ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ଧର୍ମପ୍ରଧାନେଚ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । କିଂଵୀର୍ଯା ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ଚ କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ କେ ଚ ତେ ॥୧-୨୦-
ଯେଉଁ ରାମ ଜେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଉଁଠି ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? ସେମାନେ କାହାର ପୁଅ, କିଏ ସେମାନେ?
କଥଂ ପ୍ରମାଣାଃ କେ ଚୈତାନ୍ ରକ୍ଷନ୍ତି ମୁନିପୁଂଗଵ । କଥଂ ଚ ପ୍ରତିକର୍ତଵ୍ଯଂ ତେଷାଂ ରାମେଣ ରକ୍ଷସାମ୍ ॥୧-୨୦-
ସେମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ କିଏ ସେମାନେ? ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏବଂ ରାମ କିପରି ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବେ?
ମାମକୈର୍ଵା ବଲୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମଯା ଵା କୂଟଯୋଧିନାମ୍ । ସର୍ଵଂ ମେ ଶଂସ ଭଗଵନ୍ କଥଂ ତେଷାଂ ମଯା ରଣେ ॥୧-୨୦-
ମୋର ସେନା ବା କୌଶଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସହିତ କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜେ କିପରି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ଏହା ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଭଗବନ।
ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଦୁଷ୍ଟଭାଵାନାଂ ଵୀର୍ଯୋତ୍ସିକ୍ତା ହି ରାକ୍ଷସାଃ । ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ॥୧-୨୦-
ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବର, ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଦରକାର, କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ।
ପୌଲସ୍ତ୍ଯଵଂଶପ୍ରଭଵୋ ରାଵଣୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ । ସ ବ୍ରହ୍ମଣା ଦତ୍ତଵରସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ବାଧତେ ଭୃଶମ୍ ॥୧-୨୦-
ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ଜନ୍ମ ଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ରାବଣ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଦିଆ ଦୟାରେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଦେଉଛନ୍ତି।
ମହାବଲୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ରାକ୍ଷସୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତଃ । ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ମହାରାଜ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ ॥୧-୨୦-
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବଳବାନ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ମହାରାଜ, ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ଵୈଶ୍ରଵଣଭ୍ରାତା ପୁତ୍ରୋ ଵିଶ୍ରଵସୋ ମୁନେଃ । ଯଦା ନ ଖଲୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଘ୍ନକର୍ତା ମହାବଲଃ ॥୧-୨୦-
ସେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ମୁନି ଵିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ। କିନ୍ତୁ, ମହାବଳୀ, ସେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ କରେନାହାନ୍ତି।
ତେନ ସଂଚୋଦିତୌ ତୌ ତୁ ରାକ୍ଷସୌ ସୁମହାବଲୌ । ମାରୀଚଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନଂ କରିଷ୍ଯତଃ ॥୧-୨୦-
ତାଙ୍କର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଦୁଇ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ—ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଏହି ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ସ ତ୍ଵଂ ପ୍ରସାଦଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ କୁରୁଷ୍ଵ ମମ ପୁତ୍ରକେ । ମମ ଚୈଵାଲ୍ପଭାଗ୍ଯସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ହି ଭଵାନ୍ ଗୁରୁଃ ॥୧-୨୦-
ଏହିଠାରେ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ମହାନୁଭାବ, ମୋ ପୁଅ ଉପରେ ଦୟା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଅପରାଧି ଭାଗ୍ୟର, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।
ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷାଃ ପତଗପନ୍ନଗାଃ । ନ ଶକ୍ତା ରାଵଣଂ ସୋଢୁଂ କିଂ ପୁନର୍ମାନଵା ଯୁଧି ॥୧-୨୦-
ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ସହିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ତେବେ ମଣିଷମାନେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରିପାରିବେ?
ସ ତୁ ଵୀର୍ଯଵତାଂ ଵୀର୍ଯମାଦତ୍ତେ ଯୁଧି ରାଵଣଃ । ତେନ ଚାହଂ ନ ଶକ୍ତୋଽସ୍ମି ସଂଯୋଦ୍ଧୁଂ ତସ୍ଯ ଵା ବଲୈଃ ॥୧-୨୦-
ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂରମାନେ ଯେତେ ଶକ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ନେଇନେଇଥାଏ। ଏହିଠାରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବିନାହିଁ।
ସବଲୋ ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସହିତୋ ଵା ମମାତ୍ମଜୈଃ । କଥମପ୍ଯମରପ୍ରଖ୍ଯଂ ସଂଗ୍ରାମାଣାମକୋଵିଦମ୍ ॥୧-୨୦-
ମୁଁ ନିଜ ବଳରେ କିମ୍ବା ମୋ ପୁଅମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅମର ସମାନ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ, ତାଙ୍କୁ କେହିପରି ରୋକିପାରିବିନାହିଁ।
ବାଲଂ ମେ ତନଯଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୈଵ ଦାସ୍ଯାମି ପୁତ୍ରକମ୍ । ଅଥ କାଲୋପମୌ ଯୁଦ୍ଧେ ସୁତୌ ସୁନ୍ଦୋପସୁନ୍ଦଯୋଃ ॥୧-୨୦-
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ଶିଶୁ ପୁଅକୁ ମୁଁ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ; ଏହି ପୁଅକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ସମାନ।
ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନକରୌ ତୌ ତେ ନୈଵ ଦାସ୍ଯାମି ପୁତ୍ରକମ୍ । ମାରୀଚଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୌ ସୁଶିକ୍ଷିତୌ ॥୧-୨୦-
ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଏହି ଦୁଇଁ ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୂର ଓ ଶିକ୍ଷିତ; ତଥାପି ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ।
ତଯୋରନ୍ଯତରଂ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ଯାସ୍ଯାମି ସସୁହୃଦ୍ଗଣଃ । ଅନ୍ଯଥା ତ୍ଵନୁନେଷ୍ଯାମି ଭଵନ୍ତଂ ସହବାନ୍ଧଵଃ ॥୧-୨୦-
ମୋ ସହଯୋଗୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମୁଁ ନିଜେ ଯାଇ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ନହେଲେ, ଆପଣଙ୍କୁ ଓ ଆପଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଅନୁରୋଧ କରିବି।
ଇତି ନରପତିଜଲ୍ପନାତ୍ ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ରଂ :::କୁଶିକସୁତଂ ସୁମହାନ୍ ଵିଵେଶ ମନ୍ଯୁଃ । ସୁହୁତ ଇଵ ମଖେଽଗ୍ନିରାଜ୍ଯସିକ୍ତଃ :::ସମଭଵଦୁଜ୍ଜ୍ଵଲିତୋ ମହର୍ଷିଵହ୍ନିଃ ॥୧-୨୦-
ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଆସିଗଲା। ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଘୃତ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଦହୁଥାଏ, ସେପରି ମହାର୍ଷିଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦହୁଥିଲା।
thumb|ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକୋନବିଂଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ସ୍ନେହପର୍ଯାକୁଲାକ୍ଷରମ୍ । ସମନ୍ଯୁଃ କୌଶିକୋ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍ ॥୧-୨୧-
ସେଇ ସ୍ନେହ ଭରା କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ମୁନି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପୂର୍ଵମର୍ଥଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ହାତୁମିଚ୍ଛସି । ରାଘଵାଣାମଯୁକ୍ତୋଽଯଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ ॥୧-୨୧-
ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ଯାହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଏବେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଏପରି କଥା ରାଘବ ବଂଶର ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳର ଲାଗି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଦୀଦଂ ତେ କ୍ଷମଂ ରାଜନ୍ ଗମିଷ୍ଯାମି ଯଥାଗତମ୍ । ମିଥ୍ଯାପ୍ରତିଜ୍ଞଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସୁଖୀ ଭଵ ସୁହ୍ଦ୍ଵୃତଃ ॥୧-୨୧-
ଯଦି ଏହି ଆପଣଙ୍କର ସଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ରାଜା, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧର, ଆପଣ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ସମ୍ମାନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ।
ତସ୍ଯ ରୋଷପରୀତସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଚଚାଲ ଵସୁଧା କୃତ୍ସ୍ନା ଦେଵାନାଂ ଚ ଭଯଂ ମହତ୍ ॥୧-୨୧-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ରୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଥିଲା ଓ ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ତ୍ରସ୍ତରୂପଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ମହାନୃଷିଃ । ନୃପତିଂ ସୁଵ୍ରତୋ ଧୀରୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୨୧-
ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ନୀତିମାନ୍ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁଲେ ଜାତଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଧର୍ମ ଇଵାପରଃ । ଧୃତିମାନ୍ ସୁଵ୍ରତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନ ଧର୍ମଂ ହାତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୧-
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଆପଣ ଧର୍ମ ନିଜେ ଅବତାର ହେବା ପରି। ଆପଣ ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ନୀତିମାନ୍ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍, ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଖ୍ଯାତୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଇତି ରାଘଵଃ । ସ୍ଵଧର୍ମଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ନାଧର୍ମଂ ଵୋଢୁମର୍ହସି ॥୧-୨୧-
ତିନି ଲୋକରେ ରାଘବ ଧର୍ମପରାୟଣ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହନ୍ତୁ, ଅଧର୍ମକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ କରିଷ୍ଯେତି ଉକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯମକୁର୍ଵତଃ । ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଵଧୋ ଭୂଯାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ରାମଂ ଵିସର୍ଜଯ ॥୧-୨୧-
ଯିଏ 'ମୁଁ କରିବି' ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ତାହା ପୂରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଏହିଠାରୁ ରାମଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତୁ।
କୃତାସ୍ତ୍ରମକୃତାସ୍ତ୍ରଂ ଵା ନୈନଂ ଶକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାକ୍ଷସାଃ । ଗୁପ୍ତଂ କୁଶିକପୁତ୍ରେଣ ଜ୍ଵଲନେନାମୃତଂ ଯଥା ॥୧-୨୧-
ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣୁଥିବେ କି ନାହିଁ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କୁଶିକ ପୁତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବାରୁ, ଯେପରି ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରେ।
ଏଷ ଵିଗ୍ରହଵାନ୍ ଧର୍ମ ଏଷ ଵୀର୍ଯଵତାଂ ଵରଃ । ଏଷ ଵିଦ୍ଯାଧିକୋ ଲୋକେ ତପସଶ୍ଚ ପରାଯଣମ୍ ॥୧-୨୧-
ସେ ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଜ୍ଞାନରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଏକାଗ୍ର।
ଏଷୋଽସ୍ତ୍ରାନ୍ ଵିଵିଧାନ୍ ଵେତ୍ତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ । ନୈନମନ୍ଯଃ ପୁମାନ୍ ଵେତ୍ତି ନ ଚ ଵେତ୍ସ୍ଯନ୍ତି କେଚନ ॥୧-୨୧-
ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର କେବଳ ସେ ଜାଣନ୍ତି। ଆଉ କେହି ଏହା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନ ଦେଵା ନର୍ଷଯଃ କେଚିନ୍ନାମରା ନ ଚ ରାକ୍ଷସାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷପ୍ରଵରାଃ ସକିନ୍ନରମହୋରଗାଃ ॥୧-୨୧-
ଦେବତା, ଋଷି, ଅମର, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର ଓ ମହାନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରାଣି କୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଃ ପରମଧାର୍ମିକାଃ । କୌଶିକାଯ ପୁରା ଦତ୍ତା ଯଦା ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଶାସତି ॥୧-୨୧-
ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର, ଯାହାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମପରାୟଣ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କୃଶାଶ୍ୱ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ କୌଶିକଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।