ମୁଷ୍ଟିଭିର୍ବାହୁଭିଃ ପଦ୍ଭିଃ ସୂଦଯନ୍ତୌ ତୁ ରାକ୍ଷସମ୍। ଉଦ୍ଯମ୍ଯୋଦ୍ଯମ୍ଯ ଚାପ୍ଯେନଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ନିଷ୍ପିପେଷତୁଃ
ସେମାନେ ମୁଠି, ବାହୁ ଓ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସଟିକୁ ଘୋର ଭାବେ ମାରିଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ତାକୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ପକାଇ ଫିଙ୍ଗିଦେଉଥିଲେ।
ସ ଵିଦ୍ଧୌ ବହୁଭିର୍ବାଣୈଃ ଖଡ୍ଗାଭ୍ଯାଂ ଚ ପରିକ୍ଷତଃ। ନିଷ୍ପିଷ୍ଟୋ ବହୁଧା ଭୂମୌ ନ ମମାର ସ ରାକ୍ଷସଃ
ସେ ରାକ୍ଷସଟି ଅନେକ ବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ତଳୱାରରେ ଆହତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଭୂମିରେ ବହୁ ଭାବେ ଚେପି ଦିଆଯାଉଥିଲା, ତଥାପି ସେ ମରିଲା ନାହିଁ।
ତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାମଃ ସୁଭୃଶମଵଧ୍ଯମଚଲୋପମମ୍। ଭଯେଷ୍ଵଭଯଦଃ ଶ୍ରୀମାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାକୁ ଏପରି ଅଜୟ ଓ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଭୟରେ ନିର୍ଭୟତା ଦେଇଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ଏହି କଥା କହିଲେ—
ତପସା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ରାକ୍ଷସୋଽଯଂ ନ ଶକ୍ଯତେ। ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଯୁଧି ନିର୍ଜେତୁଂ ରାକ୍ଷସଂ ନିଖନାଵହେ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ରାକ୍ଷସଟିକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜିତିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଆସ, ଏହି ରାକ୍ଷସଟିକୁ ମାଟି ତଳେ ପୋତିଦେଉ।
କୁଞ୍ଜରସ୍ଯେଵ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯାସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଵନେଽସ୍ମିନ୍ ସୁମହଚ୍ଛ୍ଵଭ୍ରଂ ଖନ୍ଯତାଂ ରୌଦ୍ରଵର୍ଚସଃ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସଟି, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ହାତୀ ପରି, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ବଡ଼ ଗହ୍ବର ଖୋଦ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମଃ ପ୍ରଦରଃ ଖନ୍ଯତାମିତି। ତସ୍ଥୌ ଵିରାଧମାକ୍ରମ୍ଯ କଣ୍ଠେ ପାଦେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଏପରି କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଗହ୍ବର ଖୋଦ' ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଭୀରୁ ବିରାଧଙ୍କ ଗଳାକୁ ପାଦରେ ଦବାଇ ଧରି ଦାଉଁଥିଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵେଣୋକ୍ତଂ ରାକ୍ଷସଃ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵଚଃ। ଇଦଂ ପ୍ରୋଵାଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଵିରାଧଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
ରାଘବଙ୍କ ମୌଳିକ ଓ ଆଦର ସହିତ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ—
ହତୋଽହଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯବଲେନ ଵୈ। ମଯା ତୁ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ମୋହାନ୍ନ ଜ୍ଞାତଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୁମ ହାତରେ ମୁଁ ବିନାଶ ହେଲି; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମୋହବଶତଃ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲି।
କୌସଲ୍ଯା ସୁପ୍ରଜାସ୍ତାତ ରାମସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦିତୋ ମଯା। ଵୈଦେହୀ ଚ ମହାଭାଗା ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ
ହେ କୌଶଳ୍ୟାନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିଛି; ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ବୈଦେହୀ ଓ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିଛି।
ଅଭିଶାପାଦହଂ ଘୋରାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ରାକ୍ଷସୀଂ ତନୁମ୍। ତୁମ୍ବୁରୁର୍ନାମ ଗନ୍ଧର୍ଵଃ ଶପ୍ତୋ ଵୈଶ୍ରଵଣେନ ହି
ମୁଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶାପରେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛି; ମୁଁ ଗନ୍ଧର୍ବ ତୁମ୍ବୁରୁ, ଯାହାକୁ ବୈଶ୍ରବଣ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ।
ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନଶ୍ଚ ମଯା ସୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମାଂ ମହାଯଶାଃ। ଯଦା ଦାଶରଥୀ ରାମସ୍ତ୍ଵାଂ ଵଧିଷ୍ଯତି ସଂଯୁଗେ
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲାପରେ, ସେ ମହାୟଶସ୍ବୀ କହିଥିଲେ— 'ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିବେ—'
ତଦା ପ୍ରକୃତିମାପନ୍ନୋ ଭଵାନ୍ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯତି। ଅନୁପସ୍ଥୀଯମାନୋ ମାଂ ସ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯାଜହାର ହ
'ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପୁନି ପାଇବେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ।' ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ନ ଦେଖିଥିଲି, ସେ କ୍ରୋଧରେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ।
ଇତି ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ରାଜା ରମ୍ଭାସକ୍ତମୁଵାଚ ହ। ତଵ ପ୍ରସାଦାନ୍ମୁକ୍ତୋଽହମଭିଶାପାତ୍ ସୁଦାରୁଣାତ୍
ଏପରି ରମ୍ଭାରେ ଆସକ୍ତ ବୈଶ୍ରବଣ ରାଜା ମୋତେ କହିଥିଲେ; ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲି।
ଭୁଵନଂ ସ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ପରଂତପ। ଇତୋ ଵସତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଶରଭଙ୍ଗଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ମୁଁ ମୋ ଲୋକକୁ ଯାଉଛି; ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ତୁମେ ଶୁଭ ରୁହ; ଏଠାରୁ ନିକଟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶରଭଙ୍ଗ ବସୁଛନ୍ତି।
ଅଧ୍ଯର୍ଧଯୋଜନେ ତାତ ମହର୍ଷିଃ ସୂର୍ଯସଂନିଭଃ। ତଂ କ୍ଷିପ୍ରମଭିଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ସ ତେ ଶ୍ରେଯୋଽଭିଧାସ୍ଯତି
ହେ ପୁତ୍ର, ଏଠାରୁ ଅଧ ଯୋଜନ ଦୂରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ମହାର୍ଷି ବସୁଛନ୍ତି; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ସେ ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ କଥା କହିବେ।
ଅଵଟେ ଚାପି ମାଂ ରାମ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ କୁଶଲୀ ଵ୍ରଜ। ରକ୍ଷସାଂ ଗତସତ୍ତ୍ଵାନାମେଷ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ
ହେ ରାମ, ମୋତେ ଗହ୍ବର ଭିତରେ ରଖି ତୁମେ ନିରାପଦ ଯାଅ; ଏହା ମୃତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ।
ଅଵଟେ ଯେ ନିଧୀଯନ୍ତେ ତେଷାଂ ଲୋକାଃ ସନାତନାଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଵିରାଧଃ ଶରପୀଡିତଃ
ଯେଉଁମାନେ ଗହ୍ବର ଭିତରେ ରଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏପରି କହି ବିରାଧ, ଶରବିଧ୍ଧ ଦେହରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବଭୂଵ ସ୍ଵର୍ଗସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ୍ଯସ୍ତଦେହୋ ମହାବଲଃ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ହ
ସେ ମହାବଳୀ ଦେହ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।
କୁଞ୍ଜରସ୍ଯେଵ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯାସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଵନେଽସ୍ମିନ୍ସୁମହାନ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରଃ ଖନ୍ଯତାଂ ରୌଦ୍ରକର୍ମଣଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ, ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲୀ ହାତୀ ପାଇଁ ଗଭୀର ଗଡ଼ିଖୋଦାଯାଏ, ସେପରି ଏହାର କୁକର୍ମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଗଡ଼ି ଖୋଦ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମଃ ପ୍ରଦରଃ ଖନ୍ଯତାମିତି। ତସ୍ଥୌ ଵିରାଧମାକ୍ରମ୍ଯ କଣ୍ଠେ ପାଦେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଏପରି କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଗଡ଼ି ଖୋଦ' ବୋଲି ଆଦେଶ ଦେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧଙ୍କ ଗଳାକୁ ପାଦରେ ଚାପି ଧରି ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଉଁଥିଲେ।
ତତଃ ଖନିତ୍ରମାଦାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶ୍ଵଭ୍ରମୁତ୍ତମମ୍। ଅଖନତ୍ ପାର୍ଶ୍ଵତସ୍ତସ୍ଯ ଵିରାଧସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଉଡ଼ିଏ ନେଇ, ବିରାଧଙ୍କ ପାଖରେ ଏକ ଗଭୀର ଗଡ଼ି ଖୋଦିଲେ।
ତଂ ମୁକ୍ତକଣ୍ଠମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଶଙ୍କୁକର୍ଣଂ ମହାସ୍ଵନମ୍। ଵିରାଧଂ ପ୍ରାକ୍ଷିପଚ୍ଛ୍ଵଭ୍ରେ ନଦନ୍ତଂ ଭୈରଵସ୍ଵନମ୍
ତାଙ୍କର ଗଳା ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ଶଂଖ ଭଳି କାନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ସହ ବିରାଧଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ସେ ଭୟଭୀତ ରବ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଗଡ଼ି ଭିତରକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ।
ତମାହଵେ ଦାରୁଣମାଶୁଵିକ୍ରମୌ ସ୍ଥିରାଵୁଭୌ ସଂଯତି ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ମୁଦାନ୍ଵିତୌ ଚିକ୍ଷିପତୁର୍ଭଯାଵହଂ ନଦନ୍ତମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ବଲେନ ରାକ୍ଷସମ୍
ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଦୁଇଜଣ ଦୃଢ଼ ଓ ଦ୍ରୁତ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭୟଜନକ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସକୁ ଗଡ଼ି ଭିତରେ ଶକ୍ତି ସହ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ଅଵଧ୍ଯତାଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମହାସୁରସ୍ଯ ତୌ ଶିତେନ ଶସ୍ତ୍ରେଣ ତଦା ନରର୍ଷଭୌ। ସମର୍ଥ୍ଯ ଚାତ୍ଯର୍ଥଵିଶାରଦାଵୁଭୌ ବିଲେ ଵିରାଧସ୍ଯ ଵଧଂ ପ୍ରଚକ୍ରତୁଃ
ତେବେ ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଦେଖି, ଅତି ପାରଙ୍ଗତ ଏହି ଦୁଇଜଣ ବିରାଧଙ୍କୁ ଗଡ଼ି ଭିତରେ ମାରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।
ସ୍ଵଯଂ ଵିରାଧେନ ହି ମୃତ୍ଯୁମାତ୍ମନଃ ପ୍ରସହ୍ଯ ରାମେଣ ଯଥାର୍ଥମୀପ୍ସିତଃ। ନିଵେଦିତଃ କାନନଚାରିଣା ସ୍ଵଯଂ ନ ମେ ଵଧଃ ଶସ୍ତ୍ରକୃତୋ ଭଵେଦିତି
କାରଣ ବିରାଧ ନିଜେ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, 'ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହେବ ନାହିଁ' ବୋଲି ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ଖୋଲିଦେଇଥିଲେ।
ତଦେଵ ରାମେଣ ନିଶମ୍ଯ ଭାଷିତଂ କୃତା ମତିସ୍ତସ୍ଯ ବିଲପ୍ରଵେଶନେ। ବିଲଂ ଚ ତେନାତିବଲେନ ରକ୍ଷସା ପ୍ରଵେଶ୍ଯମାନେନ ଵନଂ ଵିନାଦିତମ୍
ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ଗଡ଼ି ଭିତରେ ପକେଇବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ; ଏବଂ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସକୁ ଗଡ଼ି ଭିତରେ ପକେଇବାବେଳେ, ସେ ଚିତ୍କାର କରିବାରେ ସମଗ୍ର ଅରଣ୍ୟ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟରୂପାଵିଵ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ଵିରାଧମୁର୍ଵ୍ଯାଂ ପ୍ରଦରେ ନିପାତ୍ଯ ତମ୍। ନନନ୍ଦତୁର୍ଵୀତଭଯୌ ମହାଵନେ ଶିଲାଭିରନ୍ତର୍ଦଧତୁଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସମ୍
ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆନନ୍ଦିତ ମନେ ଭୂମିରେ ଗଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ବିରାଧଙ୍କୁ ପକେଇ, ଭୟ ହରାଇ ମହାଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ପଥର ଦେଇ ରାକ୍ଷସକୁ ଢାକିଦେଲେ।
ତତସ୍ତୁ ତୌ କାଞ୍ଚନଚିତ୍ରକାର୍ମୁକୌ ନିହତ୍ଯ ରକ୍ଷଃ ପରିଗୃହ୍ଯ ମୈଥିଲୀମ୍। ଵିଜହ୍ରତୁସ୍ତୌ ମୁଦିତୌ ମହାଵନେ ଦିଵି ସ୍ଥିତୌ ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରାଵିଵ
ତାପରେ ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ, ରାକ୍ଷସକୁ ମାରି ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇ, ମହାଅରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲାଗୁଥିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚମଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଏବେ ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ହତ୍ଵା ତୁ ତଂ ଭୀମବଲଂ ଵିରାଧଂ ରାକ୍ଷସଂ ଵନେ। ତତଃ ସୀତାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଅରଣ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିରାଧ ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିଦେଇ, ସେ ଶୂରବୀର ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ।