ଅହଂ ତେ ପ୍ରତିଜାନାମି ହତୌ ତୌ ଵିଦ୍ଧି ରାକ୍ଷସୌ । ଅହଂ ଵେଦ୍ମି ମହାତ୍ମାନଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୯-
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଉଛି—ଏହି ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ। ମୁଁ ମହାତ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତ ପାରାକ୍ରମୀ ରାମଙ୍କୁ ଜାଣେ।
ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ମହାତେଜା ଯେ ଚେମେ ତପସି ସ୍ଥିତାଃ । ଯଦି ତେ ଧର୍ମଲାଭଂ ଚ ଯଶଶ୍ଚ ପରମଂ ଭୁଵି ॥୧-୧୯-
ବସିଷ୍ଠ ମହାପ୍ରଭା ଓ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଭୂମିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯଶ ଚାହୁଛ।
ସ୍ଥିରମିଚ୍ଛସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାମଂ ମେ ଦାତୁମର୍ହସି । ଯଦ୍ଯଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦଦତେ ତଵ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ॥୧-୧୯-
ହେ ରାଜା, ଯଦି ଆପଣ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଉଚିତ। ଯଦି ଆପଣଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଦୟାକରି ରାମଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ତତୋ ରାମଂ ଵିସର୍ଜଯ । ଅଭିପ୍ରେତମସଂସକ୍ତମାତ୍ମଜଂ ଦାତୁମର୍ହସି ॥୧-୧୯-
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଦି ମନ ରଖନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ କିଛିରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ମୋତେ ଦେବାକୁ ଉଚିତ।
ଦଶରାତ୍ରଂ ହି ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ନାତ୍ଯେତି କାଲୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଯଥାଯଂ ମମ ରାଘଵ ॥୧-୧୯-
ଏହି ଯଜ୍ଞର ସମୟ ଦଶ ରାତି ହେବ, ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ନାହିଁ, ରାଘବ, ଯେପରି ମୁଁ କହିଛି।
ଵିରରାମ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମତିଃ । ସ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵଚଃ ଶୁଭମ୍ ॥୧-୧୯-
ମହାତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ମହାମନା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଜା—
ଶୋକେନ ମହତାଵିଷ୍ଟଶ୍ଚଚାଲ ଚ ମୁମୋହ ଚ । ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞସ୍ତଦୋତ୍ଥାଯ ଵ୍ଯଷୀଦତ ଭଯାନ୍ଵିତଃ ॥୧-୧୯-
ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ କମ୍ପିଲା ଏବଂ ସ୍ତବ୍ଧ ହେଇଗଲେ। ପୁନି ସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଠିଲେ, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ।
ଇତି ହୃଦଯମନୋଵିଦାରଣଂ :::ମୁନିଵଚନଂ ତଦତୀଵ ଶୁଶ୍ରୁଵାନ୍ । ନରପତିରଭଵନ୍ମହାନ୍ ମହାତ୍ମା :::ଵ୍ଯଥିତମନାଃ ପ୍ରଚଚାଲ ଚାସନାତ୍ ॥୧-୧୯-
ଏପରି ମୁନିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ବିଧିରେ କାଟିଗଲା। ସେ ମହାନ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ରାଜା, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆସନରୁ ଉଠିଗଲେ।
thumb|ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ସର୍ଗ। ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜଶାର୍ଦୂଲୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍ । ମୁହୂର୍ତମିଵ ନିଃସଂଜ୍ଞଃ ସଂଜ୍ଞାଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୨୦-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ସିଂହସ୍ୱରୂପ ରାଜା କିଛି ଖଣ୍ଡ ସ୍ଥିର ରହିଲେ, ପରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଏହିପରି କହିଲେ—
ଊନଷୋଡଶଵର୍ଷୋ ମେ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ନ ଯୁଦ୍ଧଯୋଗ୍ଯତାମସ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ସହ ରାକ୍ଷସୈଃ ॥୧-୨୦-
ମୋର ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଏଖଣି ଷୋଳ ଅବଧି ପୂରଣ କରିନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ।
ଇଯମକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଯସ୍ଯାହଂ ପତିରୀଶ୍ଵରଃ । ଅନଯା ସହିତୋ ଗତ୍ଵା ଯୋଦ୍ଧାହଂ ତୈର୍ନିଶାଚରୈଃ ॥୧-୨୦-
ଏହି ମୋର ସେନା, ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ, ଯାହାର ମୁଁ ମାଲିକ। ଏହି ସେନା ସହିତ ଯାଇ, ସେଇ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ଇମେ ଶୂରାଶ୍ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତା ଭୃତ୍ଯା ମେଽସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ଯୋଗ୍ଯା ରକ୍ଷୋଗଣୈର୍ଯୋଦ୍ଧୁଂ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୦-
ମୋର ଏହି ଦାସମାନେ ସାହସୀ ଓ ପ୍ରବଳ, ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ— ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅହମେଵ ଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଗୋପ୍ତା ସମରମୂର୍ଧନି । ଯାଵତ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ଧରିଷ୍ଯାମି ତାଵଦ୍ ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ନିଶାଚରୈଃ ॥୧-୨୦-
ମୁଁ ନିଜେ ଧନୁଷ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଜୀବନ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ନିର୍ଵିଘ୍ନା ଵ୍ରତଚର୍ଯା ସା ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁରକ୍ଷିତା । ଅହଂ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମି ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୦-
ଆପଣଙ୍କ ବ୍ରତ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହେବ। ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯିବି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ବାଲୋ ହ୍ଯକୃତଵିଦ୍ଯଶ୍ଚ ନ ଚ ଵେତ୍ତି ବଲାବଲମ୍ । ନ ଚାସ୍ତ୍ରବଲସଂଯୁକ୍ତୋ ନ ଚ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ ॥୧-୨୦-
ସେ ଏଉଁ ଛୁଆ, ଶିକ୍ଷାରେ ଅପରିପକ୍ୱ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବୁଝିନାହାନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ନୁହେଁ।
ନ ଚାସୌ ରକ୍ଷସାଂ ଯୋଗ୍ଯଃ କୂଟଯୁଦ୍ଧା ହି ରାକ୍ଷସାଃ । ଵିପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ହି ରାମେଣ ମୁହୂର୍ତମପି ନୋତ୍ସହେ ॥୧-୨୦-
ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚତୁର ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ରାମ ଠାରୁ ଦୂରେ ରହି, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।
ଜୀଵିତୁଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । ଯଦି ଵା ରାଘଵଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନେତୁମିଚ୍ଛସି ସୁଵ୍ରତ ॥୧-୨୦-
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ରାମ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ, ଓ ଶୁଭ ବ୍ରତୀ, ରାଘବଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—
ଚତୁରଙ୍ଗସମାଯୁକ୍ତଂ ମଯା ସହ ଚ ତଂ ନଯ । ଷଷ୍ଟିର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଜାତସ୍ଯ ମମ କୌଶିକ ॥୧-୨୦-
ତେବେ ମୋ ସହିତ ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାନ୍ତୁ। ହେ କୌଶିକ, ମୋର ଜନ୍ମକୁ ଏଠାରେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ହେଲା।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣୋତ୍ପାଦିତଶ୍ଚାଯଂ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । ଚତୁର୍ଣାମାତ୍ମଜାନାଂ ହି ପ୍ରୀତିଃ ପରମିକା ମମ ॥୧-୨୦-
ଏହି ପୁଅ ମୋତେ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ମିଳିଛି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୋର ଚାରି ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ମୋର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ଧର୍ମପ୍ରଧାନେଚ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । କିଂଵୀର୍ଯା ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ଚ କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ କେ ଚ ତେ ॥୧-୨୦-
ଯେଉଁ ରାମ ଜେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଉଁଠି ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? ସେମାନେ କାହାର ପୁଅ, କିଏ ସେମାନେ?
କଥଂ ପ୍ରମାଣାଃ କେ ଚୈତାନ୍ ରକ୍ଷନ୍ତି ମୁନିପୁଂଗଵ । କଥଂ ଚ ପ୍ରତିକର୍ତଵ୍ଯଂ ତେଷାଂ ରାମେଣ ରକ୍ଷସାମ୍ ॥୧-୨୦-
ସେମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ କିଏ ସେମାନେ? ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏବଂ ରାମ କିପରି ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବେ?
ମାମକୈର୍ଵା ବଲୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମଯା ଵା କୂଟଯୋଧିନାମ୍ । ସର୍ଵଂ ମେ ଶଂସ ଭଗଵନ୍ କଥଂ ତେଷାଂ ମଯା ରଣେ ॥୧-୨୦-
ମୋର ସେନା ବା କୌଶଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସହିତ କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜେ କିପରି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ଏହା ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଭଗବନ।
ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଦୁଷ୍ଟଭାଵାନାଂ ଵୀର୍ଯୋତ୍ସିକ୍ତା ହି ରାକ୍ଷସାଃ । ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ॥୧-୨୦-
ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବର, ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଦରକାର, କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ।
ପୌଲସ୍ତ୍ଯଵଂଶପ୍ରଭଵୋ ରାଵଣୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ । ସ ବ୍ରହ୍ମଣା ଦତ୍ତଵରସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ବାଧତେ ଭୃଶମ୍ ॥୧-୨୦-
ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ଜନ୍ମ ଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାମ ରାବଣ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଦିଆ ଦୟାରେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଦେଉଛନ୍ତି।
ମହାବଲୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ରାକ୍ଷସୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତଃ । ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ମହାରାଜ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ ॥୧-୨୦-
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବଳବାନ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ମହାରାଜ, ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ଵୈଶ୍ରଵଣଭ୍ରାତା ପୁତ୍ରୋ ଵିଶ୍ରଵସୋ ମୁନେଃ । ଯଦା ନ ଖଲୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଘ୍ନକର୍ତା ମହାବଲଃ ॥୧-୨୦-
ସେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ମୁନି ଵିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ। କିନ୍ତୁ, ମହାବଳୀ, ସେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ କରେନାହାନ୍ତି।
ତେନ ସଂଚୋଦିତୌ ତୌ ତୁ ରାକ୍ଷସୌ ସୁମହାବଲୌ । ମାରୀଚଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଵିଘ୍ନଂ କରିଷ୍ଯତଃ ॥୧-୨୦-
ତାଙ୍କର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଦୁଇ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ—ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—ଏହି ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
ସ ତ୍ଵଂ ପ୍ରସାଦଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ କୁରୁଷ୍ଵ ମମ ପୁତ୍ରକେ । ମମ ଚୈଵାଲ୍ପଭାଗ୍ଯସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ହି ଭଵାନ୍ ଗୁରୁଃ ॥୧-୨୦-
ଏହିଠାରେ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ମହାନୁଭାବ, ମୋ ପୁଅ ଉପରେ ଦୟା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଅପରାଧି ଭାଗ୍ୟର, ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତା ସମାନ।
ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷାଃ ପତଗପନ୍ନଗାଃ । ନ ଶକ୍ତା ରାଵଣଂ ସୋଢୁଂ କିଂ ପୁନର୍ମାନଵା ଯୁଧି ॥୧-୨୦-
ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ସହିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ତେବେ ମଣିଷମାନେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରିପାରିବେ?