ପ୍ରତିଜ୍ଞାତସ୍ତ୍ଵଯା ଵୀର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଵାସିନାମ୍। ଋଷୀଣାଂ ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ଵଧଃ ସଂଯତି ରକ୍ଷସାମ୍
ହେ ବୀର, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ ତୁମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲ।
ଏତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଚ ଵନଂ ଦଣ୍ଡକା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍। ପ୍ରସ୍ଥିତସ୍ତ୍ଵଂ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଧୃତବାଣଶରାସନଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ତୁମେ ଭାଇ ସହିତ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛ, ଏହିପରି ତୁମର ଖ୍ୟାତି ରହିଛି।
ତତସ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମମ ଚିନ୍ତାକୁଲଂ ମନଃ। ତ୍ଵଦ୍ଧୃତ୍ତଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ତ୍ଯା ଵୈ ଭଵେନ୍ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ହିତମ୍
ତୁମେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଦେଖି, ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା; ତୁମ ବିଦାୟ ଭାବି, କଣ ତୁମ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭଲ ହେବ, ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋତେ ଘେରି ରହିଛି।
ନହି ମେ ରୋଚତେ ଵୀର ଗମନଂ ଦଣ୍ଡକାନ୍ ପ୍ରତି। କାରଣଂ ତତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଦନ୍ତ୍ଯାଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ମମ
ହେ ବୀର, ତୁମେ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାରେ ମୋତେ କିଛି ଆନନ୍ଦ ମିଳୁନାହିଁ; କାହିଁକି ଏହିପରି ଲାଗୁଛି, ଏହା ମୁଁ କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ତ୍ଵଂ ହି ବାଣଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ଵନଂ ଗତଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵନଚରାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ କଚ୍ଚିତ୍ କୁର୍ଯାଃ ଶରଵ୍ଯଯମ୍
ତୁମେ ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ଧରି ଭାଇ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୟାକରି ତୁମ ବାଣ ବ୍ୟବହାର କରିବା ନାହିଁ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାମିହ ଧନୁର୍ହୁତାଶସ୍ଯେନ୍ଧନାନି ଚ। ସମୀପତଃ ସ୍ଥିତଂ ତେଜୋବଲମୁଚ୍ଛ୍ରଯତେ ଭୃଶମ୍
ଏଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନୁଷ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଜଳାଣି ଭଳି; ଏହା ସାମ୍ନାରେ ରହିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ବେଶି ବଢ଼ିଯାଏ।
ପୁରା କିଲ ମହାବାହୋ ତପସ୍ଵୀ ସତ୍ଯଵାନ୍ ଶୁଚିଃ। କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦଭଵତ୍ ପୁଣ୍ଯେ ଵନେ ରତମୃଗଦ୍ଵିଜେ
ପୂର୍ବେ ଏକ ସମୟରେ, ହେ ମହାବାହୁ, ଏକ ତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ସେ ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ପବିତ୍ର ଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ପୁଣ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହ ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯୈଵ ତପସୋ ଵିଘ୍ନଂ କର୍ତୁମିନ୍ଦ୍ରଃ ଶଚୀପତିଃ। ଖଡ୍ଗପାଣିରଥାଗଚ୍ଛଦାଶ୍ରମଂ ଭଟରୂପଧୃକ୍
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ବାଧା ଦେବାକୁ, ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଯୋଦ୍ଧା ରୂପ ଧରି ତାଲୱାର ନେଇ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତଦାଶ୍ରମପଦେ ନିହିତଃ ଖଡ୍ଗ ଉତ୍ତମଃ। ସ ନ୍ଯାସଵିଧିନା ଦତ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯେ ତପସି ତିଷ୍ଠତଃ
ସେଇ ଆଶ୍ରମରେ ଉତ୍ତମ ତାଲୱାର ରଖାଯାଇଥିଲା; ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବା ସେ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ସ ତଚ୍ଛସ୍ତ୍ରମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନ୍ଯାସରକ୍ଷଣତତ୍ପରଃ। ଵନେ ତୁ ଵିଚରତ୍ଯେଵ ରକ୍ଷନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଯମାତ୍ମନଃ
ସେ ଶସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ପାଇଁ, ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ଲାଗିଗଲେ; ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରିବା ସମୟରେ ନିଜକୁ ଭରସା କରି ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁଥିଲେ।
ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛତ୍ଯୁପାଦାତୁଂ ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ। ନ ଵିନା ଯାତି ତଂ ଖଡ୍ଗଂ ନ୍ଯାସରକ୍ଷଣତତ୍ପରଃ
ଯେଉଁଠିକୁ ସେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାକୁ ସେ ତାଲୱାର ବିନା କେବେ ଯାଉନଥିଲେ; ସେ ସଦା ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ନିତ୍ଯଂ ଶସ୍ତ୍ରଂ ପରିଵହନ୍ କ୍ରମେଣ ସ ତପୋଧନଃ। ଚକାର ରୌଦ୍ରୀଂ ସ୍ଵାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତପସି ନିଶ୍ଚଯମ୍
ସେ ତପସ୍ୱୀ ସଦା ଶସ୍ତ୍ର ବୋକି ରହିଲେ; ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୟାହୀନ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ତପସ୍ୟା ପ୍ରତି ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତତଃ ସ ରୌଦ୍ରାଭିରତଃ ପ୍ରମତ୍ତୋଽଧର୍ମକର୍ଷିତଃ। ତସ୍ଯ ଶସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ସଂଵାସାଜ୍ଜଗାମ ନରକଂ ମୁନିଃ
ତାପରେ ସେ ମୁନି, ହିଂସାକୁ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଅସାବଧାନ ଓ ଅଧର୍ମରେ ପଡି, ସେ ଶସ୍ତ୍ର ସହିତ ରହିବାର ଫଳରେ ନରକକୁ ଗଲେ।
ଏଵମେତତ୍ ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ଶସ୍ତ୍ରସଂଯୋଗକାରଣମ୍। ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗଵଦ୍ଧେତୁଃ ଶସ୍ତ୍ରସଂଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଭଳି ଏହି ଘଟଣା ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା, ଏହି ହେଉଛି ଶସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରର କାରଣ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ସହିତ, ଏହିପରି ଶସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ କାରଣ ରହିଛି।
ସ୍ନେହାଚ୍ଚ ବହୁମାନାଚ୍ଚ ସ୍ମାରଯେ ତ୍ଵାଂ ତୁ ଶିକ୍ଷଯେ। ନ କଥଂଚନ ସା କାର୍ଯା ଗୃହୀତଧନୁଷା ତ୍ଵଯା
ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଗଭୀର ସମ୍ମାନରୁ ଏହି କଥା ମନେ ପକାଉଛି ଓ ଶିଖାଉଛି—ଧନୁଷ ଧରିଥିବା ବେଳେ କେବେ ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ଵୈରଂ ଵିନା ହନ୍ତୁଂ ରାକ୍ଷସାନ୍ ଦଣ୍ଡକାଶ୍ରିତାନ୍। ଅପରାଧଂ ଵିନା ହନ୍ତୁଂ ଲୋକୋ ଵୀର ନ ମଂସ୍ଯତେ
ବିରୋଧ କିମ୍ବା ଅପରାଧ ଛାଡି, ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରିବାକୁ, ହେ ଶୂର, ସମସ୍ତେ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖିବେ ନାହିଁ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ତୁ ଵୀରାଣାଂ ଵନେଷୁ ନିଯତାତ୍ମନାମ୍। ଧନୁଷା କାର୍ଯମେତାଵଦାର୍ତାନାମଭିରକ୍ଷଣମ୍
ବନରେ ନିୟମିତ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶୂରମାନେ ପାଇଁ, ଧନୁଷ ଧରି ଦୁଃଖିତମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଏକମାତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
କ୍ଵ ଚ ଶସ୍ତ୍ରଂ କ୍ଵ ଚ ଵନଂ କ୍ଵ ଚ କ୍ଷାତ୍ରଂ ତପଃ କ୍ଵ ଚ। ଵ୍ଯାଵିଦ୍ଧମିଦମସ୍ମାଭିର୍ଦେଶଧର୍ମସ୍ତୁ ପୂଜ୍ଯତାମ୍
ଏଠାରେ ଶସ୍ତ୍ର କେଉଁଠି, ବନ କେଉଁଠି, କ୍ଷତ୍ରିୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କେଉଁଠି, ତପସ୍ୟା କେଉଁଠି? ଏସବୁ ଆମେ ଏକାଠି କରିଦେଇଛୁ; ଦେଶର ଧର୍ମକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ।
କଦର୍ଯକଲୁଷା ବୁଦ୍ଧିର୍ଜାଯତେ ଶସ୍ତ୍ରସେଵନାତ୍। ପୁନର୍ଗତ୍ଵା ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯାଯାଂ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମଂ ଚରିଷ୍ଯସି
ଶସ୍ତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଲେ ମନ ନିମ୍ନ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ; ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବ, ପୁଣି କ୍ଷତ୍ରିୟର ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିବ।
ଅକ୍ଷଯା ତୁ ଭଵେତ୍ ପ୍ରୀତିଃ ଶ୍ଵଶ୍ରୂଶ୍ଵଶୁରଯୋର୍ମମ। ଯଦି ରାଜ୍ଯଂ ହି ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ଭଵେସ୍ତ୍ଵଂ ନିରତୋ ମୁନିଃ
ଯଦି ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁନି ପରି ନିଷ୍ଠାରେ ରହିଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୋ ଶ୍ୱଶୁର ଓ ଶ୍ୱଶ୍ରୁ ସହିତ ଅମର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରେମ ରହିଥାନ୍ତା।
ଧର୍ମାଦର୍ଥଃ ପ୍ରଭଵତି ଧର୍ମାତ୍ ପ୍ରଭଵତେ ସୁଖମ୍। ଧର୍ମେଣ ଲଭତେ ସର୍ଵଂ ଧର୍ମସାରମିଦଂ ଜଗତ୍
ଧର୍ମରୁ ଧନ ମିଳେ, ଧର୍ମରୁ ସୁଖ ମିଳେ; ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ମିଳେ—ଏହି ସଂସାର ଧର୍ମ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ରହିଛି।
ଆତ୍ମାନଂ ନିଯମୈସ୍ତୈସ୍ତୈଃ କର୍ଷଯିତ୍ଵା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ। ପ୍ରାପ୍ତଯେ ନିପୁଣୈର୍ଧର୍ମୋ ନ ସୁଖାଲ୍ଲଭତେ ସୁଖମ୍
ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟାସରେ ଅନୁଶାସନ କରି, ଦକ୍ଷତାରେ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯଂ ଶୁଚିମତିଃ ସୌମ୍ଯ ଚର ଧର୍ମଂ ତପୋଵନେ। ସର୍ଵଂ ତୁ ଵିଦିତଂ ତୁଭ୍ଯଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାମପି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ସଦା ମନକୁ ପବିତ୍ର ରଖ, ହେ ସାଉମ୍ୟ, ଏହି ତପୋବନରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର; ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛ।
ସ୍ତ୍ରୀଚାପଲାଦେତଦୁପାହୃତଂ ମେ ଧର୍ମଂ ଚ ଵକ୍ତୁଂ ତଵ କଃ ସମର୍ଥଃ। ଵିଚାର୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ସହାନୁଜେନ ଯଦ୍ ରୋଚତେ ତତ୍ କୁରୁ ମାଚିରେଣ
ଏହି କଥା ମୋ ପାଖକୁ ଏକ ଜଣେ ମହିଳାର ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଆସିଛି; ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ତୁମକୁ କିଏ ଶିଖାଇପାରିବ? ଭାଇ ସହିତ ଭଲଭାବେ ଭାବି, ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ଦେରି ନକରି କର।
thumb|ଦଶମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଦଶମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ଦଶମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଵାକ୍ଯମେତତ୍ ତୁ ଵୈଦେହ୍ଯା ଵ୍ଯାହୃତଂ ଭର୍ତୃଭକ୍ତଯା। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତୋ ରାମଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ଜାନକୀମ୍
ଏହି କଥା ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କର ପତିପ୍ରତି ଭକ୍ତିରୁ କହିଥିଲେ; ଏହା ଶୁଣି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରାମ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ହିତମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଦେଵି ସ୍ନିଗ୍ଧଯା ସଦୃଶଂ ଵଚଃ। କୁଲଂ ଵ୍ଯପଦିଶନ୍ତ୍ଯା ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞେ ଜନକାତ୍ମଜେ
ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ହେ ଦେବୀ, ଏହା ଉପକାରୀ, ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଉଚିତ କଥା; ଏହା ଉଚିତ କୁଳର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ।
କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଦେଵି ତ୍ଵଯୈଵୋକ୍ତମିଦଂ ଵଚଃ। କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଧାର୍ଯତେ ଚାପୋ ନାର୍ତଶବ୍ଦୋ ଭଵେଦିତି
ମୁଁ ଏଠାରେ କଣ କହିବି, ହେ ଦେବୀ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜେ କହିଛ—'ଧନୁଷ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଧରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ନ ହେଉ।'
ତେ ଚାର୍ତା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ମୁନଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ। ମାଂ ସୀତେ ସ୍ଵଯମାଗମ୍ଯ ଶରଣ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଗତାଃ
ସେ ଦଣ୍ଡକବନର ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ମୁନିମାନେ, ହେ ସୀତା, ନିଜେ ଆସି, ମୋତେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି।
ଵସନ୍ତଃ କାଲକାଲେଷୁ ଵନେ ମୂଲଫଲାଶନାଃ। ନ ଲଭନ୍ତେ ସୁଖଂ ଭୀରୁ ରାକ୍ଷସୈଃ କ୍ରୂରକର୍ମଭିଃ
ବନରେ ଋତୁଅନୁଯାୟୀ ରୁହି, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ସେମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେର କୁକର୍ମରୁ ସୁଖ ପାଉନାହାନ୍ତି, ହେ ଭୟଭୀତ।