ଊନଷୋଡଶଵର୍ଷୋ ମେ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ନ ଯୁଦ୍ଧଯୋଗ୍ଯତାମସ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ସହ ରାକ୍ଷସୈଃ ॥୧-୨୦-
ମୋର ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଏଖଣି ଷୋଳ ଅବଧି ପୂରଣ କରିନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ।
ଇଯମକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଯସ୍ଯାହଂ ପତିରୀଶ୍ଵରଃ । ଅନଯା ସହିତୋ ଗତ୍ଵା ଯୋଦ୍ଧାହଂ ତୈର୍ନିଶାଚରୈଃ ॥୧-୨୦-
ଏହି ମୋର ସେନା, ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ, ଯାହାର ମୁଁ ମାଲିକ। ଏହି ସେନା ସହିତ ଯାଇ, ସେଇ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ଇମେ ଶୂରାଶ୍ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତା ଭୃତ୍ଯା ମେଽସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ଯୋଗ୍ଯା ରକ୍ଷୋଗଣୈର୍ଯୋଦ୍ଧୁଂ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୦-
ମୋର ଏହି ଦାସମାନେ ସାହସୀ ଓ ପ୍ରବଳ, ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ— ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅହମେଵ ଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଗୋପ୍ତା ସମରମୂର୍ଧନି । ଯାଵତ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ଧରିଷ୍ଯାମି ତାଵଦ୍ ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ନିଶାଚରୈଃ ॥୧-୨୦-
ମୁଁ ନିଜେ ଧନୁଷ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଜୀବନ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ନିର୍ଵିଘ୍ନା ଵ୍ରତଚର୍ଯା ସା ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁରକ୍ଷିତା । ଅହଂ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମି ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୦-
ଆପଣଙ୍କ ବ୍ରତ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହେବ। ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯିବି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ବାଲୋ ହ୍ଯକୃତଵିଦ୍ଯଶ୍ଚ ନ ଚ ଵେତ୍ତି ବଲାବଲମ୍ । ନ ଚାସ୍ତ୍ରବଲସଂଯୁକ୍ତୋ ନ ଚ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ ॥୧-୨୦-
ସେ ଏଉଁ ଛୁଆ, ଶିକ୍ଷାରେ ଅପରିପକ୍ୱ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବୁଝିନାହାନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ନୁହେଁ।
ନ ଚାସୌ ରକ୍ଷସାଂ ଯୋଗ୍ଯଃ କୂଟଯୁଦ୍ଧା ହି ରାକ୍ଷସାଃ । ଵିପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ହି ରାମେଣ ମୁହୂର୍ତମପି ନୋତ୍ସହେ ॥୧-୨୦-
ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚତୁର ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ରାମ ଠାରୁ ଦୂରେ ରହି, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।
ଜୀଵିତୁଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । ଯଦି ଵା ରାଘଵଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନେତୁମିଚ୍ଛସି ସୁଵ୍ରତ ॥୧-୨୦-
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ରାମ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ, ଓ ଶୁଭ ବ୍ରତୀ, ରାଘବଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—
ଚତୁରଙ୍ଗସମାଯୁକ୍ତଂ ମଯା ସହ ଚ ତଂ ନଯ । ଷଷ୍ଟିର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଜାତସ୍ଯ ମମ କୌଶିକ ॥୧-୨୦-
ତେବେ ମୋ ସହିତ ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାନ୍ତୁ। ହେ କୌଶିକ, ମୋର ଜନ୍ମକୁ ଏଠାରେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ହେଲା।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣୋତ୍ପାଦିତଶ୍ଚାଯଂ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । ଚତୁର୍ଣାମାତ୍ମଜାନାଂ ହି ପ୍ରୀତିଃ ପରମିକା ମମ ॥୧-୨୦-
ଏହି ପୁଅ ମୋତେ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ମିଳିଛି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୋର ଚାରି ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ମୋର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ଧର୍ମପ୍ରଧାନେଚ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । କିଂଵୀର୍ଯା ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ଚ କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ କେ ଚ ତେ ॥୧-୨୦-
ଯେଉଁ ରାମ ଜେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଉଁଠି ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? ସେମାନେ କାହାର ପୁଅ, କିଏ ସେମାନେ?
କଥଂ ପ୍ରମାଣାଃ କେ ଚୈତାନ୍ ରକ୍ଷନ୍ତି ମୁନିପୁଂଗଵ । କଥଂ ଚ ପ୍ରତିକର୍ତଵ୍ଯଂ ତେଷାଂ ରାମେଣ ରକ୍ଷସାମ୍ ॥୧-୨୦-
ସେମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ କିଏ ସେମାନେ? ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏବଂ ରାମ କିପରି ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବେ?
ମାମକୈର୍ଵା ବଲୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମଯା ଵା କୂଟଯୋଧିନାମ୍ । ସର୍ଵଂ ମେ ଶଂସ ଭଗଵନ୍ କଥଂ ତେଷାଂ ମଯା ରଣେ ॥୧-୨୦-
ମୋର ସେନା ବା କୌଶଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସହିତ କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜେ କିପରି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ଏହା ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଭଗବନ।
ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଦୁଷ୍ଟଭାଵାନାଂ ଵୀର୍ଯୋତ୍ସିକ୍ତା ହି ରାକ୍ଷସାଃ । ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ॥୧-୨୦-
ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବର, ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଦରକାର, କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ।
ପୌଲସ୍ତ୍ଯଵଂଶପ୍ରଭଵୋ ରାଵଣୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ । ସ ବ୍ରହ୍ମଣା ଦତ୍ତଵରସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ବାଧତେ ଭୃଶମ୍ ॥୧-୨୦-
ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ଜନ୍ମ ଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ରାବଣ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଦିଆ ଦୟାରେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଦେଉଛନ୍ତି।
ମହାବଲୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ରାକ୍ଷସୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତଃ । ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ମହାରାଜ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ ॥୧-୨୦-
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବଳବାନ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ମହାରାଜ, ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ଵୈଶ୍ରଵଣଭ୍ରାତା ପୁତ୍ରୋ ଵିଶ୍ରଵସୋ ମୁନେଃ । ଯଦା ନ ଖଲୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଘ୍ନକର୍ତା ମହାବଲଃ ॥୧-୨୦-
ସେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ମୁନି ଵିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ। କିନ୍ତୁ, ମହାବଳୀ, ସେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ କରେନାହାନ୍ତି।
ତେନ ସଂଚୋଦିତୌ ତୌ ତୁ ରାକ୍ଷସୌ ସୁମହାବଲୌ । ମାରୀଚଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନଂ କରିଷ୍ଯତଃ ॥୧-୨୦-
ତାଙ୍କର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଦୁଇ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ—ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଏହି ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ସ ତ୍ଵଂ ପ୍ରସାଦଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ କୁରୁଷ୍ଵ ମମ ପୁତ୍ରକେ । ମମ ଚୈଵାଲ୍ପଭାଗ୍ଯସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ହି ଭଵାନ୍ ଗୁରୁଃ ॥୧-୨୦-
ଏହିଠାରେ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ମହାନୁଭାବ, ମୋ ପୁଅ ଉପରେ ଦୟା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଅପରାଧି ଭାଗ୍ୟର, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।
ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷାଃ ପତଗପନ୍ନଗାଃ । ନ ଶକ୍ତା ରାଵଣଂ ସୋଢୁଂ କିଂ ପୁନର୍ମାନଵା ଯୁଧି ॥୧-୨୦-
ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ସହିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ତେବେ ମଣିଷମାନେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରିପାରିବେ?
ସ ତୁ ଵୀର୍ଯଵତାଂ ଵୀର୍ଯମାଦତ୍ତେ ଯୁଧି ରାଵଣଃ । ତେନ ଚାହଂ ନ ଶକ୍ତୋଽସ୍ମି ସଂଯୋଦ୍ଧୁଂ ତସ୍ଯ ଵା ବଲୈଃ ॥୧-୨୦-
ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂରମାନେ ଯେତେ ଶକ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ନେଇନେଇଥାଏ। ଏହିଠାରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବିନାହିଁ।
ସବଲୋ ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସହିତୋ ଵା ମମାତ୍ମଜୈଃ । କଥମପ୍ଯମରପ୍ରଖ୍ଯଂ ସଂଗ୍ରାମାଣାମକୋଵିଦମ୍ ॥୧-୨୦-
ମୁଁ ନିଜ ବଳରେ କିମ୍ବା ମୋ ପୁଅମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅମର ସମାନ ଓ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳ, ତାଙ୍କୁ କେହିପରି ରୋକିପାରିବିନାହିଁ।
ବାଲଂ ମେ ତନଯଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୈଵ ଦାସ୍ଯାମି ପୁତ୍ରକମ୍ । ଅଥ କାଲୋପମୌ ଯୁଦ୍ଧେ ସୁତୌ ସୁନ୍ଦୋପସୁନ୍ଦଯୋଃ ॥୧-୨୦-
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ଶିଶୁ ପୁଅକୁ ମୁଁ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ; ଏହି ପୁଅକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ସମାନ।
ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନକରୌ ତୌ ତେ ନୈଵ ଦାସ୍ଯାମି ପୁତ୍ରକମ୍ । ମାରୀଚଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୌ ସୁଶିକ୍ଷିତୌ ॥୧-୨୦-
ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଏହି ଦୁଇଁ ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୂର ଓ ଶିକ୍ଷିତ; ତଥାପି ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ।
ତଯୋରନ୍ଯତରଂ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ଯାସ୍ଯାମି ସସୁହୃଦ୍ଗଣଃ । ଅନ୍ଯଥା ତ୍ଵନୁନେଷ୍ଯାମି ଭଵନ୍ତଂ ସହବାନ୍ଧଵଃ ॥୧-୨୦-
ମୋ ସହଯୋଗୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମୁଁ ନିଜେ ଯାଇ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ନହେଲେ, ଆପଣଙ୍କୁ ଓ ଆପଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଅନୁରୋଧ କରିବି।
ଇତି ନରପତିଜଲ୍ପନାତ୍ ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ରଂ :::କୁଶିକସୁତଂ ସୁମହାନ୍ ଵିଵେଶ ମନ୍ଯୁଃ । ସୁହୁତ ଇଵ ମଖେଽଗ୍ନିରାଜ୍ଯସିକ୍ତଃ :::ସମଭଵଦୁଜ୍ଜ୍ଵଲିତୋ ମହର୍ଷିଵହ୍ନିଃ ॥୧-୨୦-
ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଆସିଗଲା। ଯେପରି ଯଜ୍ଞରେ ଘୃତ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଦହୁଥାଏ, ସେପରି ମହାର୍ଷିଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦହୁଥିଲା।
thumb|ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକୋନବିଂଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ସ୍ନେହପର୍ଯାକୁଲାକ୍ଷରମ୍ । ସମନ୍ଯୁଃ କୌଶିକୋ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍ ॥୧-୨୧-
ସେଇ ସ୍ନେହ ଭରା କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ମୁନି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପୂର୍ଵମର୍ଥଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ହାତୁମିଚ୍ଛସି । ରାଘଵାଣାମଯୁକ୍ତୋଽଯଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ ॥୧-୨୧-
ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ଯାହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ଏବେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଏପରି କଥା ରାଘବ ବଂଶର ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳର ଲାଗି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଦୀଦଂ ତେ କ୍ଷମଂ ରାଜନ୍ ଗମିଷ୍ଯାମି ଯଥାଗତମ୍ । ମିଥ୍ଯାପ୍ରତିଜ୍ଞଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସୁଖୀ ଭଵ ସୁହ୍ଦ୍ଵୃତଃ ॥୧-୨୧-
ଯଦି ଏହି ଆପଣଙ୍କର ସଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ରାଜା, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି। କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧର, ଆପଣ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ସମ୍ମାନ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ।