ଯସ୍ମାଦ୍ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମଦ୍ରାକ୍ଷଂ ସୁପ୍ରଭାତା ନିଶା ମମ । ପୂର୍ଵଂ ରାଜର୍ଷିଶବ୍ଦେନ ତପସା ଦ୍ଯୋତିତପ୍ରଭଃ ॥୧-୧୮-
ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଛି, ଏହିଥିରୁ ମୋର ରାତି ଶୁଭ ହେଲା। ପୂର୍ବେ ତୁମେ ରାଜାର୍ଷି ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲ, ତପସ୍ୟାରେ ତୁମର ତେଜ ବଢ଼ିଥିଲା।
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିତ୍ଵମନୁପ୍ରାପ୍ତଃ ପୂଜ୍ଯୋଽସି ବହୁଧା ମଯା । ତଦଦ୍ଭୁତମଭୂଦ୍ ଵିପ୍ର ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ମମ ॥୧-୧୮-
ଏବେ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ପଦବୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛ, ମୁଁ ବହୁଭାବେ ତୁମକୁ ପୂଜିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ଘଟଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଶୁଭକ୍ଷେତ୍ରଗତଶ୍ଚାହଂ ତଵ ସଂଦର୍ଶନାତ୍ ପ୍ରଭୋ । ବ୍ରୂହି ଯତ୍ ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ତୁଭ୍ଯଂ କାର୍ଯମାଗମନଂ ପ୍ରତି ॥୧-୧୮-
ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ଶୁଭ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ, କଣ କାମ ପାଇଁ ଆସିଛ, ମତେ ଖୋଲି କହ।
ଇଚ୍ଛାମ୍ଯନୁଗୃହୀତୋଽହଂ ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ପରିଵୃଦ୍ଧଯେ । କାର୍ଯସ୍ଯ ନ ଵିମର୍ଶଂ ଚ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି ସୁଵ୍ରତ ॥୧-୧୮-
ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମର କୃପା ପାଇବାକୁ, ତୁମର କାମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ। ନିଶ୍ଚୟବ୍ରତ, ତୁମେ ତୁମ ଆବଶ୍ୟକତା ନିର୍ବିଗ୍ନରେ କହିଦିଅ।
କର୍ତା ଚାହମଶେଷେଣ ଦୈଵତଂ ହି ଭଵାନ୍ ମମ । ମମ ଚ ଅଯମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ମହାନଭ୍ଯୁଦଯୋ ଦ୍ଵିଜ । ତଵାଗମନଜଃ କୃତ୍ସ୍ନୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାନୁତ୍ତମୋ ଦ୍ଵିଜ ॥୧-୧୮-
ମୁଁ ନିଜେ ସବୁ କାମର କର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମୋର ଦେବତା ତୁମେ। ଏହି ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ଦ୍ୱିଜ, ଏବଂ ତୁମ ଆଗମନରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ଉପଜିଛି।
ଇତି ହୃଦଯସୁଖଂ ନିଶମ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ :::ଶ୍ରୁତିସୁଖମାତ୍ମଵତା ଵିନୀତମୁକ୍ତମ୍ । ପ୍ରଥିତଗୁଣଯଶା ଗୁଣୈର୍ଵିଶିଷ୍ଟଃ :::ପରମଋଷିଃ ପରମଂ ଜଗାମ ହର୍ଷମ୍ ॥୧-୧୮-
ଏଭଳି ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ନମ୍ରତାରେ କହିଥିବା ଏହି ମନୋହର କଥା ଶୁଣି, ଯାହା ଗୁଣ ଓ ଯଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
thumb|ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକୋନଉନିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜସିଂହସ୍ଯ ଵାକ୍ଯମଦ୍ଭୁତଵିସ୍ତରମ୍ । ହୃଷ୍ଟରୋମା ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ॥୧-୧୯-
ରାଜା ସିଂହଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ କଥା ଶୁଣି, ମହାପ୍ରଭା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରୋମ ଗুটି ଉଠିଗଲା ଏବଂ ସେ କଥା କହିଲେ।
ସଦୃଶଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ତଵୈଵଂ ଭୁଵି ନାନ୍ଯତଃ । ମହାଵଂଶପ୍ରସୂତସ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଵ୍ଯପଦେଶିନଃ ॥୧-୧୯-
ରାଜା ସିଂହ, ଏଭଳି ବ୍ୟବହାର ଏ ଭୂମିରେ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାୟ, ଅନ୍ୟ କାହାରି ପାଇଁ ନୁହେଁ। ବଡ଼ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଓ ବସିଷ୍ଠ ନାମ ଧରିଥିବା ତୁମ ପାଇଁ।
ଯତ୍ତୁ ମେ ହୃଦ୍ଗତଂ ଵାକ୍ଯଂ ତସ୍ଯ କାର୍ଯସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ । କୁରୁଷ୍ଵ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଭଵ ସତ୍ଯପ୍ରତିଶ୍ରଵଃ ॥୧-୧୯-
ମୋ ହୃଦୟରେ ଯାହା ରହିଛି, ଏହି କାମର ନିଶ୍ଚୟ, ରାଜା ସିଂହ, ତୁମେ ସେ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର। ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଟିକି ରୁହ।
ଅହଂ ନିଯମମାତିଷ୍ଠେ ସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନକରୌ ଦ୍ଵୌ ତୁ ରାକ୍ଷସୌ କାମରୂପିଣୌ ॥୧-୧୯-
ମୁଁ ଏହି କାମ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟି ରାକ୍ଷସ, ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଲେ ଯେହେଁ ରୂପ ଧରିପାରନ୍ତି, ଏହାର ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି।
ଵ୍ରତେ ତୁ ବହୁଶଶ୍ଚୀର୍ଣେ ସମାପ୍ତ୍ଯାଂ ରାକ୍ଷସାଵିମୌ । ମାରୀଚଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୌ ସୁଶିକ୍ଷିତୌ ॥୧-୧୯-
ଏହି ବ୍ରତ ଅନେକ ଥର କରି ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ, ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ, ଆସିଯାନ୍ତି।
ତୌ ମାଂସରୁଧିରୌଘେଣ ଵେଦିଂ ତାମଭ୍ଯଵର୍ଷତାମ୍ । ଅଵଧୂତେ ତଥାଭୂତେ ତସ୍ମିନ୍ ନିଯମନିଶ୍ଚଯେ ॥୧-୧୯-
ସେମାନେ ବେଦୀ ଉପରେ ମାଂସ ଓ ରକ୍ତର ଝରଣା ଭଳି ଭର୍ଷା କରନ୍ତି, ଏଭଳି ନିୟମ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ, ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ବାଧା ପାଏ।
କୃତଶ୍ରମୋ ନିରୁତ୍ସାହସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ଦେଶାଦପାକ୍ରମେ । ନ ଚ ମେ କ୍ରୋଧମୁତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ଭଵତି ପାର୍ଥିଵ ॥୧-୧୯-
କାମ କରି ଥକି ଓ ଉତ୍ସାହ ହରାଇ, ମୁଁ ସେଠାରୁ ଚାଲିଯାଏ। ରାଜା, ତଥାପି ମୋର ମନେ କ୍ରୋଧ ରଖିବା ଚିନ୍ତା ନାହିଁ।
ତଥାଭୂତା ହି ସା ଚର୍ଯା ନ ଶାପସ୍ତତ୍ର ମୁଚ୍ଯତେ । ସ୍ଵପୁତ୍ରଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୯-
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା, ଏହି ଚର୍ଯ୍ୟା ଏଭଳି ହେଉଛି, ଶାପ ଏଠାରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ରାଜା ସିଂହ, ତୁମେ ମୋତେ ତୁମ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦେଉ, ଯାହାର ପ୍ରକୃତ ପାରାକ୍ରମ ଅଛି।
କାକପକ୍ଷଧରଂ ଶୂରଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ମେ ଦାତୁମର୍ହସି । ଶକ୍ତୋ ହ୍ଯେଷ ମଯା ଗୁପ୍ତୋ ଦିଵ୍ଯେନ ସ୍ଵେନ ତେଜସା ॥୧-୧୯-
କାକ ପକ୍ଷ ଭଳି କେଶ ଥିବା ଶୂର ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ମୋର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଇ, ସେ ଏହି କାମରେ ସକ୍ଷମ।
ରାକ୍ଷସା ଯେ ଵିକର୍ତାରସ୍ତେଷାମପି ଵିନାଶନେ । ଶ୍ରେଯଶ୍ଚାସ୍ମୈ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ବହୁରୂପଂ ନ ସଂଶଯଃ ॥୧-୧୯-
ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ରାମ ସେମାନେ ନଷ୍ଟ କରିବେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଭଲ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତ୍ରଯାଣାମପି ଲୋକାନାଂ ଯେନ ଖ୍ଯାତିଂ ଗମିଷ୍ଯତି । ନ ଚ ତୌ ରାମମାସାଦ୍ଯ ଶକ୍ତୌ ସ୍ଥାତୁଂ କଥଞ୍ଚନ ॥୧-୧୯-
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକରେ ଯଶ ଲଭିବେ, ଏବଂ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ରାମଙ୍କ ସମ୍ନା ରେ କେବେ ଟିକିପାରିବେ ନାହିଁ।
ନ ଚ ତୌ ରାଘଵାଦନ୍ଯୋ ହନ୍ତୁମୁତ୍ସହତେ ପୁମାନ୍ । ଵୀର୍ଯୋତ୍ସିକ୍ତୌ ହି ତୌ ପାପୌ କାଲପାଶଵଶଂ ଗତୌ ॥୧-୧୯-
ରାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଦୁଇ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଅଭିମାନୀ ଓ ସମୟର ଫାନ୍ଦରେ ବାନ୍ଧା।
ରାମସ୍ଯ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ନ ପର୍ଯାପ୍ତୌ ମହାତ୍ମନଃ । ନ ଚ ପୁତ୍ରଗତଂ ସ୍ନେହଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ପାର୍ଥିଵ ॥୧-୧୯-
ରାଜା ସିଂହ, ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ସମ୍ନା ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ। ଏବଂ ରାଜା, ପୁଅ ପ୍ରତି ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ନେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅହଂ ତେ ପ୍ରତିଜାନାମି ହତୌ ତୌ ଵିଦ୍ଧି ରାକ୍ଷସୌ । ଅହଂ ଵେଦ୍ମି ମହାତ୍ମାନଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ ॥୧-୧୯-
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଉଛି—ଏହି ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ। ମୁଁ ମହାତ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତ ପାରାକ୍ରମୀ ରାମଙ୍କୁ ଜାଣେ।
ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ମହାତେଜା ଯେ ଚେମେ ତପସି ସ୍ଥିତାଃ । ଯଦି ତେ ଧର୍ମଲାଭଂ ଚ ଯଶଶ୍ଚ ପରମଂ ଭୁଵି ॥୧-୧୯-
ବସିଷ୍ଠ ମହାପ୍ରଭା ଓ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଭୂମିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯଶ ଚାହୁଛ।
ସ୍ଥିରମିଚ୍ଛସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ରାମଂ ମେ ଦାତୁମର୍ହସି । ଯଦ୍ଯଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦଦତେ ତଵ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ॥୧-୧୯-
ହେ ରାଜା, ଯଦି ଆପଣ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରାମଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଉଚିତ। ଯଦି ଆପଣଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଦୟାକରି ରାମଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ତତୋ ରାମଂ ଵିସର୍ଜଯ । ଅଭିପ୍ରେତମସଂସକ୍ତମାତ୍ମଜଂ ଦାତୁମର୍ହସି ॥୧-୧୯-
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଦି ମନ ରଖନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ କିଛିରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ମୋତେ ଦେବାକୁ ଉଚିତ।
ଦଶରାତ୍ରଂ ହି ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ନାତ୍ଯେତି କାଲୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଯଥାଯଂ ମମ ରାଘଵ ॥୧-୧୯-
ଏହି ଯଜ୍ଞର ସମୟ ଦଶ ରାତି ହେବ, ରାମ, ପଦ୍ମନୟନ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ନାହିଁ, ରାଘବ, ଯେପରି ମୁଁ କହିଛି।
ଵିରରାମ ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମତିଃ । ସ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵଚଃ ଶୁଭମ୍ ॥୧-୧୯-
ମହାତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ମହାମନା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଜା—
ଶୋକେନ ମହତାଵିଷ୍ଟଶ୍ଚଚାଲ ଚ ମୁମୋହ ଚ । ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞସ୍ତଦୋତ୍ଥାଯ ଵ୍ଯଷୀଦତ ଭଯାନ୍ଵିତଃ ॥୧-୧୯-
ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ କମ୍ପିଲା ଏବଂ ସ୍ତବ୍ଧ ହେଇଗଲେ। ପୁନି ସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଠିଲେ, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ।
ଇତି ହୃଦଯମନୋଵିଦାରଣଂ :::ମୁନିଵଚନଂ ତଦତୀଵ ଶୁଶ୍ରୁଵାନ୍ । ନରପତିରଭଵନ୍ମହାନ୍ ମହାତ୍ମା :::ଵ୍ଯଥିତମନାଃ ପ୍ରଚଚାଲ ଚାସନାତ୍ ॥୧-୧୯-
ଏପରି ମୁନିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ବିଧିରେ କାଟିଗଲା। ସେ ମହାନ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ରାଜା, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆସନରୁ ଉଠିଗଲେ।
thumb|ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ସର୍ଗ। ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜଶାର୍ଦୂଲୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍ । ମୁହୂର୍ତମିଵ ନିଃସଂଜ୍ଞଃ ସଂଜ୍ଞାଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୨୦-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ସିଂହସ୍ୱରୂପ ରାଜା କିଛି ଖଣ୍ଡ ସ୍ଥିର ରହିଲେ, ପରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଏହିପରି କହିଲେ—