ଶୀଘ୍ରଂ ତୌ ରୂପସମ୍ପନ୍ନାଵନୁଜ୍ଞାତୌ ମହର୍ଷିଣା। ପ୍ରସ୍ଥିତୌ ଧୃତଚାପାସୀ ସୀତଯା ସହ ରାଘଵୌ
ଶୀଘ୍ର ଚଳି, ରୂପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ଦୁଇଭାଇ, ମହାର୍ଷିଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ଧନୁଷ ଓ ତଳୱାର ନେଇ ସୀତା ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ।
thumb|ନଵମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ନଵମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ନବମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣେନାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ରଘୁନନ୍ଦନମ୍। ହୃଦ୍ଯଯା ସ୍ନିଗ୍ଧଯା ଵାଚା ଭର୍ତାରମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସୀତା ହୃଦୟରୁ ସ୍ନେହଭରା କଥାରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଧର୍ମଂ ତୁ ସୁସୂକ୍ଷ୍ମେଣ ଵିଧିନା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମହାନ୍। ନିଵୃତ୍ତେନ ଚ ଶକ୍ଯୋଽଯଂ ଵ୍ଯସନାତ୍ କାମଜାଦିହ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପାୟରେ ବଡ଼ ଅଧର୍ମ ହୋଇପାରେ; ଏହିପରି ଆସକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ଦୂର ରହିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ଵ୍ଯସନାନ୍ଯତ୍ର କାମଜାନି ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ମିଥ୍ଯାଵାକ୍ଯଂ ତୁ ପରମଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଗୁରୁତରାଵୁଭୌ
ଇଚ୍ଛାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର, ଏହି ଦୁଇଟି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଭାରୀ ହୋଇଯାଏ।
ପରଦାରାଭିଗମନଂ ଵିନା ଵୈରଂ ଚ ରୌଦ୍ରତା। ମିଥ୍ଯାଵାକ୍ଯଂ ନ ତେ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ରାଘଵ
ଅନ୍ୟର ଜୀବନୀ ସହ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ମିଶିବା, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁତା ଓ କ୍ରୂରତା ଛାଡି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା— ଏହି କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ କେବେ ତୁମେ କରିନାହାଁ, ରାଘବ, ଏବଂ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ କରିବେ ନାହିଁ।
କୁତୋଽଭିଲଷଣଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପରେଷାଂ ଧର୍ମନାଶନମ୍। ତଵ ନାସ୍ତି ମନୁଷ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ନ ଚାଭୂତ୍ ତେ କଦାଚନ
ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଜୀବନୀ ପ୍ରତି ଇଚ୍ଛା ଥିବା, ଯାହା ଧର୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେପରି କୁକାମନା କିପରି ତୁମରେ ହୋଇପାରିବ? ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କେବେ ତୁମେ କରିନାହାଁ, ଏବଂ କେବେ ହେବି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ମନସ୍ଯପି ତଥା ରାମ ନ ଚୈତଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍। ସ୍ଵଦାରନିରତଶ୍ଚୈଵ ନିତ୍ଯମେଵ ନୃପାତ୍ମଜ
ହେ ରାମ, ତୁମ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବନା କେବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ; ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମେ ସଦା ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ।
ଧର୍ମିଷ୍ଠଃ ସତ୍ଯସଂଧଶ୍ଚ ପିତୁର୍ନିର୍ଦେଶକାରକଃ। ତ୍ଵଯି ଧର୍ମଶ୍ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ତ୍ଵଯି ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରୁଥିବା; ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟ ଦୁହିଁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛି।
ତଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ମହାବାହୋ ଶକ୍ଯଂ ଵୋଢୁଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ। ତଵ ଵଶ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯତ୍ଵଂ ଚ ଜାନାମି ଶୁଭଦର୍ଶନ
ହେ ମହାବାହୁ, ଏହି ସବୁ କାମ କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ ହିଁ ସହିପାରନ୍ତି; ଶୁଭ ମୁହଁ ଥିବା, ତୁମର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଛି।
ପ୍ରତିଜ୍ଞାତସ୍ତ୍ଵଯା ଵୀର ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଵାସିନାମ୍। ଋଷୀଣାଂ ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ଵଧଃ ସଂଯତି ରକ୍ଷସାମ୍
ହେ ବୀର, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ ତୁମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲ।
ଏତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଚ ଵନଂ ଦଣ୍ଡକା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍। ପ୍ରସ୍ଥିତସ୍ତ୍ଵଂ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଧୃତବାଣଶରାସନଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ତୁମେ ଭାଇ ସହିତ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛ, ଏହିପରି ତୁମର ଖ୍ୟାତି ରହିଛି।
ତତସ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମମ ଚିନ୍ତାକୁଲଂ ମନଃ। ତ୍ଵଦ୍ଧୃତ୍ତଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ତ୍ଯା ଵୈ ଭଵେନ୍ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ହିତମ୍
ତୁମେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଦେଖି, ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା; ତୁମ ବିଦାୟ ଭାବି, କଣ ତୁମ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭଲ ହେବ, ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋତେ ଘେରି ରହିଛି।
ନହି ମେ ରୋଚତେ ଵୀର ଗମନଂ ଦଣ୍ଡକାନ୍ ପ୍ରତି। କାରଣଂ ତତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଦନ୍ତ୍ଯାଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ମମ
ହେ ବୀର, ତୁମେ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାରେ ମୋତେ କିଛି ଆନନ୍ଦ ମିଳୁନାହିଁ; କାହିଁକି ଏହିପରି ଲାଗୁଛି, ଏହା ମୁଁ କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ତ୍ଵଂ ହି ବାଣଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ଵନଂ ଗତଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵନଚରାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ କଚ୍ଚିତ୍ କୁର୍ଯାଃ ଶରଵ୍ଯଯମ୍
ତୁମେ ବାଣ ଓ ଧନୁଷ ଧରି ଭାଇ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୟାକରି ତୁମ ବାଣ ବ୍ୟବହାର କରିବା ନାହିଁ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାମିହ ଧନୁର୍ହୁତାଶସ୍ଯେନ୍ଧନାନି ଚ। ସମୀପତଃ ସ୍ଥିତଂ ତେଜୋବଲମୁଚ୍ଛ୍ରଯତେ ଭୃଶମ୍
ଏଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନୁଷ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଜଳାଣି ଭଳି; ଏହା ସାମ୍ନାରେ ରହିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ବେଶି ବଢ଼ିଯାଏ।
ପୁରା କିଲ ମହାବାହୋ ତପସ୍ଵୀ ସତ୍ଯଵାନ୍ ଶୁଚିଃ। କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦଭଵତ୍ ପୁଣ୍ଯେ ଵନେ ରତମୃଗଦ୍ଵିଜେ
ପୂର୍ବେ ଏକ ସମୟରେ, ହେ ମହାବାହୁ, ଏକ ତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ସେ ସତ୍ୟବାନ୍ ଓ ପବିତ୍ର ଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ପୁଣ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହ ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯୈଵ ତପସୋ ଵିଘ୍ନଂ କର୍ତୁମିନ୍ଦ୍ରଃ ଶଚୀପତିଃ। ଖଡ୍ଗପାଣିରଥାଗଚ୍ଛଦାଶ୍ରମଂ ଭଟରୂପଧୃକ୍
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ବାଧା ଦେବାକୁ, ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଯୋଦ୍ଧା ରୂପ ଧରି ତାଲୱାର ନେଇ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଥିଲେ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତଦାଶ୍ରମପଦେ ନିହିତଃ ଖଡ୍ଗ ଉତ୍ତମଃ। ସ ନ୍ଯାସଵିଧିନା ଦତ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯେ ତପସି ତିଷ୍ଠତଃ
ସେଇ ଆଶ୍ରମରେ ଉତ୍ତମ ତାଲୱାର ରଖାଯାଇଥିଲା; ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବା ସେ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ସ ତଚ୍ଛସ୍ତ୍ରମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ନ୍ଯାସରକ୍ଷଣତତ୍ପରଃ। ଵନେ ତୁ ଵିଚରତ୍ଯେଵ ରକ୍ଷନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଯମାତ୍ମନଃ
ସେ ଶସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ପାଇଁ, ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ଲାଗିଗଲେ; ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରିବା ସମୟରେ ନିଜକୁ ଭରସା କରି ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁଥିଲେ।
ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛତ୍ଯୁପାଦାତୁଂ ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ। ନ ଵିନା ଯାତି ତଂ ଖଡ୍ଗଂ ନ୍ଯାସରକ୍ଷଣତତ୍ପରଃ
ଯେଉଁଠିକୁ ସେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାକୁ ସେ ତାଲୱାର ବିନା କେବେ ଯାଉନଥିଲେ; ସେ ସଦା ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ନିତ୍ଯଂ ଶସ୍ତ୍ରଂ ପରିଵହନ୍ କ୍ରମେଣ ସ ତପୋଧନଃ। ଚକାର ରୌଦ୍ରୀଂ ସ୍ଵାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତପସି ନିଶ୍ଚଯମ୍
ସେ ତପସ୍ୱୀ ସଦା ଶସ୍ତ୍ର ବୋକି ରହିଲେ; ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୟାହୀନ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ତପସ୍ୟା ପ୍ରତି ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତତଃ ସ ରୌଦ୍ରାଭିରତଃ ପ୍ରମତ୍ତୋଽଧର୍ମକର୍ଷିତଃ। ତସ୍ଯ ଶସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ସଂଵାସାଜ୍ଜଗାମ ନରକଂ ମୁନିଃ
ତାପରେ ସେ ମୁନି, ହିଂସାକୁ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଅସାବଧାନ ଓ ଅଧର୍ମରେ ପଡି, ସେ ଶସ୍ତ୍ର ସହିତ ରହିବାର ଫଳରେ ନରକକୁ ଗଲେ।
ଏଵମେତତ୍ ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ଶସ୍ତ୍ରସଂଯୋଗକାରଣମ୍। ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗଵଦ୍ଧେତୁଃ ଶସ୍ତ୍ରସଂଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଭଳି ଏହି ଘଟଣା ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା, ଏହି ହେଉଛି ଶସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରର କାରଣ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ସହିତ, ଏହିପରି ଶସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ କାରଣ ରହିଛି।
ସ୍ନେହାଚ୍ଚ ବହୁମାନାଚ୍ଚ ସ୍ମାରଯେ ତ୍ଵାଂ ତୁ ଶିକ୍ଷଯେ। ନ କଥଂଚନ ସା କାର୍ଯା ଗୃହୀତଧନୁଷା ତ୍ଵଯା
ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଗଭୀର ସମ୍ମାନରୁ ଏହି କଥା ମନେ ପକାଉଛି ଓ ଶିଖାଉଛି—ଧନୁଷ ଧରିଥିବା ବେଳେ କେବେ ଏପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ଵୈରଂ ଵିନା ହନ୍ତୁଂ ରାକ୍ଷସାନ୍ ଦଣ୍ଡକାଶ୍ରିତାନ୍। ଅପରାଧଂ ଵିନା ହନ୍ତୁଂ ଲୋକୋ ଵୀର ନ ମଂସ୍ଯତେ
ବିରୋଧ କିମ୍ବା ଅପରାଧ ଛାଡି, ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରିବାକୁ, ହେ ଶୂର, ସମସ୍ତେ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖିବେ ନାହିଁ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ତୁ ଵୀରାଣାଂ ଵନେଷୁ ନିଯତାତ୍ମନାମ୍। ଧନୁଷା କାର୍ଯମେତାଵଦାର୍ତାନାମଭିରକ୍ଷଣମ୍
ବନରେ ନିୟମିତ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶୂରମାନେ ପାଇଁ, ଧନୁଷ ଧରି ଦୁଃଖିତମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଏକମାତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
କ୍ଵ ଚ ଶସ୍ତ୍ରଂ କ୍ଵ ଚ ଵନଂ କ୍ଵ ଚ କ୍ଷାତ୍ରଂ ତପଃ କ୍ଵ ଚ। ଵ୍ଯାଵିଦ୍ଧମିଦମସ୍ମାଭିର୍ଦେଶଧର୍ମସ୍ତୁ ପୂଜ୍ଯତାମ୍
ଏଠାରେ ଶସ୍ତ୍ର କେଉଁଠି, ବନ କେଉଁଠି, କ୍ଷତ୍ରିୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କେଉଁଠି, ତପସ୍ୟା କେଉଁଠି? ଏସବୁ ଆମେ ଏକାଠି କରିଦେଇଛୁ; ଦେଶର ଧର୍ମକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ।
କଦର୍ଯକଲୁଷା ବୁଦ୍ଧିର୍ଜାଯତେ ଶସ୍ତ୍ରସେଵନାତ୍। ପୁନର୍ଗତ୍ଵା ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯାଯାଂ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମଂ ଚରିଷ୍ଯସି
ଶସ୍ତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଲେ ମନ ନିମ୍ନ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ; ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବ, ପୁଣି କ୍ଷତ୍ରିୟର ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିବ।
ଅକ୍ଷଯା ତୁ ଭଵେତ୍ ପ୍ରୀତିଃ ଶ୍ଵଶ୍ରୂଶ୍ଵଶୁରଯୋର୍ମମ। ଯଦି ରାଜ୍ଯଂ ହି ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ଭଵେସ୍ତ୍ଵଂ ନିରତୋ ମୁନିଃ
ଯଦି ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁନି ପରି ନିଷ୍ଠାରେ ରହିଥାନ୍ତା, ତେବେ ମୋ ଶ୍ୱଶୁର ଓ ଶ୍ୱଶ୍ରୁ ସହିତ ଅମର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରେମ ରହିଥାନ୍ତା।