କୃତଶ୍ରମୋ ନିରୁତ୍ସାହସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ଦେଶାଦପାକ୍ରମେ । ନ ଚ ମେ କ୍ରୋଧମୁତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ଭଵତି ପାର୍ଥିଵ ॥୧-୧୯-
କାମ କରି ଥକି ଓ ଉତ୍ସାହ ହରାଇ, ମୁଁ ସେଠାରୁ ଚାଲିଯାଏ। ରାଜା, ତଥାପି ମୋର ମନେ କ୍ରୋଧ ରଖିବା ଚିନ୍ତା ନାହିଁ।
ତଥାଭୂତା ହି ସା ଚର୍ଯା ନ ଶାପସ୍ତତ୍ର ମୁଚ୍ଯତେ । ସ୍ଵପୁତ୍ରଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୯-
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା, ଏହି ଚର୍ଯ୍ୟା ଏଭଳି ହେଉଛି, ଶାପ ଏଠାରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ରାଜା ସିଂହ, ତୁମେ ମୋତେ ତୁମ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦେଉ, ଯାହାର ପ୍ରକୃତ ପାରାକ୍ରମ ଅଛି।
କାକପକ୍ଷଧରଂ ଶୂରଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ମେ ଦାତୁମର୍ହସି । ଶକ୍ତୋ ହ୍ଯେଷ ମଯା ଗୁପ୍ତୋ ଦିଵ୍ଯେନ ସ୍ଵେନ ତେଜସା ॥୧-୧୯-
କାକ ପକ୍ଷ ଭଳି କେଶ ଥିବା ଶୂର ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ମୋର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଇ, ସେ ଏହି କାମରେ ସକ୍ଷମ।
ରାକ୍ଷସା ଯେ ଵିକର୍ତାରସ୍ତେଷାମପି ଵିନାଶନେ । ଶ୍ରେଯଶ୍ଚାସ୍ମୈ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ବହୁରୂପଂ ନ ସଂଶଯଃ ॥୧-୧୯-
ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ରାମ ସେମାନେ ନଷ୍ଟ କରିବେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଭଲ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତ୍ରଯାଣାମପି ଲୋକାନାଂ ଯେନ ଖ୍ଯାତିଂ ଗମିଷ୍ଯତି । ନ ଚ ତୌ ରାମମାସାଦ୍ଯ ଶକ୍ତୌ ସ୍ଥାତୁଂ କଥଞ୍ଚନ ॥୧-୧୯-
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକରେ ଯଶ ଲଭିବେ, ଏବଂ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ରାମଙ୍କ ସମ୍ନା ରେ କେବେ ଟିକିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନ ଚ ତୌ ରାଘଵାଦନ୍ଯୋ ହନ୍ତୁମୁତ୍ସହତେ ପୁମାନ୍ । ଵୀର୍ଯୋତ୍ସିକ୍ତୌ ହି ତୌ ପାପୌ କାଲପାଶଵଶଂ ଗତୌ ॥୧-୧୯-
ରାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଦୁଇ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଅଭିମାନୀ ଓ ସମୟର ଫାନ୍ଦରେ ବାନ୍ଧା।
ରାମସ୍ଯ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ନ ପର୍ଯାପ୍ତୌ ମହାତ୍ମନଃ । ନ ଚ ପୁତ୍ରଗତଂ ସ୍ନେହଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ପାର୍ଥିଵ ॥୧-୧୯-
ରାଜା ସିଂହ, ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ସମ୍ନା ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ। ଏବଂ ରାଜା, ପୁଅ ପ୍ରତି ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ନେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅହଂ ତେ ପ୍ରତିଜାନାମି ହତୌ ତୌ ଵିଦ୍ଧି ରାକ୍ଷସୌ । ଅହଂ ଵେଦ୍ମି ମହାତ୍ମାନଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୯-
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଉଛି—ଏହି ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ। ମୁଁ ମହାତ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତ ପାରାକ୍ରମୀ ରାମଙ୍କୁ ଜାଣେ।
ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ମହାତେଜା ଯେ ଚେମେ ତପସି ସ୍ଥିତାଃ । ଯଦି ତେ ଧର୍ମଲାଭଂ ଚ ଯଶଶ୍ଚ ପରମଂ ଭୁଵି ॥୧-୧୯-
ବସିଷ୍ଠ ମହାପ୍ରଭା ଓ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଭୂମିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯଶ ଚାହୁଛ।
ସ୍ଥିରମିଚ୍ଛସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାମଂ ମେ ଦାତୁମର୍ହସି । ଯଦ୍ଯଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦଦତେ ତଵ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ॥୧-୧୯-
ହେ ରାଜା, ଯଦି ଆପଣ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଉଚିତ। ଯଦି ଆପଣଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଦୟାକରି ରାମଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ତତୋ ରାମଂ ଵିସର୍ଜଯ । ଅଭିପ୍ରେତମସଂସକ୍ତମାତ୍ମଜଂ ଦାତୁମର୍ହସି ॥୧-୧୯-
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଦି ମନ ରଖନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ କିଛିରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ମୋତେ ଦେବାକୁ ଉଚିତ।
ଦଶରାତ୍ରଂ ହି ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ନାତ୍ଯେତି କାଲୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଯଥାଯଂ ମମ ରାଘଵ ॥୧-୧୯-
ଏହି ଯଜ୍ଞର ସମୟ ଦଶ ରାତି ହେବ, ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ନାହିଁ, ରାଘବ, ଯେପରି ମୁଁ କହିଛି।
ଵିରରାମ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମତିଃ । ସ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵଚଃ ଶୁଭମ୍ ॥୧-୧୯-
ମହାତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ମହାମନା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଜା—
ଶୋକେନ ମହତାଵିଷ୍ଟଶ୍ଚଚାଲ ଚ ମୁମୋହ ଚ । ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞସ୍ତଦୋତ୍ଥାଯ ଵ୍ଯଷୀଦତ ଭଯାନ୍ଵିତଃ ॥୧-୧୯-
ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ କମ୍ପିଲା ଏବଂ ସ୍ତବ୍ଧ ହେଇଗଲେ। ପୁନି ସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଠିଲେ, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ।
ଇତି ହୃଦଯମନୋଵିଦାରଣଂ :::ମୁନିଵଚନଂ ତଦତୀଵ ଶୁଶ୍ରୁଵାନ୍ । ନରପତିରଭଵନ୍ମହାନ୍ ମହାତ୍ମା :::ଵ୍ଯଥିତମନାଃ ପ୍ରଚଚାଲ ଚାସନାତ୍ ॥୧-୧୯-
ଏପରି ମୁନିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ବିଧିରେ କାଟିଗଲା। ସେ ମହାନ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ରାଜା, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆସନରୁ ଉଠିଗଲେ।
thumb|ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ସର୍ଗ। ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜଶାର୍ଦୂଲୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍ । ମୁହୂର୍ତମିଵ ନିଃସଂଜ୍ଞଃ ସଂଜ୍ଞାଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୨୦-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ସିଂହସ୍ୱରୂପ ରାଜା କିଛି ଖଣ୍ଡ ସ୍ଥିର ରହିଲେ, ପରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଏହିପରି କହିଲେ—
ଊନଷୋଡଶଵର୍ଷୋ ମେ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ନ ଯୁଦ୍ଧଯୋଗ୍ଯତାମସ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ସହ ରାକ୍ଷସୈଃ ॥୧-୨୦-
ମୋର ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଏଖଣି ଷୋଳ ଅବଧି ପୂରଣ କରିନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ।
ଇଯମକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଯସ୍ଯାହଂ ପତିରୀଶ୍ଵରଃ । ଅନଯା ସହିତୋ ଗତ୍ଵା ଯୋଦ୍ଧାହଂ ତୈର୍ନିଶାଚରୈଃ ॥୧-୨୦-
ଏହି ମୋର ସେନା, ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ, ଯାହାର ମୁଁ ମାଲିକ। ଏହି ସେନା ସହିତ ଯାଇ, ସେଇ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ଇମେ ଶୂରାଶ୍ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତା ଭୃତ୍ଯା ମେଽସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ଯୋଗ୍ଯା ରକ୍ଷୋଗଣୈର୍ଯୋଦ୍ଧୁଂ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୦-
ମୋର ଏହି ଦାସମାନେ ସାହସୀ ଓ ପ୍ରବଳ, ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ— ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅହମେଵ ଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଗୋପ୍ତା ସମରମୂର୍ଧନି । ଯାଵତ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ଧରିଷ୍ଯାମି ତାଵଦ୍ ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ନିଶାଚରୈଃ ॥୧-୨୦-
ମୁଁ ନିଜେ ଧନୁଷ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଜୀବନ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ନିର୍ଵିଘ୍ନା ଵ୍ରତଚର୍ଯା ସା ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁରକ୍ଷିତା । ଅହଂ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯାମି ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି ॥୧-୨୦-
ଆପଣଙ୍କ ବ୍ରତ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହେବ। ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯିବି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ବାଲୋ ହ୍ଯକୃତଵିଦ୍ଯଶ୍ଚ ନ ଚ ଵେତ୍ତି ବଲାବଲମ୍ । ନ ଚାସ୍ତ୍ରବଲସଂଯୁକ୍ତୋ ନ ଚ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ ॥୧-୨୦-
ସେ ଏଉଁ ଛୁଆ, ଶିକ୍ଷାରେ ଅପରିପକ୍ୱ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବୁଝିନାହାନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ନୁହେଁ।
ନ ଚାସୌ ରକ୍ଷସାଂ ଯୋଗ୍ଯଃ କୂଟଯୁଦ୍ଧା ହି ରାକ୍ଷସାଃ । ଵିପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ହି ରାମେଣ ମୁହୂର୍ତମପି ନୋତ୍ସହେ ॥୧-୨୦-
ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚତୁର ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ରାମ ଠାରୁ ଦୂରେ ରହି, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।
ଜୀଵିତୁଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । ଯଦି ଵା ରାଘଵଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନେତୁମିଚ୍ଛସି ସୁଵ୍ରତ ॥୧-୨୦-
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ରାମ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ, ଓ ଶୁଭ ବ୍ରତୀ, ରାଘବଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—
ଚତୁରଙ୍ଗସମାଯୁକ୍ତଂ ମଯା ସହ ଚ ତଂ ନଯ । ଷଷ୍ଟିର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଜାତସ୍ଯ ମମ କୌଶିକ ॥୧-୨୦-
ତେବେ ମୋ ସହିତ ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାନ୍ତୁ। ହେ କୌଶିକ, ମୋର ଜନ୍ମକୁ ଏଠାରେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ହେଲା।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣୋତ୍ପାଦିତଶ୍ଚାଯଂ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । ଚତୁର୍ଣାମାତ୍ମଜାନାଂ ହି ପ୍ରୀତିଃ ପରମିକା ମମ ॥୧-୨୦-
ଏହି ପୁଅ ମୋତେ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ମିଳିଛି, ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୋର ଚାରି ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ମୋର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ଧର୍ମପ୍ରଧାନେଚ ନ ରାମଂ ନେତୁମର୍ହସି । କିଂଵୀର୍ଯା ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ଚ କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ କେ ଚ ତେ ॥୧-୨୦-
ଯେଉଁ ରାମ ଜେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଉଁଠି ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? ସେମାନେ କାହାର ପୁଅ, କିଏ ସେମାନେ?
କଥଂ ପ୍ରମାଣାଃ କେ ଚୈତାନ୍ ରକ୍ଷନ୍ତି ମୁନିପୁଂଗଵ । କଥଂ ଚ ପ୍ରତିକର୍ତଵ୍ଯଂ ତେଷାଂ ରାମେଣ ରକ୍ଷସାମ୍ ॥୧-୨୦-
ସେମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ କିଏ ସେମାନେ? ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ? ଏବଂ ରାମ କିପରି ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବେ?
ମାମକୈର୍ଵା ବଲୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମଯା ଵା କୂଟଯୋଧିନାମ୍ । ସର୍ଵଂ ମେ ଶଂସ ଭଗଵନ୍ କଥଂ ତେଷାଂ ମଯା ରଣେ ॥୧-୨୦-
ମୋର ସେନା ବା କୌଶଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସହିତ କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜେ କିପରି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ଏହା ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଭଗବନ।