ଶିଆଳ ଓ ଗୃଧ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ଅଶୁଭ ସୂଚନା ଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପଶକୁନ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ନେଦୁର୍ବଲସ୍ଯାଭିମୁଖଂ ଜ୍ଵାଲୋଦ୍ଗାରିଭିରାନନୈଃ। କବନ୍ଧଃ ପରିଘାଭାସୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଭାସ୍କରାନ୍ତିକେ
ବଳଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ମୁଁହରୁ ଅଗ୍ନି ନିସ୍କାସିଥିବା, ଲୋହା ଗଦା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା କବନ୍ଧ ଭାସ୍କର୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିକଟରେ ଦେଖାଯାଇଲା।
ଜଗ୍ରାହ ସୂର୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଭାନୁରପର୍ଵଣି ମହାଗ୍ରହଃ। ପ୍ରଵାତି ମାରୁତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ନିଷ୍ପ୍ରଭୋଽଭୂଦ୍ ଦିଵାକରଃ
ବଡ଼ ଦାନବ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧରିନେଲା; ବାତାସ ତିବ୍ର ଭାବେ ବହିଲା, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ହରାଇଗଲା।
ଉତ୍ପେତୁଶ୍ଚ ଵିନା ରାତ୍ରିଂ ତାରାଃ ଖଦ୍ଯୋତସପ୍ରଭାଃ। ସଂଲୀନମୀନଵିହଗା ନଲିନ୍ଯଃ ଶୁଷ୍କପଙ୍କଜାଃ
ରାତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାରାମାନେ ଜୁଇଁପୋକା ପରି ଚମକୁଥିଲେ; ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ମାନେ ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଲୁଚିଯିବାରୁ ଶୁଖି ଓ ମୁଝିଗଲା।
ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷଣେ ବଭୂଵୁଶ୍ଚ ଵିନା ପୁଷ୍ପଫଲୈର୍ଦ୍ରୁମାଃ। ଉଦ୍ଧୂତଶ୍ଚ ଵିନା ଵାତଂ ରେଣୁର୍ଜଲଧରାରୁଣଃ
ସେ ସମୟରେ ଗଛମାନେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ବିନା ହୋଇଗଲେ; ବାତାସ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୂଳି ମେଘ ପରି ରକ୍ତିମ ହୋଇ ଉଡ଼ିଲା।
ଚୀଚୀକୂଚୀତି ଵାଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯୋ ବଭୂଵୁସ୍ତତ୍ର ସାରିକାଃ। ଉଲ୍କାଶ୍ଚାପି ସନିର୍ଘୋଷା ନିପେତୁର୍ଘୋରଦର୍ଶନାଃ
ସେଠାରେ ସାରିକାପକ୍ଷୀମାନେ 'ଚୀଚୀ', 'କୂଚୀ' ଧ୍ୱନିରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ; ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଉଲ୍କାମାନେ ପଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରଚଚାଲ ମହୀ ଚାପି ସଶୈଲଵନକାନନା। ଖରସ୍ଯ ଚ ରଥସ୍ଥସ୍ଯ ନର୍ଦମାନସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ପୃଥିବୀ ତାହାର ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ କମ୍ପିଗଲା; ଯେତେବେଳେ ଧୀର ଖର ତାଙ୍କର ରଥରୁ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରାକମ୍ପତ ଭୁଜଃ ସଵ୍ଯଃ ସ୍ଵରଶ୍ଚାସ୍ଯାଵସଜ୍ଜତ। ସାସ୍ରା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟିଃ ପଶ୍ଯମାନସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ
ତାଙ୍କର ବାମ ହାତ କମ୍ପିଲା, ସ୍ୱର ଅଟକିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସିଗଲା।
ଲଲାଟେ ଚ ରୁଜୋ ଜାତା ନ ଚ ମୋହାନ୍ନ୍ଯଵର୍ତତ। ତାନ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମହୋତ୍ପାତାନୁତ୍ଥିତାନ୍ ରୋମହର୍ଷଣାନ୍
ତାଙ୍କର କପାଳରେ ବେଦନା ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମରେ ସେ ପଛକୁ ଫେରିଲେନି; ସେଠାରେ ଉଠିଥିବା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଓ ଲୋମ ଖଡ଼ିଯିବା ଅପଶକୁନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରହସନ୍ ସ ଖରସ୍ତଦା। ମହୋତ୍ପାତାନିମାନ୍ ସର୍ଵାନୁତ୍ଥିତାନ୍ ଘୋରଦର୍ଶନାନ୍
ତାପରେ ଖର ହସି କହିଲେ, 'ଏହି ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ଅପଶକୁନ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି' ବୋଲି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନ ଚିନ୍ତଯାମ୍ଯହଂ ଵୀର୍ଯାଦ୍ ବଲଵାନ୍ ଦୁର୍ବଲାନିଵ। ତାରା ଅପି ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ପାତଯେଯଂ ନଭସ୍ତଲାତ୍
ମୁଁ ଏହିଠିକୁ ନେଇ କେବେ ଚିନ୍ତା କରେନି; ମୋର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ଦୁଇଝଣଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଭାବେ। ମୁଁ ଚାହିଲେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆକାଶରୁ ତାରାମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଫେଲାଇପାରିବି।
ମୃତ୍ଯୁଂ ମରଣଧର୍ମେଣ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯୋଜଯାମ୍ଯହମ୍। ରାଘଵଂ ତଂ ବଲୋତ୍ସିକ୍ତଂ ଭ୍ରାତରଂ ଚାପି ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଶକ୍ତିରେ ଅହଂକାର କରୁଥିବା ସେଇ ରାଘବ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଦେବି।
ଅହତ୍ଵା ସାଯକୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ନୋପାଵର୍ତିତୁମୁତ୍ସହେ। ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେମାନେକୁ ମାରିନଥିଲେ ମୁଁ ପଛକୁ ଫେରିପାରିବିନାହିଁ; କାରଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବିନାଶ ହେବା ମୋର ଲକ୍ଷ୍ୟ।