ଯଥା ଚେଚ୍ଛତି ସୌମିତ୍ରେ ତଥା ଵହତୁ ରାକ୍ଷସଃ। ଅଯମେଵ ହି ନଃ ପନ୍ଥା ଯେନ ଯାତି ନିଶାଚରଃ
'ସଉମିତ୍ରି, ଏହି ରାକ୍ଷସ ଯେପରି ଚାହେଁ, ସେପରି ଆମକୁ ନେଇଯାଉ। କାରଣ, ଏହି ହେଉଛି ଆମର ପଥ—ଏହି ନିଶାଚର ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଠିକୁ ଯିବା।'
ସ ତୁ ସ୍ଵବଲଵୀର୍ଯେଣ ସମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ନିଶାଚରଃ। ବାଲାଵିଵ ସ୍କନ୍ଧଗତୌ ଚକାରାତିବଲୋଦ୍ଧତଃ
ସେ ନିଶାଚର ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ, ଦୁଇଯଣଙ୍କୁ ଛୁଆଁମାନେ ପରି କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ ନେଲେ, ଅତି ଅହଂକାରରେ।
ତାଵାରୋପ୍ଯ ତତଃ ସ୍କନ୍ଧଂ ରାଘଵୌ ରଜନୀଚରଃ। ଵିରାଧୋ ଵିନଦନ୍ ଘୋରଂ ଜଗାମାଭିମୁଖୋ ଵନମ୍
ତାପରେ ସେ ରାଜନୀଚର ବିରାଧ, ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କୁ କାନ୍ଧରେ ବସାଇ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ସିଧା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵନଂ ମହାମେଘନିଭଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଦ୍ରୁମୈର୍ମହଦ୍ଭିର୍ଵିଵିଧୈରୁପେତମ୍। ନାନାଵିଧୈଃ ପକ୍ଷିକୁଲୈର୍ଵିଚିତ୍ରଂ ଶିଵାଯୁତଂ ଵ୍ଯାଲମୃଗୈର୍ଵିକୀର୍ଣମ୍
ସେ ଏକ ବଡ଼ କଳା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡ, ଶୁଭ ଜନ୍ତୁ, ଓ ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ସାପ ରହିଥିଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗକୁ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ହ୍ରିଯମାଣୌ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀତା ରଘୂତ୍ତମୌ। ଉଚ୍ଚୈଃ ସ୍ଵରେଣ ଚୁକ୍ରୋଶ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ସୁମହାଭୁଜୌ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଘୁବଂଶୀ ଭାଇଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ଦେଖି, ସୀତା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଧରି ରହିଲେ।
ଏଷ ଦାଶରଥୀ ରାମଃ ସତ୍ଯଵାଞ୍ଛୀଲଵାନ୍ ଶୁଚିଃ। ରକ୍ଷସା ରୌଦ୍ରରୂପେଣ ହ୍ରିଯତେ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ସତ୍ୟବାନ, ଶିଳ୍ବାନ ଓ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ନେଯାଉଛନ୍ତି।
ମାମୃକ୍ଷା ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଶାର୍ଦୂଲଦ୍ଵୀପିନସ୍ତଥା। ମାଂ ହରୋତ୍ସୃଜ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ନମସ୍ତେ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମ
ବାଘ ଓ ଚିତା ମୋତେ ଖାଇଦେବେ—ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! କାକୁତ୍ସ୍ଥମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ତସ୍ଯ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିଃ ସଵ୍ଯଂ ବାହୁଂ ବଭଞ୍ଜ ହ। ରାମସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣଂ ବାହୁଂ ତରସା ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ
ତାପରେ ସଉମିତ୍ରି ବାମ ହାତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତକୁ ଜୋରରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ସ ଭଗ୍ନବାହୁଃ ସଂଵିଗ୍ନଃ ପପାତାଶୁ ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ଧରଣ୍ଯାଂ ମେଘସଂକାଶୋ ଵଜ୍ରଭିନ୍ନ ଇଵାଚଲଃ
ଦୁଇଟି ହାତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ସେଇ ମେଘପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାକ୍ଷସ, ଭୟରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ବିଜୁଳିରେ ଭାଙ୍ଗିଯିଥିବା ପର୍ବତ ପରି ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ମୁଷ୍ଟିଭିର୍ବାହୁଭିଃ ପଦ୍ଭିଃ ସୂଦଯନ୍ତୌ ତୁ ରାକ୍ଷସମ୍। ଉଦ୍ଯମ୍ଯୋଦ୍ଯମ୍ଯ ଚାପ୍ଯେନଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ନିଷ୍ପିପେଷତୁଃ
ସେମାନେ ମୁଠି, ବାହୁ ଓ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସଟିକୁ ଘୋର ଭାବେ ମାରିଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ତାକୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ପକାଇ ଫିଙ୍ଗିଦେଉଥିଲେ।
ସ ଵିଦ୍ଧୌ ବହୁଭିର୍ବାଣୈଃ ଖଡ୍ଗାଭ୍ଯାଂ ଚ ପରିକ୍ଷତଃ। ନିଷ୍ପିଷ୍ଟୋ ବହୁଧା ଭୂମୌ ନ ମମାର ସ ରାକ୍ଷସଃ
ସେ ରାକ୍ଷସଟି ଅନେକ ବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ତଳୱାରରେ ଆହତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଭୂମିରେ ବହୁ ଭାବେ ଚେପି ଦିଆଯାଉଥିଲା, ତଥାପି ସେ ମରିଲା ନାହିଁ।
ତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାମଃ ସୁଭୃଶମଵଧ୍ଯମଚଲୋପମମ୍। ଭଯେଷ୍ଵଭଯଦଃ ଶ୍ରୀମାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାକୁ ଏପରି ଅଜୟ ଓ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଭୟରେ ନିର୍ଭୟତା ଦେଇଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ଏହି କଥା କହିଲେ—
ତପସା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ରାକ୍ଷସୋଽଯଂ ନ ଶକ୍ଯତେ। ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଯୁଧି ନିର୍ଜେତୁଂ ରାକ୍ଷସଂ ନିଖନାଵହେ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ରାକ୍ଷସଟିକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜିତିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଆସ, ଏହି ରାକ୍ଷସଟିକୁ ମାଟି ତଳେ ପୋତିଦେଉ।
କୁଞ୍ଜରସ୍ଯେଵ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯାସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଵନେଽସ୍ମିନ୍ ସୁମହଚ୍ଛ୍ଵଭ୍ରଂ ଖନ୍ଯତାଂ ରୌଦ୍ରଵର୍ଚସଃ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସଟି, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ହାତୀ ପରି, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ବଡ଼ ଗହ୍ବର ଖୋଦ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମଃ ପ୍ରଦରଃ ଖନ୍ଯତାମିତି। ତସ୍ଥୌ ଵିରାଧମାକ୍ରମ୍ଯ କଣ୍ଠେ ପାଦେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଏପରି କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଗହ୍ବର ଖୋଦ' ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଭୀରୁ ବିରାଧଙ୍କ ଗଳାକୁ ପାଦରେ ଦବାଇ ଧରି ଦାଉଁଥିଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵେଣୋକ୍ତଂ ରାକ୍ଷସଃ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵଚଃ। ଇଦଂ ପ୍ରୋଵାଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଵିରାଧଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
ରାଘବଙ୍କ ମୌଳିକ ଓ ଆଦର ସହିତ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ—
ହତୋଽହଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯବଲେନ ଵୈ। ମଯା ତୁ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ମୋହାନ୍ନ ଜ୍ଞାତଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୁମ ହାତରେ ମୁଁ ବିନାଶ ହେଲି; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମୋହବଶତଃ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲି।
କୌସଲ୍ଯା ସୁପ୍ରଜାସ୍ତାତ ରାମସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦିତୋ ମଯା। ଵୈଦେହୀ ଚ ମହାଭାଗା ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ
ହେ କୌଶଳ୍ୟାନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିଛି; ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ବୈଦେହୀ ଓ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିଛି।
ଅଭିଶାପାଦହଂ ଘୋରାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ରାକ୍ଷସୀଂ ତନୁମ୍। ତୁମ୍ବୁରୁର୍ନାମ ଗନ୍ଧର୍ଵଃ ଶପ୍ତୋ ଵୈଶ୍ରଵଣେନ ହି
ମୁଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶାପରେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛି; ମୁଁ ଗନ୍ଧର୍ବ ତୁମ୍ବୁରୁ, ଯାହାକୁ ବୈଶ୍ରବଣ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ।
ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନଶ୍ଚ ମଯା ସୋଽବ୍ରଵୀନ୍ମାଂ ମହାଯଶାଃ। ଯଦା ଦାଶରଥୀ ରାମସ୍ତ୍ଵାଂ ଵଧିଷ୍ଯତି ସଂଯୁଗେ
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲାପରେ, ସେ ମହାୟଶସ୍ବୀ କହିଥିଲେ— 'ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିବେ—'
ତଦା ପ୍ରକୃତିମାପନ୍ନୋ ଭଵାନ୍ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯତି। ଅନୁପସ୍ଥୀଯମାନୋ ମାଂ ସ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯାଜହାର ହ
'ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପୁନି ପାଇବେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ।' ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ନ ଦେଖିଥିଲି, ସେ କ୍ରୋଧରେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ।
ଇତି ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ରାଜା ରମ୍ଭାସକ୍ତମୁଵାଚ ହ। ତଵ ପ୍ରସାଦାନ୍ମୁକ୍ତୋଽହମଭିଶାପାତ୍ ସୁଦାରୁଣାତ୍
ଏପରି ରମ୍ଭାରେ ଆସକ୍ତ ବୈଶ୍ରବଣ ରାଜା ମୋତେ କହିଥିଲେ; ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲି।
ଭୁଵନଂ ସ୍ଵଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ପରଂତପ। ଇତୋ ଵସତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଶରଭଙ୍ଗଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ମୁଁ ମୋ ଲୋକକୁ ଯାଉଛି; ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ତୁମେ ଶୁଭ ରୁହ; ଏଠାରୁ ନିକଟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶରଭଙ୍ଗ ବସୁଛନ୍ତି।
ଅଧ୍ଯର୍ଧଯୋଜନେ ତାତ ମହର୍ଷିଃ ସୂର୍ଯସଂନିଭଃ। ତଂ କ୍ଷିପ୍ରମଭିଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ସ ତେ ଶ୍ରେଯୋଽଭିଧାସ୍ଯତି
ହେ ପୁତ୍ର, ଏଠାରୁ ଅଧ ଯୋଜନ ଦୂରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ମହାର୍ଷି ବସୁଛନ୍ତି; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ସେ ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ କଥା କହିବେ।
ଅଵଟେ ଚାପି ମାଂ ରାମ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ କୁଶଲୀ ଵ୍ରଜ। ରକ୍ଷସାଂ ଗତସତ୍ତ୍ଵାନାମେଷ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ
ହେ ରାମ, ମୋତେ ଗହ୍ବର ଭିତରେ ରଖି ତୁମେ ନିରାପଦ ଯାଅ; ଏହା ମୃତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ।
ଅଵଟେ ଯେ ନିଧୀଯନ୍ତେ ତେଷାଂ ଲୋକାଃ ସନାତନାଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଵିରାଧଃ ଶରପୀଡିତଃ
ଯେଉଁମାନେ ଗହ୍ବର ଭିତରେ ରଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏପରି କହି ବିରାଧ, ଶରବିଧ୍ଧ ଦେହରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବଭୂଵ ସ୍ଵର୍ଗସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ୍ଯସ୍ତଦେହୋ ମହାବଲଃ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ହ
ସେ ମହାବଳୀ ଦେହ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।
କୁଞ୍ଜରସ୍ଯେଵ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯାସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଵନେଽସ୍ମିନ୍ସୁମହାନ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରଃ ଖନ୍ଯତାଂ ରୌଦ୍ରକର୍ମଣଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ପାଇଁ, ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲୀ ହାତୀ ପାଇଁ ଗଭୀର ଗଡ଼ିଖୋଦାଯାଏ, ସେପରି ଏହାର କୁକର୍ମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଗଡ଼ି ଖୋଦ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମଃ ପ୍ରଦରଃ ଖନ୍ଯତାମିତି। ତସ୍ଥୌ ଵିରାଧମାକ୍ରମ୍ଯ କଣ୍ଠେ ପାଦେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଏପରି କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଗଡ଼ି ଖୋଦ' ବୋଲି ଆଦେଶ ଦେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧଙ୍କ ଗଳାକୁ ପାଦରେ ଚାପି ଧରି ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଉଁଥିଲେ।