ଯଥା ଆଖ୍ଯାତମ୍ ଅଗସ୍ତ୍ଯେନ ମୁନିନା ଭାଵିତାତ୍ମନା । ଇଯମ୍ ଗୋଦାଵରୀ ରମ୍ଯା ପୁଷ୍ପିତୈଃ ତରୁଭିର୍ ଵୃତା ॥୩-୧୫-
ଯେପରି ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଶୁଭ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ସେପରି ଏହି ହେଉଛି ଶୋଭାମୟ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛରେ ଘେରା।
ହଂସ କାରଣ୍ଡଵ ଆକୀର୍ଣା ଚକ୍ରଵାକ ଉପଶୋଭିତା । ନ ଅତିଦୂରେ ନ ଚ ଆସନ୍ନେ ମୃଗ ଯୂଥ ନିପୀଡିତା ॥୩-୧୫-
ଏଠାରେ ହଂସ, କୃଞ୍ଚ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଭରିଛି, ଏହା ନ ଅତି ଦୂର, ନ ଅତି ନିକଟରେ, ଏଉଁଠି ମୃଗ ଦଳ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ମଯୂର ନାଦିତା ରମ୍ଯାଃ ପ୍ରାଂଶଵୋ ବହୁ କଂଦରାଃ । ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଗିରଯଃ ସୌମ୍ଯ ଫୁଲ୍ଲୈଃ ତରୁଭିର୍ ଆଵୃତାଃ ॥୩-୧୫-
ଏଠାରେ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଅନେକ ଗୁହା ଥିବା ଶୋଭାମୟ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ମୟୂର ଡାକୁଛି ଏବଂ ଫୁଲିଥିବା ଗଛରେ ଢାକା।
ସାଲୈଃ ତାଲୈଃ ତମାଲୈଃ ଚ ଖର୍ଜୂରୈଃ ପନସୈଃ ଦ୍ରୁମୈଃ । ନୀଵାରୈଃ ତିନିଶୈଃ ଚୈଵ ପୁନ୍ନାଗୈଃ ଚ ଉପଶୋଭିତାଃ ॥୩-୧୫-
ଏଠାରେ ସାଲ, ତାଳ, ତମାଳ, ଖଜୁରୀ, ପନସ, ନିବାର, ତିନିଶ ଏବଂ ପୁନ୍ନାଗ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଚୂତୈର୍ ଅଶୋକୈଃ ତିଲକୈଃ କେତକୈର୍ ଅପି ଚଂପକୈଃ । ପୁଷ୍ପ ଗୁଲ୍ମ ଲତା ଉପେତୈଃ ତୈଃ ତୈଃ ତରୁଭିର୍ ଆଵୃତାଃ ॥୩-୧୫-
ଏଠାରେ ଆମ୍ବ, ଅଶୋକ, ତିଳକ, କେତକୀ, ଚମ୍ପକ ଗଛ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଗଛ ଓ ଲତା ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଯନ୍ଦନୈଃ ଚଂଦନୈଃ ନୀପୈଃ ପର୍ଣାସୈଃ ଲକୁଚୈଃ ଅପି । ଧଵ ଅଶ୍ଵକର୍ଣ ଖଦିରୈଃ ଶମୀ କିଂଶୁକ ପାଟଲୈଃ ॥୩-୧୫-
ଏଠାରେ ରଥ, ଚନ୍ଦନ, ନୀପ, ପର୍ଣ୍ଣାସ, ଲକୁଚ ଗଛ, ଧବ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, ଖଦିର, ଶମୀ, କିମ୍ଶୁକ ଓ ପାଟଳ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଇଦମ୍ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ରମ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ବହୁ ମୃଗ ଦ୍ଵିଜମ୍ । ଇହ ଵତ୍ସ୍ଯାମ ସୌମିତ୍ରେ ସାର୍ଧମ୍ ଏତେନ ପକ୍ଷିଣା ॥୩-୧୫-
ଏଠି ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଏବଂ ବହୁ ପଶୁପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠି, ସୌମିତ୍ରି, ଆମେ ଏହି ପକ୍ଷୀ ସହିତ ରହିବା।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ତୁ ରାମେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା । ଅଚିରେଣ ଆଶ୍ରମମ୍ ଭ୍ରାତୁଃ ଚକାର ସୁମହାବଲଃ ॥୩-୧୫-
ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଦଳନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କଲେ।
ପର୍ଣଶାଲାମ୍ ସୁଵିପୁଲାମ୍ ତତ୍ର ସଂଘାତ ମୃତ୍ତିକାମ୍ । ସୁସ୍ତଂଭାମ୍ ମସ୍କରୈର୍ ଦୀର୍ଘୈଃ କୃତ ଵଂଶାମ୍ ସୁଶୋଭନାମ୍ ॥୩-୧୫-
ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକ ବଡ଼ ପତ୍ର ଘର ତିଆରି କଲେ, ମଜବୁତ ମାଟି ତଳା, ଦୀର୍ଘ କଠ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଭିତି ଦେଇ, ବାଁସ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ତିଆରି କଲେ।
ଶମୀ ଶାଖାଭିଃ ଆସ୍ତୀର୍ଯ ଧୃଢ ପାଶାଵପାଶିତମ୍ । କୁଶ କାଶ ଶରୈଃ ପର୍ଣୈଃ ସୁପରିଚ୍ଛାଦିତାମ୍ ତଥା ॥୩-୧୫-
ଶମୀ ଶାଖା ଛାଡ଼ି ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି, କୁଶ, କାଶ, ଶର ଓ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘରକୁ ଭଲଭାବେ ଢାକିଲେ।
ସମୀକୃତ ତଲାମ୍ ରମ୍ଯାମ୍ ଚକାର ସୁମହାବଲଃ । ନିଵାସମ୍ ରାଘଵସ୍ଯ ଅର୍ଥେ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଣୀଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ॥୩-୧୫-
ସେ ମାଟିକୁ ସମାନ କରି, ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଶୋଭାମୟ ଏକ ନିବାସ ତିଆରି କଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନଦୀମ୍ ଗୋଦାଵରୀମ୍ ତଦା । ସ୍ନାତ୍ଵା ପଦ୍ମାନି ଚ ଆଦାଯ ସଫଲଃ ପୁନର୍ ଆଗତଃ ॥୩-୧୫-
ତାପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ, ସ୍ନାନ କରି, ପଦ୍ମ ଫୁଲ ନେଇ, ସଫଳ ହୋଇ ପୁଣି ଫେରିଲେ।
ତତଃ ପୁଷ୍ପ ବଲିମ୍ କୃତ୍ଵା ଶାନ୍ତିମ୍ ଚ ସ ଯଥାଵିଧି । ଦର୍ଶଯାମାସ ରାମାଯ ତଦ୍ ଆଶ୍ରମ ପଦମ୍ କୃତମ୍ ॥୩-୧୫-
ତାପରେ ସେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଫୁଲ ଦେଇ ବଳି ଏବଂ ଶାନ୍ତି କ୍ରିୟା କରି, ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଆଶ୍ରମ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ସ ତମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃତମ୍ ସୌମ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରମମ୍ ସହ ସୀତଯା । ରାଘଵଃ ପର୍ଣଶାଲାଯାମ୍ ହର୍ଷମ୍ ଆହାରଯତ୍ ପରମ୍ ॥୩-୧୫-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତିଆରି କରିଥିବା ସେଇ ଶୋଭାମୟ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ରାଘବ ଶୀତା ସହିତ ପତ୍ର ଘରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ସୁସଂହୃଷ୍ଟଃ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ତଦା । ଅତି ସ୍ନିଗ୍ଧମ୍ ଚ ଗାଢମ୍ ଚ ଵଚନମ୍ ଚ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ॥୩-୧୫-
ସେତେବେଳେ ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ରାମ ଦୁଇହାତରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଜଡି ଧରିଲେ ଏବଂ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଓ ଆଦରରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରୀତୋ ଅସ୍ମି ତେ ମହତ୍ କର୍ମ ତ୍ଵଯା କୃତମ୍ ଇଦମ୍ ପ୍ରଭୋ । ପ୍ରଦେଯୋ ଯନ୍ ନିମିତ୍ତମ୍ ତେ ପରିଷ୍ଵଂଗୋ ମଯା କୃତଃ ॥୩-୧୫-
ହେ ମହାନ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାମ କରିଛ, ତାହା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ଖୁସି। ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛି।
ଭାଵଜ୍ଞେନ କୃତଜ୍ଞେନ ଧର୍ମଜ୍ଞେନ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣ । ତ୍ଵଯା ପୁତ୍ରେଣ ଧର୍ମାତ୍ମା ନ ସଂଵୃତ୍ତଃ ପିତା ମମ ॥୩-୧୫-
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଭାବ ବୁଝ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, ଏପରି ପୁଅ ମୋର ବାପାଙ୍କୁ ମିଳିନଥିଲେ।
ଏଵମ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତୁ ରାଘଵୋ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନଃ । ତସ୍ମିନ୍ ଦେଶେ ବହୁ ଫଲେ ନ୍ଯଵସତ୍ ସ ସୁଖମ୍ ସୁଖୀ ॥୩-୧୫-
ଏପରି କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମୀବୃଦ୍ଧି କରିଥିବା ସେଠି ଫଳବତୀ ଜଗାରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲେ।
କଂଚିତ୍ କାଲମ୍ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୀତଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ଅନ୍ଵାସ୍ଯମାନୋ ନ୍ଯଵସତ୍ ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକେ ଯଥା ଅମରଃ ॥୩-୧୫-
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଟିଏ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେଠି ଏମିତି ଖୁସି ରହିଲେ, ଯେପରି ଦେବତା ଶ୍ୱର୍ଗରେ ବସନ୍ତି।
thumb|ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଷୋଡଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ପଞ୍ଚଵଟୀଂ ଗଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତରା ରଘୁନନ୍ଦନଃ। ଆସସାଦ ମହାକାଯଂ ଗୃଧ୍ରଂ ଭୀମପରାକ୍ରମମ୍
ତାପରେ, ରଘୁନନ୍ଦନ ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ଏକ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୌ ମହାଭାଗୌ ଵନସ୍ଥଂ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ମେନାତେ ରାକ୍ଷସଂ ପକ୍ଷିଂ ବ୍ରୁଵାଣୌ କୋ ଭଵାନିତି
ସେଉଁଠାରେ ବସିଥିବା ଏହି ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି, ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାବିଲେ ଏହା ଶାୟଦ ରାକ୍ଷସ ରୂପୀ ପକ୍ଷୀ ଅଟେ, ଏବଂ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ?'
ତତୋ ମଧୁରଯା ଵାଚା ସୌମ୍ଯଯା ପ୍ରୀଣଯନ୍ନିଵ। ଉଵାଚ ଵତ୍ସ ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ଵଯସ୍ଯଂ ପିତୁରାତ୍ମନଃ
ତାପରେ ସେ, ମଧୁର ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥାରେ, ମାନେ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ, କହିଲେ, 'ବାପା, ମୋତେ ତୁମ ବାପାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ବୋଲି ଜାଣ।'
ସ ତଂ ପିତୃସଖଂ ମତ୍ଵା ପୂଜଯାମାସ ରାଘଵଃ। ସ ତସ୍ଯ କୁଲମଵ୍ଯଗ୍ରମଥ ପପ୍ରଚ୍ଛ ନାମ ଚ
ତାଙ୍କୁ ବାପାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ବୋଲି ଭାବି, ରାଘବ ଆଦର କଲେ; ପରେ ସେ ତାଙ୍କର ବଂଶ ଓ ନାମ ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ।
ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁଲମାତ୍ମାନମେଵ ଚ। ଆଚଚକ୍ଷେ ଦ୍ଵିଜସ୍ତସ୍ମୈ ସର୍ଵଭୂତସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦ୍ୱିଜ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ବଂଶ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା।
ପୂର୍ଵକାଲେ ମହାବାହୋ ଯେ ପ୍ରଜାପତଯୋଽଭଵନ୍। ତାନ୍ ମେ ନିଗଦତଃ ସର୍ଵାନାଦିତଃ ଶୃଣୁ ରାଘଵ
ହେ ବଳଶାଳୀ, ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଯେମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆରମ୍ଭରୁ କହୁଛି, ରାଘବ, ଶୁଣ।
କର୍ଦମଃ ପ୍ରଥମସ୍ତେଷାଂ ଵିକୃତସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍। ଶେଷଶ୍ଚ ସଂଶ୍ରଯଶ୍ଚୈଵ ବହୁପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ କର୍ଦ୍ଦମ, ତାପରେ ବିକୃତ, ଏହା ପରେ ଶେଷ, ସଂଶ୍ରୟ ଓ ବହୁପୁତ୍ର ଯିଏ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ।
ସ୍ଥାଣୁର୍ମରୀଚରତ୍ରିଶ୍ଚ କ୍ରତୁଶ୍ଚୈଵ ମହାବଲଃ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚାଙ୍ଗିରାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଚେତାଃ ପୁଲହସ୍ତଥା
ସ୍ଥାଣୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି ଓ ମହାବଳୀ କ୍ରତୁ; ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରା, ପ୍ରଚେତାସ ଓ ପୁଲହା।
ଦକ୍ଷୋ ଵିଵସ୍ଵାନପରୋଽରିଷ୍ଟନେମିଶ୍ଚ ରାଘଵ। କଶ୍ଯପଶ୍ଚ ମହାତେଜାସ୍ତେଷାମାସୀଚ୍ଚ ପଶ୍ଚିମଃ
ଡକ୍ଷ, ବିବସ୍ବାନ, ଅପରା, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ହେ ରାଘବ, ଏବଂ ମହାତେଜସ୍ବୀ କଶ୍ୟପ, ସେମାନଙ୍କ ଶେଷ ଥିଲେ।
ପ୍ରଜାପତେସ୍ତୁ ଦକ୍ଷସ୍ଯ ବଭୂଵୁରିତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ। ଷଷ୍ଟିର୍ଦୁହିତରୋ ରାମ ଯଶସ୍ଵିନ୍ଯୋ ମହାଯଶଃ
ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷଙ୍କର ସଠିଏ ଝିଅ ଥିଲେ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣା; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାନାମୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।