ମୁହୂର୍ତଂ ଭଵ ସୌମିତ୍ରେ ସୀତାଯାଃ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରଃ। ଇମାନସ୍ଯା ଵଧିଷ୍ଯାମି ପଦଵୀମାଗତାନିହ
ସୌମିତ୍ରି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସୀତାଙ୍କ ନିକଟରେ ରୁହ; ଏହି ପଥରେ ଆସିଥିବା ମାନେକୁ ମୁଁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି।
ଵାକ୍ଯମେତତ୍ ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ। ତଥେତି ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵସ୍ଯ ପ୍ରପୂଜଯନ୍
ରାମଙ୍କର ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭକ୍ତିଭାବରେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ରାଘଵୋଽପି ମହଚ୍ଚାପଂ ଚାମୀକରଵିଭୂଷିତମ୍। ଚକାର ସଜ୍ଯଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ତାନି ରକ୍ଷାଂସି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ, ସୁନାର ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ ବଡ଼ ଧନୁଷ ନେଇ, ତାହାକୁ ଚଡ଼ାଇ, ରାକ୍ଷସମାନେକୁ କହିଲେ।
ପୁତ୍ରୌ ଦଶରଥସ୍ଯାଵାଂ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ପ୍ରଵିଷ୍ଟୌ ସୀତଯା ସାର୍ଧଂ ଦୁଶ୍ଚରଂ ଦଣ୍ଡକାଵନମ୍
ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କର ପୁଅ, ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ।
ଫଲମୂଲାଶନୌ ଦାନ୍ତୌ ତାପସୌ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୌ। ଵସନ୍ତୌ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ କିମର୍ଥମୁପହିଂସଥ
ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ, ତପସ୍ୱୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଛୁ; ଆମକୁ କାହିଁକି ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛ?
ଯୁଷ୍ମାନ୍ ପାପାତ୍ମକାନ୍ ହନ୍ତୁଂ ଵିପ୍ରକାରାନ୍ ମହାହଵେ। ଋଷୀଣାଂ ତୁ ନିଯୋଗେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ସଶରାସନଃ
ମୁଁ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଋଷିମାନେର ଆଜ୍ଞାରେ, ଏହି ମହାସଂଘାର୍ଷରେ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତା ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଆସିଛି।
ତିଷ୍ଠତୈଵାତ୍ର ସଂତୁଷ୍ଟା ନୋପଵର୍ତିତୁମର୍ହଥ। ଯଦି ପ୍ରାଣୈରିହାର୍ଥୋ ଵୋ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ନିଶାଚରାଃ
ଏଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ରୁହ; ପଛୁଆ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଜୀବନକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ, ନିଶାଚରମାନେ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ଚତୁର୍ଦଶ। ଊଚୁର୍ଵାଚଂ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନାଃ ଶୂଲପାଣଯଃ
ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଚଉଦ ଜଣ ରାକ୍ଷସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ, ଶୂଳ ହାତରେ ନେଇ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସଂରକ୍ତନଯନା ଘୋରା ରାମଂ ସଂରକ୍ତଲୋଚନମ୍। ପରୁଷା ମଧୁରାଭାଷଂ ହୃଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟପରାକ୍ରମମ୍
ଭୟଙ୍କର, ରକ୍ତମୟ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ତମୟ; ଖଟା ଭାଷାରେ, ମଜା କରି, ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ କହିଲେ।
କ୍ରୋଧମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ନୋ ଭର୍ତୁଃ ଖରସ୍ଯ ସୁମହାତ୍ମନଃ। ତ୍ଵମେଵ ହାସ୍ଯସେ ପ୍ରାଣାନ୍ ସଦ୍ଯୋଽସ୍ମାଭିର୍ହତୋ ଯୁଧି
ଆମ ମାଲିକ ଖରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଏକା, ଆମ ହାତରେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜୀବନ ହରାଇବ।
କା ହି ତେ ଶକ୍ତିରେକସ୍ଯ ବହୂନାଂ ରଣମୂର୍ଧନି। ଅସ୍ମାକମଗ୍ରତଃ ସ୍ଥାତୁଂ କିଂ ପୁନର୍ଯୋଦ୍ଧୁମାହଵେ
ଏକା ହୋଇ, ଅନେକ ମାନେର ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ତୁମର କେତେ ଶକ୍ତି? ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିବା, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ତ ଅପେକ୍ଷା।
ଏଭିର୍ବାହୁପ୍ରଯୁକ୍ତୈଶ୍ଚ ପରିଘୈଃ ଶୂଲପଟ୍ଟିଶୈଃ। ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯସି ଵୀର୍ଯଂ ଚ ଧନୁଶ୍ଚ କରପୀଡିତମ୍
ଆମ ହାତରେ ନିଆଯାଇଥିବା ଏହି ଗଦା, ଶୂଳ ଓ ପଟ୍ଟିଶ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଜୀବନ, ଶକ୍ତି ଓ ହାତରେ ଧରିଥିବା ଧନୁଷ ହରାଇବ।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସଂରବ୍ଧା ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ଚତୁର୍ଦଶ। ଉଦ୍ଯତାଯୁଧନିସ୍ତ୍ରିଂଶା ରାମମେଵାଭିଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ଏପରି କହି, ଚଉଦ ଜଣ ରାକ୍ଷସ, କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ସିଧା ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ଚିକ୍ଷିପୁସ୍ତାନି ଶୂଲାନି ରାଘଵଂ ପ୍ରତି ଦୁର୍ଜଯମ୍। ତାନି ଶୂଲାନି କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ସମସ୍ତାନି ଚତୁର୍ଦଶ
ସେମାନେ ଅଜୟ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଚଉଦ ଟି ଶୂଳ ଫିଙ୍ଗିଲେ; ସମସ୍ତ ଶୂଳ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଗଲା।
ତାଵଦ୍ଭିରେଵ ଚିଚ୍ଛେଦ ଶରୈଃ କାଞ୍ଚନଭୂଷିତୈଃ। ତତଃ ପଶ୍ଚାନ୍ମହାତେଜା ନାରାଚାନ୍ ସୂର୍ଯସଂନିଭାନ୍
ସୁନାର ଗହଣା ଲଗା ଥିବା ଏହି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଶୂଳକୁ କାଟିଦେଲେ; ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ନାରାଚ ବାଣ ନେଇଲେ।
ଜଗ୍ରାହ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ ଶିଲାଶିତାନ୍। ଗୃହୀତ୍ଵା ଧନୁରାଯମ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ଯାନୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ରାକ୍ଷସାନ୍
ଅତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ଚଉଦ ଟି ପାଥର ଅଟା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନେଇ, ଧନୁଷ ଚଡ଼ାଇ, ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନିଶାନା ଲଗାଇଲେ।
ଵିନିଷ୍ପେତୁସ୍ତଦା ଭୂମୌ ଵଲ୍ମୀକାଦିଵ ପନ୍ନଗାଃ। ତୈର୍ଭଗ୍ନହୃଦଯା ଭୂମୌ ଛିନ୍ନମୂଲା ଇଵ ଦ୍ରୁମାଃ
ସେମାନେ ଭୂମିରେ ବିଲମ୍ବି ଗଲେ, ମାନେ ଭୂତୁଡ଼ି ଦୁଇଁ ପାଉଁ ଦେଖି ପାଇଁ ପାଇଁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଶୟାନ ହେଲେ।
ନିପେତୁଃ ଶୋଣିତସ୍ନାତା ଵିକୃତା ଵିଗତାସଵଃ। ତାନ୍ ଭୂମୌ ପତିତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତା
ସେମାନେ ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ବିକୃତ ଓ ଜୀବନହୀନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାକ୍ଷସୀ କ୍ରୋଧରେ ମତିହାରା ହେଲା।
ଉପଗମ୍ଯ ଖରଂ ସା ତୁ କିଂଚିତ୍ସଂଶୁଷ୍କଶୋଣିତା। ପପାତ ପୁନରେଵାର୍ତା ସନିର୍ଯାସେଵ ଵଲ୍ଲରୀ
ସେ ଅଳ୍ପ ସୁକାଇଯାଇଥିବା ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଦେହରେ ଖରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପଡିଯାଇ, ଜଳ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଲତା ପରି ପୁଣିଥରେ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡିଲା।
ଭ୍ରାତୁଃ ସମୀପେ ଶୋକାର୍ତା ସସର୍ଜ ନିନଦଂ ମହତ୍ । ସସ୍ଵରଂ ମୁମୁଚେ ବାଷ୍ପଂ ଵିଵର୍ଣଵଦନା ତଦା
ଭଉଣୀ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଭାଇଙ୍କ ନିକଟରେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କଲା, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ମଲିନ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ କମ୍ପିତ ସ୍ୱରରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲା।
ନିପାତିତାନ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରଣେ ତୁ ରାକ୍ଷସାନ୍ ପ୍ରଧାଵିତା ଶୂର୍ପଣଖା ପୁନସ୍ତତଃ। ଵଧଂ ଚ ତେଷାଂ ନିଖିଲେନ ରକ୍ଷସାଂ ଶଶଂସ ସର୍ଵଂ ଭଗିନୀ ଖରସ୍ଯ ସା
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶୂର୍ପଣଖା ଭୟରେ ପଳାଇ ଖରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲା, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବଧ ବିଷୟରେ ଭଉଣୀ ଭାଇଁ ସବୁ କଥା କହିଦେଲା।
thumb|ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଏକୋନେଇଶତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ପୁନଃ ପତିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୋଧାଚ୍ଛୂର୍ପଣଖାଂ ପୁନଃ। ଉଵାଚ ଵ୍ଯକ୍ତଯା ଵାଚା ତାମନର୍ଥାର୍ଥମାଗତାମ୍
ଏହିପରି ଶୂର୍ପଣଖାକୁ ପୁଣିଥରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଖର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିଲେ, କାରଣ ସେ ସାହାଯ୍ୟ ଚାହିଁ ଆସିଥିଲା।
ମଯା ତ୍ଵିଦାନୀଂ ଶୂରାସ୍ତେ ରାକ୍ଷସାଃ ପିଶିତାଶନାଃ। ତ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ଵିନିର୍ଦିଷ୍ଟାଃ କିମର୍ଥଂ ରୁଦ୍ଯତେ ପୁନଃ
ମୁଁ ତୋର ଭଲପାଇବା ପାଇଁ ଶୂର ଓ ମାଂସ ଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ପଠାଇଛି—ତେବେ ତୁ ଏମିତି ପୁଣି କାହିଁକି କନ୍ଦୁଛୁ?
ଭକ୍ତାଶ୍ଚୈଵାନୁରକ୍ତାଶ୍ଚ ହିତାଶ୍ଚ ମମ ନିତ୍ଯଶଃ। ହନ୍ଯମାନା ନ ହନ୍ଯନ୍ତେ ନ ନ କୁର୍ଯୁର୍ଵଚୋ ମମ
ସେମାନେ ସଦା ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ ଓ ବିଶ୍ୱାସୀ, ମୋ ପ୍ରତି ଭଲ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; ଯଦି ସେମାନେ ମରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋର ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
କିମେତଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କାରଣଂ ଯତ୍କୃତେ ପୁନଃ। ହା ନାଥେତି ଵିନର୍ଦନ୍ତୀ ସର୍ପଵଚ୍ଚେଷ୍ଟସେ କ୍ଷିତୌ
ଏହା କଣ? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ କିଏ ତୋକୁ ଏମିତି 'ହା ରକ୍ଷକ' ବୋଲି କନ୍ଦୁଛି ଏବଂ ସାପ ପରି ଭୂମିରେ ଗଡ଼ାଗଡ଼ି ଖାଉଛୁ?
ଅନାଥଵଦ୍ ଵିଲପସି କିଂ ନୁ ନାଥେ ମଯି ସ୍ଥିତେ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ମା ମୈଵଂ ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତାମିତି
ମୁଁ ଥିଲେ ତୁ ଏମିତି ଅନାଥ ପରି କାହିଁକି କନ୍ଦୁଛୁ? ଉଠ, ଉଠ! ଏମିତି ଦୁର୍ବଳ ହେଉନି—ଏହି ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଛାଡ଼।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତା ଦୁର୍ଧର୍ଷା ଖରେଣ ପରିସାନ୍ତ୍ଵିତା। ଵିମୃଜ୍ଯ ନଯନେ ସାସ୍ରେ ଖରଂ ଭ୍ରାତରମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଖରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇ, ଶୂର୍ପଣଖା ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁମାନେ ପୁଞ୍ଜି ଭାଇ ଖରଙ୍କୁ କହିଲା।
ଅସ୍ମୀଦାନୀମହଂ ପ୍ରାପ୍ତା ହତଶ୍ରଵଣନାସିକା। ଶୋଣିତୌଘପରିକ୍ଲିନ୍ନା ତ୍ଵଯା ଚ ପରିସାନ୍ତ୍ଵିତା
ମୋ କାନ ଓ ନାକ କଟାଯାଇଛି, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ଏବେ ମୁଁ ତୋ ନିକଟକୁ ଆସିଛି, ତୁ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲୁ।
ପ୍ରେଷିତାଶ୍ଚ ତ୍ଵଯା ଶୂରା ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ଚତୁର୍ଦଶ। ନିହନ୍ତୁଂ ରାଘଵଂ ଘୋରଂ ମତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ତୁମେ ମୋ ଭଲପାଇବା ପାଇଁ ଦୁଷ୍ଟ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚଉଦ ଜଣ ଶୂର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ପଠାଇଥିଲ।