ସ ଵିଦ୍ଧୋ ନ୍ଯସ୍ଯ ଵୈଦେହୀଂ ଶୂଲମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ। ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତଦା ରାମଂ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଘାଉ ହୋଇ, ବିରାଧ ଵୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭୂଇଁରେ ରଖି, ଶୂଳ ଉଠାଇ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ସ ଵିନଦ୍ଯ ମହାନାଦଂ ଶୂଲଂ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜୋପମମ୍। ପ୍ରଗୃହ୍ଯାଶୋଭତ ତଦା ଵ୍ଯାତ୍ତାନନ ଇଵାନ୍ତକଃ
ସେ ବଡ଼ ଗର୍ଜନା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତାକା ପରି ଶୂଳ ନେଇ, ମୁହଁ ବଡ଼ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପରି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଉଥିଲେ।
ଅଥ ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ଦୀପ୍ତଂ ଶରଵର୍ଷଂ ଵଵର୍ଷତୁଃ। ଵିରାଧେ ରାକ୍ଷସେ ତସ୍ମିନ୍ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମେ
ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇଭାଇ ଜଣେ, ବିରାଧ ନାମକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ, ଯିଏ ସେଷ ସମୟର ଯମର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀରର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ସ ପ୍ରହସ୍ଯ ମହାରୌଦ୍ରଃ ସ୍ଥିତ୍ଵାଜୃମ୍ଭତ ରାକ୍ଷସଃ। ଜୃମ୍ଭମାଣସ୍ଯ ତେ ବାଣାଃ କାଯାନ୍ନିଷ୍ପେତୁରାଶୁଗାଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ହସିଲେ, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ ଏବଂ ଜମାଇ ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଜମାଇ ଦେବା ସମୟରେ, ସେଇ ତୀବ୍ର ତୀରଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଚୁଇଁଝରି ପଡ଼ିଗଲା।
ସ୍ପର୍ଶାତ୍ ତୁ ଵରଦାନେନ ପ୍ରାଣାନ୍ ସଂରୋଧ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ। ଵିରାଧଃ ଶୂଲମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ରାଘଵାଵଭ୍ଯଧାଵତ
ତୀରର ସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବରୁ ମିଳିଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦରେ ବିରାଧ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ଦମନ କରିପାରିଲେ। ପରେ ସେ ତାଙ୍କ ଶୂଳ ଉଠାଇ, ରାଘବ ଭାଇମାନେ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ତଚ୍ଛୂଲଂ ଵଜ୍ରସଂକାଶଂ ଗଗନେ ଜ୍ଵଲନୋପମମ୍। ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଶରାଭ୍ଯାଂ ଚିଚ୍ଛେଦ ରାମଃ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ
ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଆକାଶରେ ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳୁଥିବା ଏବଂ ବଜ୍ର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେଇ ଶୂଳଟିକୁ, ଦୁଇଟି ତୀରରେ କାଟିଦେଲେ।
ତଦ୍ ରାମଵିଶିଖୈଶ୍ଛିନ୍ନଂ ଶୂଲଂ ତସ୍ଯାପତଦ୍ ଭୁଵି। ପପାତାଶନିନା ଛିନ୍ନଂ ମେରୋରିଵ ଶିଲାତଲମ୍
ରାମଙ୍କ ତୀରରେ କାଟାଯାଇଥିବା ସେଇ ଶୂଳଟି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ବିଜୁଳିରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥାଏ।
ତୌ ଖଡ୍ଗୌ କ୍ଷିପ୍ରମୁଦ୍ଯମ୍ଯ କୃଷ୍ଣସର୍ପାଵିଵୋଦ୍ଯତୌ। ତୂର୍ଣମାପେତତୁସ୍ତସ୍ଯ ତଦା ପ୍ରହରତାଂ ବଲାତ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ତାଲେ ତାଲେ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଠାଇଲେ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ କଳା ସାପ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ଶକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଧାଉଥିଲେ।
ସ ଵଧ୍ଯମାନଃ ସୁଭୃଶଂ ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ତୌ। ଅପ୍ରକମ୍ପ୍ଯୌ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ରୌଦ୍ରଃ ପ୍ରସ୍ଥାତୁମୈଚ୍ଛତ
ସେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ଭଳି ମାରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇ ଅଡ଼େଇଯାଉଥିବା ମଣିଷସିଂହଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିଲେ ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଯିବାକୁ।
ତସ୍ଯାଭିପ୍ରାଯମାଜ୍ଞାଯ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍। ଵହତ୍ଵଯମଲଂ ତାଵତ୍ ପଥାନେନ ତୁ ରାକ୍ଷସଃ
ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ରାକ୍ଷସ ଯେଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଯାଉଛି, ତାପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବାଦିଅ।'
ଯଥା ଚେଚ୍ଛତି ସୌମିତ୍ରେ ତଥା ଵହତୁ ରାକ୍ଷସଃ। ଅଯମେଵ ହି ନଃ ପନ୍ଥା ଯେନ ଯାତି ନିଶାଚରଃ
'ସଉମିତ୍ରି, ଏହି ରାକ୍ଷସ ଯେପରି ଚାହେଁ, ସେପରି ଆମକୁ ନେଇଯାଉ। କାରଣ, ଏହି ହେଉଛି ଆମର ପଥ—ଏହି ନିଶାଚର ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଠିକୁ ଯିବା।'
ସ ତୁ ସ୍ଵବଲଵୀର୍ଯେଣ ସମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ନିଶାଚରଃ। ବାଲାଵିଵ ସ୍କନ୍ଧଗତୌ ଚକାରାତିବଲୋଦ୍ଧତଃ
ସେ ନିଶାଚର ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ, ଦୁଇଯଣଙ୍କୁ ଛୁଆଁମାନେ ପରି କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ ନେଲେ, ଅତି ଅହଂକାରରେ।
ତାଵାରୋପ୍ଯ ତତଃ ସ୍କନ୍ଧଂ ରାଘଵୌ ରଜନୀଚରଃ। ଵିରାଧୋ ଵିନଦନ୍ ଘୋରଂ ଜଗାମାଭିମୁଖୋ ଵନମ୍
ତାପରେ ସେ ରାଜନୀଚର ବିରାଧ, ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କୁ କାନ୍ଧରେ ବସାଇ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ସିଧା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵନଂ ମହାମେଘନିଭଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଦ୍ରୁମୈର୍ମହଦ୍ଭିର୍ଵିଵିଧୈରୁପେତମ୍। ନାନାଵିଧୈଃ ପକ୍ଷିକୁଲୈର୍ଵିଚିତ୍ରଂ ଶିଵାଯୁତଂ ଵ୍ଯାଲମୃଗୈର୍ଵିକୀର୍ଣମ୍
ସେ ଏକ ବଡ଼ କଳା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡ, ଶୁଭ ଜନ୍ତୁ, ଓ ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ସାପ ରହିଥିଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗକୁ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ହ୍ରିଯମାଣୌ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀତା ରଘୂତ୍ତମୌ। ଉଚ୍ଚୈଃ ସ୍ଵରେଣ ଚୁକ୍ରୋଶ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ସୁମହାଭୁଜୌ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଘୁବଂଶୀ ଭାଇଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ଦେଖି, ସୀତା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଧରି ରହିଲେ।
ଏଷ ଦାଶରଥୀ ରାମଃ ସତ୍ଯଵାଞ୍ଛୀଲଵାନ୍ ଶୁଚିଃ। ରକ୍ଷସା ରୌଦ୍ରରୂପେଣ ହ୍ରିଯତେ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ସତ୍ୟବାନ, ଶିଳ୍ବାନ ଓ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ନେଯାଉଛନ୍ତି।
ମାମୃକ୍ଷା ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଶାର୍ଦୂଲଦ୍ଵୀପିନସ୍ତଥା। ମାଂ ହରୋତ୍ସୃଜ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ନମସ୍ତେ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମ
ବାଘ ଓ ଚିତା ମୋତେ ଖାଇଦେବେ—ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! କାକୁତ୍ସ୍ଥମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ତସ୍ଯ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିଃ ସଵ୍ଯଂ ବାହୁଂ ବଭଞ୍ଜ ହ। ରାମସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣଂ ବାହୁଂ ତରସା ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ
ତାପରେ ସଉମିତ୍ରି ବାମ ହାତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତକୁ ଜୋରରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ସ ଭଗ୍ନବାହୁଃ ସଂଵିଗ୍ନଃ ପପାତାଶୁ ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ଧରଣ୍ଯାଂ ମେଘସଂକାଶୋ ଵଜ୍ରଭିନ୍ନ ଇଵାଚଲଃ
ଦୁଇଟି ହାତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ସେଇ ମେଘପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାକ୍ଷସ, ଭୟରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ବିଜୁଳିରେ ଭାଙ୍ଗିଯିଥିବା ପର୍ବତ ପରି ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ମୁଷ୍ଟିଭିର୍ବାହୁଭିଃ ପଦ୍ଭିଃ ସୂଦଯନ୍ତୌ ତୁ ରାକ୍ଷସମ୍। ଉଦ୍ଯମ୍ଯୋଦ୍ଯମ୍ଯ ଚାପ୍ଯେନଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ନିଷ୍ପିପେଷତୁଃ
ସେମାନେ ମୁଠି, ବାହୁ ଓ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସଟିକୁ ଘୋର ଭାବେ ମାରିଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ତାକୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ପକାଇ ଫିଙ୍ଗିଦେଉଥିଲେ।
ସ ଵିଦ୍ଧୌ ବହୁଭିର୍ବାଣୈଃ ଖଡ୍ଗାଭ୍ଯାଂ ଚ ପରିକ୍ଷତଃ। ନିଷ୍ପିଷ୍ଟୋ ବହୁଧା ଭୂମୌ ନ ମମାର ସ ରାକ୍ଷସଃ
ସେ ରାକ୍ଷସଟି ଅନେକ ବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ତଳୱାରରେ ଆହତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଭୂମିରେ ବହୁ ଭାବେ ଚେପି ଦିଆଯାଉଥିଲା, ତଥାପି ସେ ମରିଲା ନାହିଁ।
ତଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାମଃ ସୁଭୃଶମଵଧ୍ଯମଚଲୋପମମ୍। ଭଯେଷ୍ଵଭଯଦଃ ଶ୍ରୀମାନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାକୁ ଏପରି ଅଜୟ ଓ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଭୟରେ ନିର୍ଭୟତା ଦେଇଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ଏହି କଥା କହିଲେ—
ତପସା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ରାକ୍ଷସୋଽଯଂ ନ ଶକ୍ଯତେ। ଶସ୍ତ୍ରେଣ ଯୁଧି ନିର୍ଜେତୁଂ ରାକ୍ଷସଂ ନିଖନାଵହେ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ରାକ୍ଷସଟିକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜିତିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଆସ, ଏହି ରାକ୍ଷସଟିକୁ ମାଟି ତଳେ ପୋତିଦେଉ।
କୁଞ୍ଜରସ୍ଯେଵ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯାସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଵନେଽସ୍ମିନ୍ ସୁମହଚ୍ଛ୍ଵଭ୍ରଂ ଖନ୍ଯତାଂ ରୌଦ୍ରଵର୍ଚସଃ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସଟି, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ହାତୀ ପରି, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ବଡ଼ ଗହ୍ବର ଖୋଦ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମଃ ପ୍ରଦରଃ ଖନ୍ଯତାମିତି। ତସ୍ଥୌ ଵିରାଧମାକ୍ରମ୍ଯ କଣ୍ଠେ ପାଦେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଏପରି କହି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଗହ୍ବର ଖୋଦ' ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଭୀରୁ ବିରାଧଙ୍କ ଗଳାକୁ ପାଦରେ ଦବାଇ ଧରି ଦାଉଁଥିଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵେଣୋକ୍ତଂ ରାକ୍ଷସଃ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵଚଃ। ଇଦଂ ପ୍ରୋଵାଚ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ଵିରାଧଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
ରାଘବଙ୍କ ମୌଳିକ ଓ ଆଦର ସହିତ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ—
ହତୋଽହଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଶକ୍ରତୁଲ୍ଯବଲେନ ଵୈ। ମଯା ତୁ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ମୋହାନ୍ନ ଜ୍ଞାତଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୁମ ହାତରେ ମୁଁ ବିନାଶ ହେଲି; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମୋହବଶତଃ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲି।
କୌସଲ୍ଯା ସୁପ୍ରଜାସ୍ତାତ ରାମସ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦିତୋ ମଯା। ଵୈଦେହୀ ଚ ମହାଭାଗା ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ ମହାଯଶାଃ
ହେ କୌଶଳ୍ୟାନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିଛି; ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ବୈଦେହୀ ଓ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିଛି।
ଅଭିଶାପାଦହଂ ଘୋରାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ରାକ୍ଷସୀଂ ତନୁମ୍। ତୁମ୍ବୁରୁର୍ନାମ ଗନ୍ଧର୍ଵଃ ଶପ୍ତୋ ଵୈଶ୍ରଵଣେନ ହି
ମୁଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶାପରେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛି; ମୁଁ ଗନ୍ଧର୍ବ ତୁମ୍ବୁରୁ, ଯାହାକୁ ବୈଶ୍ରବଣ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ।