ତମୁଵାଚ ତତୋ ରାମୋ ରାକ୍ଷସଂ ଜ୍ଵଲିତାନନମ୍। ପୃଚ୍ଛନ୍ତଂ ସୁମହାତେଜା ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲମାତ୍ମନଃ
ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ରାମ, ଯେଉଁଠାରେ ରାକ୍ଷସ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମୁହଁରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲେ।
ତମୁଵାଚ ଵିରାଧସ୍ତୁ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍। ହନ୍ତ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ରାଜନ୍ ନିବୋଧ ମମ ରାଘଵ
ତାପରେ ବିରାଧ ଏହିପରି କହିଲେ: 'ହଁ, ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ମୋ କଥା ଶୁଣ, ହେ ରାଘବ।'
ପୁତ୍ରଃ କିଲ ଜଵସ୍ଯାହଂ ମାତା ମମ ଶତହ୍ରଦା। ଵିରାଧ ଇତି ମାମାହୁଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାଃ
'ମୁଁ ଜବର ପୁଅ, ମୋ ମାଁ ଶତହ୍ରଦା; ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସେ ମୋତେ ବିରାଧ ବୋଲି କହନ୍ତି।'
ତପସା ଚାଭିସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହି ପ୍ରସାଦଜା। ଶସ୍ତ୍ରେଣାଵଧ୍ଯତା ଲୋକେଽଚ୍ଛେଦ୍ଯାଭେଦ୍ଯତ୍ଵମେଵ ଚ
'ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଗିଛି; ଏହି ଲୋକରେ ମୋତେ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ମାରିପାରିବ ନାହିଁ, ମୋତେ କେହି କାଟିପାରିବ ନାହିଁ, ଘାଉ କରିପାରିବ ନାହିଁ।'
ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ପ୍ରମଦାମେନାମନପେକ୍ଷୌ ଯଥାଗତମ୍। ତ୍ଵରମାଣୌ ପଲାଯେଥାଂ ନ ଵାଂ ଜୀଵିତମାଦଦେ
'ଏହି ମହିଳାକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଯେପରି ଆସିଥିଲ, ସେପରି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଯାଅ; ନହେଲେ ମୁଁ ତୁମର ଜୀବନ ନେଇଦେବି।'
ତଂ ରାମଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ। ରାକ୍ଷସଂ ଵିକୃତାକାରଂ ଵିରାଧଂ ପାପଚେତସମ୍
ତେବେ ରାମ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ଆଖି ହୋଇ, ଅସୁର ଚିତ୍ତ ଓ ବିକୃତ ଆକୃତି ବିରାଧକୁ ଏହିପରି କହିଲେ:
କ୍ଷୁଦ୍ର ଧିକ୍ ତ୍ଵାଂ ତୁ ହୀନାର୍ଥଂ ମୃତ୍ଯୁମନ୍ଵେଷସେ ଧ୍ରୁଵମ୍। ରଣେ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ସଂତିଷ୍ଠ ନ ମେ ଜୀଵନ୍ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯସେ
'ନିଚ, ତୋତେ ଲଜ୍ଜା! ତୁ ଅତି ହୀନ ଓ ଦୁଃଖୀ; ନିଶ୍ଚୟ ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ଖୋଜୁଛ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଢ଼ି ରୁହ, ମୋ ହାତରୁ ଜୀବନ ନେଇ ଚାଲିପାରିବୁ ନାହିଁ।'
ତତଃ ସଜ୍ଯଂ ଧନୁଃ କୃତ୍ଵା ରାମଃ ସୁନିଶିତାନ୍ ଶରାନ୍। ସୁଶୀଘ୍ରମଭିସଂଧାଯ ରାକ୍ଷସଂ ନିଜଘାନ ହ
ତାପରେ ରାମ ଧନୁଷକୁ ତଣି, ତୀବ୍ର ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ତୁରନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ରାକ୍ଷସକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ଧନୁଷା ଜ୍ଯାଗୁଣଵତା ସପ୍ତ ବାଣାନ୍ ମୁମୋଚ ହ। ରୁକ୍ମପୁଙ୍ଖାନ୍ ମହାଵେଗାନ୍ ସୁପର୍ଣାନିଲତୁଲ୍ଯଗାନ୍
ଧନୁଷ ତଣି, ସୁନା ରଙ୍ଗର ପଙ୍ଖ ଥିବା, ଗରୁଡ଼ ପବନ ପରି ତୀବ୍ର ଗତିର ସାତଟି ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ତେ ଶରୀରଂ ଵିରାଧସ୍ଯ ଭିତ୍ତ୍ଵା ବର୍ହିଣଵାସସଃ। ନିପେତୁଃ ଶୋଣିତାଦିଗ୍ଧା ଧରଣ୍ଯାଂ ପାଵକୋପମାଃ
ସେଇ ତୀରଗୁଡ଼ିକ ବିରାଧଙ୍କ ମୟୂରପିଛ ଅଳଙ୍କୃତ ଦେହକୁ ଭେଦି, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।
ସ ଵିଦ୍ଧୋ ନ୍ଯସ୍ଯ ଵୈଦେହୀଂ ଶୂଲମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ। ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତଦା ରାମଂ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଘାଉ ହୋଇ, ବିରାଧ ଵୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭୂଇଁରେ ରଖି, ଶୂଳ ଉଠାଇ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ସ ଵିନଦ୍ଯ ମହାନାଦଂ ଶୂଲଂ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜୋପମମ୍। ପ୍ରଗୃହ୍ଯାଶୋଭତ ତଦା ଵ୍ଯାତ୍ତାନନ ଇଵାନ୍ତକଃ
ସେ ବଡ଼ ଗର୍ଜନା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତାକା ପରି ଶୂଳ ନେଇ, ମୁହଁ ବଡ଼ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପରି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଉଥିଲେ।
ଅଥ ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ଦୀପ୍ତଂ ଶରଵର୍ଷଂ ଵଵର୍ଷତୁଃ। ଵିରାଧେ ରାକ୍ଷସେ ତସ୍ମିନ୍ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମେ
ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇଭାଇ ଜଣେ, ବିରାଧ ନାମକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ, ଯିଏ ସେଷ ସମୟର ଯମର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀରର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ସ ପ୍ରହସ୍ଯ ମହାରୌଦ୍ରଃ ସ୍ଥିତ୍ଵାଜୃମ୍ଭତ ରାକ୍ଷସଃ। ଜୃମ୍ଭମାଣସ୍ଯ ତେ ବାଣାଃ କାଯାନ୍ନିଷ୍ପେତୁରାଶୁଗାଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ହସିଲେ, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ ଏବଂ ଜମାଇ ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଜମାଇ ଦେବା ସମୟରେ, ସେଇ ତୀବ୍ର ତୀରଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଚୁଇଁଝରି ପଡ଼ିଗଲା।
ସ୍ପର୍ଶାତ୍ ତୁ ଵରଦାନେନ ପ୍ରାଣାନ୍ ସଂରୋଧ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ। ଵିରାଧଃ ଶୂଲମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ରାଘଵାଵଭ୍ଯଧାଵତ
ତୀରର ସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବରୁ ମିଳିଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦରେ ବିରାଧ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ଦମନ କରିପାରିଲେ। ପରେ ସେ ତାଙ୍କ ଶୂଳ ଉଠାଇ, ରାଘବ ଭାଇମାନେ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ତଚ୍ଛୂଲଂ ଵଜ୍ରସଂକାଶଂ ଗଗନେ ଜ୍ଵଲନୋପମମ୍। ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଶରାଭ୍ଯାଂ ଚିଚ୍ଛେଦ ରାମଃ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ
ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଆକାଶରେ ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳୁଥିବା ଏବଂ ବଜ୍ର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେଇ ଶୂଳଟିକୁ, ଦୁଇଟି ତୀରରେ କାଟିଦେଲେ।
ତଦ୍ ରାମଵିଶିଖୈଶ୍ଛିନ୍ନଂ ଶୂଲଂ ତସ୍ଯାପତଦ୍ ଭୁଵି। ପପାତାଶନିନା ଛିନ୍ନଂ ମେରୋରିଵ ଶିଲାତଲମ୍
ରାମଙ୍କ ତୀରରେ କାଟାଯାଇଥିବା ସେଇ ଶୂଳଟି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ବିଜୁଳିରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଥାଏ।
ତୌ ଖଡ୍ଗୌ କ୍ଷିପ୍ରମୁଦ୍ଯମ୍ଯ କୃଷ୍ଣସର୍ପାଵିଵୋଦ୍ଯତୌ। ତୂର୍ଣମାପେତତୁସ୍ତସ୍ଯ ତଦା ପ୍ରହରତାଂ ବଲାତ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ତାଲେ ତାଲେ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଉଠାଇଲେ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ କଳା ସାପ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ଶକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଧାଉଥିଲେ।
ସ ଵଧ୍ଯମାନଃ ସୁଭୃଶଂ ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ପରିଗୃହ୍ଯ ତୌ। ଅପ୍ରକମ୍ପ୍ଯୌ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ରୌଦ୍ରଃ ପ୍ରସ୍ଥାତୁମୈଚ୍ଛତ
ସେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ଭଳି ମାରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇ ଅଡ଼େଇଯାଉଥିବା ମଣିଷସିଂହଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିଲେ ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଯିବାକୁ।
ତସ୍ଯାଭିପ୍ରାଯମାଜ୍ଞାଯ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍। ଵହତ୍ଵଯମଲଂ ତାଵତ୍ ପଥାନେନ ତୁ ରାକ୍ଷସଃ
ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ରାକ୍ଷସ ଯେଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଯାଉଛି, ତାପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବାଦିଅ।'
ଯଥା ଚେଚ୍ଛତି ସୌମିତ୍ରେ ତଥା ଵହତୁ ରାକ୍ଷସଃ। ଅଯମେଵ ହି ନଃ ପନ୍ଥା ଯେନ ଯାତି ନିଶାଚରଃ
'ସଉମିତ୍ରି, ଏହି ରାକ୍ଷସ ଯେପରି ଚାହେଁ, ସେପରି ଆମକୁ ନେଇଯାଉ। କାରଣ, ଏହି ହେଉଛି ଆମର ପଥ—ଏହି ନିଶାଚର ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଠିକୁ ଯିବା।'
ସ ତୁ ସ୍ଵବଲଵୀର୍ଯେଣ ସମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ନିଶାଚରଃ। ବାଲାଵିଵ ସ୍କନ୍ଧଗତୌ ଚକାରାତିବଲୋଦ୍ଧତଃ
ସେ ନିଶାଚର ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ, ଦୁଇଯଣଙ୍କୁ ଛୁଆଁମାନେ ପରି କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ ନେଲେ, ଅତି ଅହଂକାରରେ।
ତାଵାରୋପ୍ଯ ତତଃ ସ୍କନ୍ଧଂ ରାଘଵୌ ରଜନୀଚରଃ। ଵିରାଧୋ ଵିନଦନ୍ ଘୋରଂ ଜଗାମାଭିମୁଖୋ ଵନମ୍
ତାପରେ ସେ ରାଜନୀଚର ବିରାଧ, ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କୁ କାନ୍ଧରେ ବସାଇ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ସିଧା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵନଂ ମହାମେଘନିଭଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଦ୍ରୁମୈର୍ମହଦ୍ଭିର୍ଵିଵିଧୈରୁପେତମ୍। ନାନାଵିଧୈଃ ପକ୍ଷିକୁଲୈର୍ଵିଚିତ୍ରଂ ଶିଵାଯୁତଂ ଵ୍ଯାଲମୃଗୈର୍ଵିକୀର୍ଣମ୍
ସେ ଏକ ବଡ଼ କଳା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଝୁଣ୍ଡ, ଶୁଭ ଜନ୍ତୁ, ଓ ବନ୍ୟପଶୁ ଓ ସାପ ରହିଥିଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଥଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗକୁ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ହ୍ରିଯମାଣୌ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀତା ରଘୂତ୍ତମୌ। ଉଚ୍ଚୈଃ ସ୍ଵରେଣ ଚୁକ୍ରୋଶ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ସୁମହାଭୁଜୌ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଘୁବଂଶୀ ଭାଇଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ଦେଖି, ସୀତା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଧରି ରହିଲେ।
ଏଷ ଦାଶରଥୀ ରାମଃ ସତ୍ଯଵାଞ୍ଛୀଲଵାନ୍ ଶୁଚିଃ। ରକ୍ଷସା ରୌଦ୍ରରୂପେଣ ହ୍ରିଯତେ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ସତ୍ୟବାନ, ଶିଳ୍ବାନ ଓ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇ ନେଯାଉଛନ୍ତି।
ମାମୃକ୍ଷା ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଶାର୍ଦୂଲଦ୍ଵୀପିନସ୍ତଥା। ମାଂ ହରୋତ୍ସୃଜ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ନମସ୍ତେ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମ
ବାଘ ଓ ଚିତା ମୋତେ ଖାଇଦେବେ—ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! କାକୁତ୍ସ୍ଥମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ତସ୍ଯ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିଃ ସଵ୍ଯଂ ବାହୁଂ ବଭଞ୍ଜ ହ। ରାମସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣଂ ବାହୁଂ ତରସା ତସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ
ତାପରେ ସଉମିତ୍ରି ବାମ ହାତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତକୁ ଜୋରରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ସ ଭଗ୍ନବାହୁଃ ସଂଵିଗ୍ନଃ ପପାତାଶୁ ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ଧରଣ୍ଯାଂ ମେଘସଂକାଶୋ ଵଜ୍ରଭିନ୍ନ ଇଵାଚଲଃ
ଦୁଇଟି ହାତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ସେଇ ମେଘପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାକ୍ଷସ, ଭୟରେ ଅଚେତନ ହୋଇ, ବିଜୁଳିରେ ଭାଙ୍ଗିଯିଥିବା ପର୍ବତ ପରି ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।