ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଫଲୈର୍ମୂଲୈଃ ପୁଷ୍ପୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ରାଘଵମ୍। ଵନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧାହାରୈଃ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମପୂଜଯନ୍
ଏମିତି କହି, ସେମାନେ ଫଳ, ମୂଳ, ଫୁଲ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ସହ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
ତଥାନ୍ଯେ ତାପସାଃ ସିଦ୍ଧା ରାମଂ ଵୈଶ୍ଵାନରୋପମାଃ। ନ୍ଯାଯଵୃତ୍ତା ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ତର୍ପଯାମାସୁରୀଶ୍ଵରମ୍
ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୱୀ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ, ନ୍ୟାୟରେ ଅଟୁଟ ଓ ଅଗ୍ନି ସମାନ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଈଶ୍ୱର ରାମଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
କୃତାତିଥ୍ଯୋଽଥ ରାମସ୍ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯୋଦଯନଂ ପ୍ରତି। ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସ ମୁନୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଵନମେଵାନ୍ଵଗାହତ
ଅତିଥି ସେବା ହେବା ପରେ, ରାମ ସମସ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦିଗକୁ ଚାଲି, ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନିଷ୍କୂଜମାନଶକୁନିଂ ଝିଲ୍ଲିକାଗଣନାଦିତମ୍। ଲକ୍ଷ୍ମଣାନୁଚରୋ ରାମୋ ଵନମଧ୍ଯଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ରାମ ବନର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚୁପ୍ପ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଝିଙ୍କିମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ସୀତଯା ସହ କାକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଘୋରମୃଗାଯୁତେ। ଦଦର୍ଶ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭଂ ପୁରୁଷାଦଂ ମହାସ୍ଵନମ୍
ସୀତାଙ୍କ ସହ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବନରେ ଏମିତି ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଖାଇବା ପଶୁ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖିଲେ।
ଗଭୀରାକ୍ଷଂ ମହାଵକ୍ତ୍ରଂ ଵିକଟଂ ଵିକଟୋଦରମ୍। ବୀଭତ୍ସଂ ଵିଷମଂ ଦୀର୍ଘଂ ଵିକୃତଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍
ଗଭୀର ଦୃଷ୍ଟି, ବଡ଼ ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଫୁଲା ପେଟ, ଦେଖିବାକୁ ଅତି କୁରୁପ, ଅସମ, ଲମ୍ବା, ବିକୃତ ଓ ଭୟଜନକ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଵସାନଂ ଚର୍ମ ଵୈଯାଘ୍ରଂ ଵସାର୍ଦ୍ରଂ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତମ୍। ତ୍ରାସନଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵ୍ଯାଦିତାସ୍ଯମିଵାନ୍ତକମ୍
ସେ ବାଘ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲା, ଯାହା ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲା, ତାହାର ମୁହଁ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ପରି ବଡ଼ ଖୋଲା ଥିଲା।
ତ୍ରୀନ୍ ସିଂହାଂଶ୍ଚତୁରୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରାନ୍ ଦ୍ଵୌ ଵୃକୌ ପୃଷତାନ୍ ଦଶ। ସଵିଷାଣଂ ଵସାଦିଗ୍ଧଂ ଗଜସ୍ଯ ଚ ଶିରୋ ମହତ୍
ତିନିଟି ସିଂହ, ଚାରିଟି ବାଘ, ଦୁଇଟି ଓଲ, ଦଶଟି ହରିଣ ଓ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡ, ଶିଙ୍ଗ ଓ ମାଂସରେ ଲପେଟାଯାଇଥିଲା—
ଅଵସଜ୍ଯାଯସେ ଶୂଲେ ଵିନଦନ୍ତଂ ମହାସ୍ଵନମ୍। ସ ରାମଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚୈଵ ସୀତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ମୈଥିଲୀମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଲୋହା ଶୂଳରେ ଗାଡ଼ିଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା; ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମିଥିଲାର ସୀତାକୁ ଦେଖିଲା—
ଅଭ୍ଯଧାଵତ୍ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରଜାଃ କାଲ ଇଵାନ୍ତକଃ ସ କୃତ୍ଵା ଭୈରଵଂ ନାଦଂ ଚାଲଯନ୍ନିଵ ମେଦିନୀମ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଗଭୀର ଭାବେ କମ୍ପିତ କରି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟିଲା।
ଅଙ୍କେନାଦାଯ ଵୈଦେହୀମପକ୍ରମ୍ଯ ତଦାବ୍ରଵୀତ୍। ଯୁଵାଂ ଜଟାଚୀରଧରୌ ସଭାର୍ଯୌ କ୍ଷୀଣଜୀଵିତୌ
ସେ ବୈଦେହୀକୁ କୋଳରେ ନେଇ, ଦୂରକୁ ହଟିଗଲା ଏବଂ କହିଲା: 'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଜଟା ଓ ଚିର ପିନ୍ଧିଥିବା, ତୁମର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ତୁମର ଜୀବନ ଏବେ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି।'
ପ୍ରଵିଷ୍ଟୌ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ଶରଚାପାସିପାଣିନୌ। କଥଂ ତାପସଯୋର୍ଵାଂ ଚ ଵାସଃ ପ୍ରମଦଯା ସହ
ତୁମେ ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ ତଳୱାର ନେଇ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ; କିପରି ତୁମେ ତାପସ ହୋଇ ଏଠାରେ ଏକ ଜଣ ଜନୀ ସହିତ ରହୁଛ?
ଅଧର୍ମଚାରିଣୌ ପାପୌ କୌ ଯୁଵାଂ ମୁନିଦୂଷକୌ। ଅହଂ ଵନମିଦଂ ଦୁର୍ଗଂ ଵିରାଧୋ ନାମ ରାକ୍ଷସଃ
ତୁମେ କିଏ, ଅଧର୍ମ ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଦୁଷିତ କରୁଥିବା? ମୁଁ ଏହି କଠିନ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ।
ଚରାମି ସାଯୁଧୋ ନିତ୍ଯମୃଷିମାଂସାନି ଭକ୍ଷଯନ୍। ଇଯଂ ନାରୀ ଵରାରୋହା ମମ ଭାର୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ସଦା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ, ମୁନିମାନେଙ୍କର ମାଂସ ଖାଇ ଘୁରୁଛି; ଏହି ଉତ୍ତମ ଶରୀର ଥିବା ନାରୀ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ ହେବେ।
ଯୁଵଯୋଃ ପାପଯୋଶ୍ଚାହଂ ପାସ୍ଯାମି ରୁଧିରଂ ମୃଧେ। ତସ୍ଯୈଵଂ ବ୍ରୁଵତୋ ଦୁଷ୍ଟଂ ଵିରାଧସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ
ଏବଂ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ରକ୍ତ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପିଇବି।' ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ଓ କୁସଂକଳ୍ପୀ ବିରାଧ କହିଲା।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଗର୍ଵିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ଜନକାତ୍ମଜା। ସୀତା ପ୍ରଵେପିତୋଦ୍ଵେଗାତ୍ ପ୍ରଵାତେ କଦଲୀ ଯଥା
ତାଙ୍କର ଅହଂକାରିକ କଥା ଶୁଣି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ବାତାସରେ କଦଳୀ ଗଛ ଯେପରି କମ୍ପିଥାଏ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଘଵଃ ସୀତାଂ ଵିରାଧାଙ୍କଗତାଂ ଶୁଭାମ୍। ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯଂ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା
ସୀତାଙ୍କୁ ବିରାଧଙ୍କ କୋଳରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ରାଘବ ଶୁଷ୍କ ମୁଁହରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ସୌମ୍ଯ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଜନକସ୍ଯାତ୍ମସମ୍ଭଵାମ୍। ମମ ଭାର୍ଯାଂ ଶୁଭାଚାରାଂ ଵିରାଧାଙ୍କେ ପ୍ରଵେଶିତାମ୍
ହେ ସୁମ୍ୟ, ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ମୋର ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ବିରାଧଙ୍କ କୋଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ଦେଖ।
ଅତ୍ଯନ୍ତସୁଖସଂଵୃଦ୍ଧାଂ ରାଜପୁତ୍ରୀଂ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍। ଯଦଭିପ୍ରେତମସ୍ମାସୁ ପ୍ରିଯଂ ଵରଵୃତଂ ଚ ଯତ୍
ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ବଢ଼ିଥିବା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜକୁମାରୀ—ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଥିଲା—
କୈକେଯ୍ଯାସ୍ତୁ ସୁସଂଵୃତ୍ତଂ କ୍ଷିପ୍ରମଦ୍ଯୈଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଯା ନ ତୁଷ୍ଯତି ରାଜ୍ଯେନ ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନୀ
କୈକେୟୀ ଯାହା ଚାହିଁଥିଲେ, ସେ ସବୁ ଆଜି ତୁରନ୍ତ କରିଦେଲେ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ରାଜ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ପୁଅ ପାଇଁ ସବୁ କରିଥିଲେ, ଦୂରଦର୍ଶୀ ଥିଲେ।
ଯଯାହଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପ୍ରିଯଃ ପ୍ରସ୍ଥାପିତୋ ଵନମ୍। ଅଦ୍ଯେଦାନୀଂ ସକାମା ସା ଯା ମାତା ମଧ୍ଯମା ମମ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଥିଲି; ଆଜି, ସେ ମୋ ମଧ୍ୟମ ମାଆଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା।
ପରସ୍ପର୍ଶାତ୍ ତୁ ଵୈଦେହ୍ଯା ନ ଦୁଃଖତରମସ୍ତି ମେ। ପିତୁର୍ଵିନାଶାତ୍ ସୌମିତ୍ରେ ସ୍ଵରାଜ୍ଯ ହରଣାତ୍ ତଥା
ମୋତେ ଅନ୍ୟ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ବୈଦେହୀ ସ୍ପର୍ଶ ହେବାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ବାପାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ନିଜ ରାଜ୍ୟ ହରାଇବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ସୌମିତ୍ରି।
ଇତି ବ୍ରୁଵତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ବାଷ୍ପଶୋକପରିପ୍ଲୁତଃ। ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରୁଦ୍ଧୋ ନାଗ ଇଵ ଶ୍ଵସନ୍
ଏଭଳି କାକୁତ୍ସ୍ଥ କହିବା ବେଳେ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଶୋକରେ ଭିଜିଥିଲେ; ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ, ଦମିତ ସାପ ପରି ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅନାଥ ଇଵ ଭୂତାନାଂ ନାଥସ୍ତ୍ଵଂ ଵାସଵୋପମଃ। ମଯା ପ୍ରେଷ୍ଯେଣ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କିମର୍ଥଂ ପରିତପ୍ଯସେ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯଦିଓ ଦେଖିବାକୁ ଅନାଥ ପରି ଲାଗୁଛ। ମୁଁ ତୁମର ସେବକ ଥିବାବେଳେ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏମିତି କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?
ଶରେଣ ନିହତସ୍ଯାଦ୍ଯ ମଯା କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ରକ୍ଷସଃ। ଵିରାଧସ୍ଯ ଗତାସୋର୍ହି ମହୀ ପାସ୍ଯତି ଶୋଣିତମ୍
ଆଜି ମୋ କ୍ରୋଧରେ ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀରରେ ରାକ୍ଷସ ବିରାଧ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବ, ତାହାର ରକ୍ତ ଭୂମିକୁ ରଙ୍ଗିଦେବ।
ରାଜ୍ଯକାମେ ମମ କ୍ରୋଧୋ ଭରତେ ଯୋ ବଭୂଵ ହ। ତଂ ଵିରାଧେ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଜ୍ରୀ ଵଜ୍ରମିଵାଚଲେ
ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯେ କ୍ରୋଧ ମୋର ଭାଇ ଭରତଙ୍କୁ ନେଇ ଥିଲା, ସେଇ କ୍ରୋଧକୁ ଏବେ ମୁଁ ବିରାଧ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେବି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ବଜ୍ରକୁ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗନ୍ତି।
ମମ ଭୁଜବଲଵେଗଵେଗିତଃ ପତତୁ ଶରୋଽସ୍ଯ ମହାନ୍ ମହୋରସି। ଵ୍ଯପନଯତୁ ତନୋଶ୍ଚ ଜୀଵିତଂ ପତତୁ ତତଶ୍ଚ ମହୀଂ ଵିଘୂର୍ଣିତଃ
ମୋ ଭୁଜାର ଶକ୍ତି ଓ ତୀବ୍ରତାରେ ଚଳିତ ମୋ ବଡ଼ ତୀରଟି ବିରାଧଙ୍କ ବଡ଼ ଛାତିକୁ ଆଘାତ କରୁ, ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ପ୍ରାଣକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେଉ, ଏବଂ ସେ ଦେହ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଗଡ଼ିଯାଉ।
thumb|ତୃତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଅରଣ୍ଯକାଣ୍ଡେ ତୃତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୩-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥୋଵାଚ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ଵିରାଧଃ ପୂରଯନ୍ ଵନମ୍। ପୃଚ୍ଛତୋ ମମ ହି ବ୍ରୂତଂ କୌ ଯୁଵାଂ କ୍ଵ ଗମିଷ୍ଯଥଃ
ତାପରେ ବିରାଧ ଜଙ୍ଗଲକୁ କମ୍ପାଇ ତାଙ୍କର କଥା କହିଲେ: 'ମୋତେ କହ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ କିଏ, କେଉଁଠି ଯାଉଛ?'