ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନକରୌ ତୌ ତେ ନୈଵ ଦାସ୍ଯାମି ପୁତ୍ରକମ୍ । ମାରୀଚଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୌ ସୁଶିକ୍ଷିତୌ ॥୧-୨୦-
ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଏହି ଦୁଇଁ ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୂର ଓ ଶିକ୍ଷିତ; ତଥାପି ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ।
ତଯୋରନ୍ଯତରଂ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ଯାସ୍ଯାମି ସସୁହୃଦ୍ଗଣଃ । ଅନ୍ଯଥା ତ୍ଵନୁନେଷ୍ଯାମି ଭଵନ୍ତଂ ସହବାନ୍ଧଵଃ ॥୧-୨୦-
ମୋ ସହଯୋଗୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମୁଁ ନିଜେ ଯାଇ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ନହେଲେ, ଆପଣଙ୍କୁ ଓ ଆପଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଅନୁରୋଧ କରିବି।
ଇତି ନରପତିଜଲ୍ପନାତ୍ ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ରଂ :::କୁଶିକସୁତଂ ସୁମହାନ୍ ଵିଵେଶ ମନ୍ଯୁଃ । ସୁହୁତ ଇଵ ମଖେଽଗ୍ନିରାଜ୍ଯସିକ୍ତଃ :::ସମଭଵଦୁଜ୍ଜ୍ଵଲିତୋ ମହର୍ଷିଵହ୍ନିଃ ॥୧-୨୦-
ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଆସିଗଲା। ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଘୃତ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଦହୁଥାଏ, ସେପରି ମହାର୍ଷିଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦହୁଥିଲା।
thumb|ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକୋନବିଂଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ସ୍ନେହପର୍ଯାକୁଲାକ୍ଷରମ୍ । ସମନ୍ଯୁଃ କୌଶିକୋ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍ ॥୧-୨୧-
ସେଇ ସ୍ନେହ ଭରା କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ମୁନି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପୂର୍ଵମର୍ଥଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ହାତୁମିଚ୍ଛସି । ରାଘଵାଣାମଯୁକ୍ତୋଽଯଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ ॥୧-୨୧-
ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ଯାହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଏବେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଏପରି କଥା ରାଘବ ବଂଶର ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳର ଲାଗି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଦୀଦଂ ତେ କ୍ଷମଂ ରାଜନ୍ ଗମିଷ୍ଯାମି ଯଥାଗତମ୍ । ମିଥ୍ଯାପ୍ରତିଜ୍ଞଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସୁଖୀ ଭଵ ସୁହ୍ଦ୍ଵୃତଃ ॥୧-୨୧-
ଯଦି ଏହି ଆପଣଙ୍କର ସଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ରାଜା, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧର, ଆପଣ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ସମ୍ମାନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ।
ତସ୍ଯ ରୋଷପରୀତସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଚଚାଲ ଵସୁଧା କୃତ୍ସ୍ନା ଦେଵାନାଂ ଚ ଭଯଂ ମହତ୍ ॥୧-୨୧-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ରୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଥିଲା ଓ ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ତ୍ରସ୍ତରୂପଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ମହାନୃଷିଃ । ନୃପତିଂ ସୁଵ୍ରତୋ ଧୀରୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୨୧-
ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ନୀତିମାନ୍ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁଲେ ଜାତଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଧର୍ମ ଇଵାପରଃ । ଧୃତିମାନ୍ ସୁଵ୍ରତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନ ଧର୍ମଂ ହାତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୧-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଆପଣ ଧର୍ମ ନିଜେ ଅବତାର ହେବା ପରି। ଆପଣ ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ନୀତିମାନ୍ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍, ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଖ୍ଯାତୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଇତି ରାଘଵଃ । ସ୍ଵଧର୍ମଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ନାଧର୍ମଂ ଵୋଢୁମର୍ହସି ॥୧-୨୧-
ତିନି ଲୋକରେ ରାଘବ ଧର୍ମପରାୟଣ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହନ୍ତୁ, ଅଧର୍ମକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ କରିଷ୍ଯେତି ଉକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯମକୁର୍ଵତଃ । ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଵଧୋ ଭୂଯାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ରାମଂ ଵିସର୍ଜଯ ॥୧-୨୧-
ଯିଏ 'ମୁଁ କରିବି' ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ତାହା ପୂରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଏହିଠାରୁ ରାମଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତୁ।
କୃତାସ୍ତ୍ରମକୃତାସ୍ତ୍ରଂ ଵା ନୈନଂ ଶକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାକ୍ଷସାଃ । ଗୁପ୍ତଂ କୁଶିକପୁତ୍ରେଣ ଜ୍ଵଲନେନାମୃତଂ ଯଥା ॥୧-୨୧-
ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣୁଥିବେ କି ନାହିଁ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କୁଶିକ ପୁତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବାରୁ, ଯେପରି ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରେ।
ଏଷ ଵିଗ୍ରହଵାନ୍ ଧର୍ମ ଏଷ ଵୀର୍ଯଵତାଂ ଵରଃ । ଏଷ ଵିଦ୍ଯାଧିକୋ ଲୋକେ ତପସଶ୍ଚ ପରାଯଣମ୍ ॥୧-୨୧-
ସେ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଜ୍ଞାନରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଏକାଗ୍ର।
ଏଷୋଽସ୍ତ୍ରାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ଵେତ୍ତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ । ନୈନମନ୍ଯଃ ପୁମାନ୍ ଵେତ୍ତି ନ ଚ ଵେତ୍ସ୍ଯନ୍ତି କେଚନ ॥୧-୨୧-
ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର କେବଳ ସେ ଜାଣନ୍ତି। ଆଉ କେହି ଏହା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନ ଦେଵା ନର୍ଷଯଃ କେଚିନ୍ନାମରା ନ ଚ ରାକ୍ଷସାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷପ୍ରଵରାଃ ସକିନ୍ନରମହୋରଗାଃ ॥୧-୨୧-
ଦେବତା, ଋଷି, ଅମର, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର ଓ ମହାନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରାଣି କୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପରମଧାର୍ମିକାଃ । କୌଶିକାଯ ପୁରା ଦତ୍ତା ଯଦା ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଶାସତି ॥୧-୨୧-
ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର, ଯାହାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମପରାୟଣ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କୃଶାଶ୍ୱ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ କୌଶିକଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ତେଽପି ପୁତ୍ରାଃ କୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତିସୁତାସୁତାଃ । ନୈକରୂପା ମହାଵୀର୍ଯା ଦୀପ୍ତିମନ୍ତୋ ଜଯାଵହାଃ ॥୧-୨୧-
କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାଶାଳୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବିଜୟ ଆନେ।
ଜଯା ଚ ସୁପ୍ରଭା ଚୈଵ ଦକ୍ଷକନ୍ଯେ ସୁମଧ୍ଯମେ । ତେ ସୁଵାତେଽସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରାଣି ଶତଂ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍ ॥୧-୨୧-
ଜୟା ଓ ସୁପ୍ରଭା, ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟମା, ସେମାନେ ଶତଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।
ପଞ୍ଚାଶତଂ ସୁତାଁଲ୍ଲେଭେ ଜଯା ଲବ୍ଧଵରା ଵରାନ୍ । ଵଧାଯାସୁରସୈନ୍ଯାନାମପ୍ରମେଯାନୁରୂପିଣଃ ॥୧-୨୧-
ଜୟା, ଅନେକ ଵର ପାଇଁ, ପଞ୍ଚାଶିଟି ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅସୁର ସେନାମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ସୁପ୍ରଭାଜନଯଚ୍ଚାପି ପୁତ୍ରାନ୍ ପଞ୍ଚାଶତଂ ପୁନଃ । ସଂହାରାନ୍ ନାମ ଦୁର୍ଧର୍ଷାନ୍ ଦୁରାକ୍ରାମାନ୍ ବଲୀଯସଃ ॥୧-୨୧-
ସୁପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ ପୁନି ପଞ୍ଚାଶିଟି ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ 'ସଂହାର' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦୁର୍ଜୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅପରାଜେୟ।
ତାନି ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ଵେତ୍ତ୍ଯେଷ ଯଥାଵତ୍ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ । ଅପୂର୍ଵାଣାଂ ଚ ଜନନେ ଶକ୍ତୋ ଭୂଯଶ୍ଚ ଧର୍ମଵିତ୍ ॥୧-୨୧-
କୁଶିକଙ୍କ ପୁଅ ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିବାରୁ ନୂତନ ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିପାରନ୍ତି।
ତେନାସ୍ଯ ମୁନିମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ନ କିଞ୍ଚିଦସ୍ତ୍ଯଵିଦିତଂ ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯମ୍ ଚ ରାଘଵ ॥୧-୨୧-
ଏହି ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ରାଘବ, ସେଠି ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଜଣା ନାହିଁ।
ଏଵଂଵୀର୍ଯୋ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାଯଶାଃ । ନ ରାମଗମନେ ରାଜନ୍ ସଂଶଯଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୧-
ଏଭଳି ଶକ୍ତି ଓ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଶ୍ବାମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ଯଶସ୍ୱୀ ମହାପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି । ରାଜା, ଆପଣ ରାମଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଇତି ମୁନିଵଚନାତ୍ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତୋ :::ରଘୁଵୃଷଭଃ ଚ ମୁମୋଦ ପାର୍ଥିଵାଗ୍ର୍ଯଃ । ଗମନମଭିରୁରୋଚ ରାଘଵସ୍ଯ :::ପ୍ରଥିତଯଶାଃ କୁଶିକାତ୍ମଜାଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ॥୧-୨୧-
ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାର ମନ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାଜା ମନରେ ଖୁସି ହୋଇ, ରାଘବଙ୍କୁ କୁଶିକନନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ।
thumb|ଦ୍ଵାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏହି ବିଶ୍ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ତଥା ଵସିଷ୍ଠେ ବ୍ରୁଵତି ରାଜା ଦଶରଥଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନୋ ରାମମାଜୁହାଵ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥୧-୨୨-
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜେ ଖୁସି ମୁହଁରେ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଡାକିଲେ ।
କୃତସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନଂ ମାତ୍ରା ପିତ୍ରା ଦଶରଥେନ ଚ । ପୁରୋଧସା ଵସିଷ୍ଠେନ ମଙ୍ଗଲୈରଭିମନ୍ତ୍ରିତମ୍ ॥୧-୨୨-
ମାଆ, ବାପା ଦଶରଥ ଓ ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଙ୍ଗଳ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ସୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯିବା ପରେ ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ।
ସ ପୁତ୍ରଂ ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ରାଜା ଦଶରସ୍ତଦା । ଦଦୌ କୁଶିକପୁତ୍ରାଯ ସୁପ୍ରୀତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୧-୨୨-
ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି, ତାଙ୍କୁ କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ ।
ତତୋ ଵାଯୁଃ ସୁଖସ୍ପର୍ଶୋ ନୀରଜସ୍କୋ ଵଵୌ ତଦା । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଗତଂ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ ॥୧-୨୨-
ସେ ସମୟରେ, ରାମ ରାଜୀବନୟନ ବିଶ୍ବାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯିବା ବେଳେ, ଏକ ସୁମଧୁର ଓ ଧୂଳିହୀନ ପବନ ବହିଲା ।