ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତୋ ଦେଵୈରିଵ ପିତାମହଃ । ତେ ଯଦା ଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦିତା ଗୁଣୈଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପିତାମହ ପରି; ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
ହ୍ରୀମନ୍ତଃ କୀର୍ତିମନ୍ତଶ୍ଚ ସର୍ଵଜ୍ଞା ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନଃ । ତେଷାମେଵଂପ୍ରଭାଵାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଦୀପ୍ତତେଜସାମ୍ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, କୀର୍ତିଶୀଳ, ସବୁକିଛି ଜଣା, ଦୂରଦର୍ଶୀ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ।
ପିତା ଦଶରଥୋ ହୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକାଧିପୋ ଯଥା । ତେ ଚାପି ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ରା ଵୈଦିକାଧ୍ଯଯନେ ରତାଃ ॥୧-୧୮-
ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଖୁସି ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଲୋକର ନାୟକ; ସେମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି।
ପିତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣରତା ଧନୁର୍ଵେଦେ ଚ ନିଷ୍ଠିତାଃ । ଅଥ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତେଷାଂ ଦାରକ୍ରିଯାଂ ପ୍ରତି ॥୧-୧୮-
ସେମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼; ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ସେମାନଙ୍କ ବିବାହ କ୍ରିୟା ବିଚାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୋପାଧ୍ଯାଯଃ ସବାନ୍ଧଵଃ । ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯମାନସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିମଧ୍ଯେ ମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ଶିକ୍ଷକ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମା,
ଅଭ୍ଯାଗଚ୍ଛନ୍ମହାତେଜୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ସ ରାଜ୍ଞୋ ଦର୍ଶନାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଦ୍ଵାରାଧ୍ଯକ୍ଷାନୁଵାଚ ହ ॥୧-୧୮-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତେଜସ୍ୱୀ ମହାମୁନି ଆସିଲେ; ରାଜାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତକାର ଚାହିଁ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସହିତ କଥା କହିଲେ।
ଶୀଘ୍ରମାଖ୍ଯାତ ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କୌଶିକଂ ଗାଧିନଃ ସୁତମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ॥୧-୧୮-
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋ ପହଞ୍ଚିବା ବିଷୟରେ ମତେ ଜଣାଅ, ଗାଧିଙ୍କର ପୁଅ କୌଶିକ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ବୃତ୍ତିମାନେ ରାଜାଙ୍କର ମହଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ସଂଭ୍ରାନ୍ତମନସଃ ସର୍ଵେ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ଚୋଦିତାଃ । ତେ ଗତ୍ଵା ରାଜଭଵନଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମୃଷିଂ ତଦା ॥୧-୧୮-
ସେହି ଉକ୍ତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇଗଲା। ସେମାନେ ରାଜଭବନକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତମାଵେଦଯାମାସୁର୍ନୃପାଯେକ୍ଷ୍ଵାକଵେ ତଦା । ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସପୁରୋଧାଃ ସମାହିତଃ ॥୧-୧୮-
ସେମାନେ ତାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଜ୍ଜଗାମ ସଂହୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମାଣମିଵ ଵାସଵଃ । ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜ୍ଵଲିତଂ ଦୀପ୍ତ୍ଯା ତାପସଂ ସଂଶିତଵ୍ରତମ୍ ॥୧-୧୮-
ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଗଲେ। ତାପସୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନୋ ରାଜା ତତୋଽର୍ଘ୍ଯମୁପହାରଯତ୍ । ସ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯାର୍ଘ୍ଯଂ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା ॥୧-୧୮-
ରାଜା ଖୁସି ମୁହଁରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ରାଜାଙ୍କ ହାତରୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
କୁଶଲଂ ଚାଵ୍ଯଯଂ ଚୈଵ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛନ୍ନରାଧିପମ୍ । ପୁରେ କୋଶେ ଜନପଦେ ବାନ୍ଧଵେଷୁ ସୁହୃତ୍ସୁ ଚ ॥୧-୧୮-
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ସହର, ଧନଭଣ୍ଡାର, ଦେଶ, ଆତ୍ମୀୟ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅବିଚଳ ସମୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କୁଶଲଂ କୌଶିକୋ ରାଜ୍ଞଃ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ୍ ସୁଧାର୍ମିକଃ । ଅପି ତେ ସଂନତାଃ ସର୍ଵେ ସାମନ୍ତରିପଵୋ ଜିତାଃ ॥୧-୧୮-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌଶିକ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ତୁମର ସମସ୍ତ ଅନୁଗତ ଓ ପାଶ୍ୱପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନେ ଅଧୀନ ରହିଛନ୍ତି କି?
ଦୈଵଂ ଚ ମାନୁଷଂ ଚୈଵ କର୍ମ ତେ ସାଧ୍ଵନୁଷ୍ଠିତମ୍ । ଵସିଷ୍ଠଂ ଚ ସମାଗମ୍ଯ କୁଶଲଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ପଚାରିଲେ—ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁହିଁ ପକ୍ଷର କାର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବେ କରାଯାଇଛି କି? ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ।
ଋଷୀଂଶ୍ଚ ତାନ୍ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ମହାଭାଗ ଉଵାଚ ହ । ତେ ସର୍ଵେ ହୃଷ୍ଟମନସସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ନିଵେଶନମ୍ ॥୧-୧୮-
ମହାମାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେଠାରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ରାଜାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵିଵିଶୁଃ ପୂଜିତାସ୍ତେନ ନିଷେଦୁଶ୍ଚ ଯଥାର୍ହତଃ । ଅଥ ହୃଷ୍ଟମନା ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାମୁନିମ୍ ॥୧-୧୮-
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବସିଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ମନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଉଵାଚ ପରମୋଦାରୋ ହୃଷ୍ଟସ୍ତମଭିପୂଜଯନ୍ । ଯଥାମୃତସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତିର୍ଯଥା ଵର୍ଷମନୂଦକେ ॥୧-୧୮-
ଅତି ଦାନଶୀଳ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ କହିଲେ—ତୁମର ଆଗମନ ମୋ ପାଇଁ ନେକ୍ତର ମିଳିବା ପରି, କିମ୍ବା ଅବର୍ଷାରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିବା ପରି।
ଯଥା ସଦୃଶଦାରେଷୁ ପୁତ୍ରଜନ୍ମାପ୍ରଜସ୍ଯ ଵୈ । ପ୍ରଣଷ୍ଟସ୍ଯ ଯଥା ଲାଭୋ ଯଥା ହର୍ଷୋ ମହୋଦଯଃ ॥୧-୧୮-
ସନ୍ତାନହୀନ ଲୋକଙ୍କୁ ପୁଅ ହେବା, ହାରାଇଥିବା ଜିନିଷ ପୁଣି ମିଳିବା, ବଡ଼ ଧନ ଲାଗି ଆନନ୍ଦ ମିଳିବା ପରି।
ତଥୈଵାଗମନଂ ମନ୍ଯେ ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମହାମୁନେ । କଂ ଚ ତେ ପରମଂ କାମଂ କରୋମି କିମୁ ହର୍ଷିତଃ ॥୧-୧୮-
ଏଭଳି ଭାବରେ, ମହାମୁନି, ମୁଁ ତୁମର ଆଗମନକୁ ମନେ କରେ। ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। କଣ ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା? ମୁଁ ଏତେ ଖୁସିରେ କଣ କରିପାରିବି?
ପାତ୍ରଭୂତୋଽସି ମେ ଵିପ୍ର ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି ମାନଦ । ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଜୀଵିତଂ ଚ ସୁଜୀଵିତମ୍ ॥୧-୧୮-
ମୁଁ ତୁମକୁ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଆସିଛ, ମାନଦାତା। ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଜୀବନ ମଧୁର ହେଲା।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମଦ୍ରାକ୍ଷଂ ସୁପ୍ରଭାତା ନିଶା ମମ । ପୂର୍ଵଂ ରାଜର୍ଷିଶବ୍ଦେନ ତପସା ଦ୍ଯୋତିତପ୍ରଭଃ ॥୧-୧୮-
ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଛି, ଏହିଥିରୁ ମୋର ରାତି ଶୁଭ ହେଲା। ପୂର୍ବେ ତୁମେ ରାଜାର୍ଷି ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲ, ତପସ୍ୟାରେ ତୁମର ତେଜ ବଢ଼ିଥିଲା।
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିତ୍ଵମନୁପ୍ରାପ୍ତଃ ପୂଜ୍ଯୋଽସି ବହୁଧା ମଯା । ତଦଦ୍ଭୁତମଭୂଦ୍ ଵିପ୍ର ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ମମ ॥୧-୧୮-
ଏବେ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ପଦବୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛ, ମୁଁ ବହୁଭାବେ ତୁମକୁ ପୂଜିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ଘଟଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଶୁଭକ୍ଷେତ୍ରଗତଶ୍ଚାହଂ ତଵ ସଂଦର୍ଶନାତ୍ ପ୍ରଭୋ । ବ୍ରୂହି ଯତ୍ ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ତୁଭ୍ଯଂ କାର୍ଯମାଗମନଂ ପ୍ରତି ॥୧-୧୮-
ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ଶୁଭ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି। ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ, କଣ କାମ ପାଇଁ ଆସିଛ, ମତେ ଖୋଲି କହ।
ଇଚ୍ଛାମ୍ଯନୁଗୃହୀତୋଽହଂ ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ପରିଵୃଦ୍ଧଯେ । କାର୍ଯସ୍ଯ ନ ଵିମର୍ଶଂ ଚ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି ସୁଵ୍ରତ ॥୧-୧୮-
ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମର କୃପା ପାଇବାକୁ, ତୁମର କାମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ। ନିଶ୍ଚୟବ୍ରତ, ତୁମେ ତୁମ ଆବଶ୍ୟକତା ନିର୍ବିଗ୍ନରେ କହିଦିଅ।
କର୍ତା ଚାହମଶେଷେଣ ଦୈଵତଂ ହି ଭଵାନ୍ ମମ । ମମ ଚ ଅଯମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ମହାନଭ୍ଯୁଦଯୋ ଦ୍ଵିଜ । ତଵାଗମନଜଃ କୃତ୍ସ୍ନୋ ଧର୍ମଶ୍ଚାନୁତ୍ତମୋ ଦ୍ଵିଜ ॥୧-୧୮-
ମୁଁ ନିଜେ ସବୁ କାମର କର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମୋର ଦେବତା ତୁମେ। ଏହି ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ଦ୍ୱିଜ, ଏବଂ ତୁମ ଆଗମନରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ଉପଜିଛି।
ଇତି ହୃଦଯସୁଖଂ ନିଶମ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ :::ଶ୍ରୁତିସୁଖମାତ୍ମଵତା ଵିନୀତମୁକ୍ତମ୍ । ପ୍ରଥିତଗୁଣଯଶା ଗୁଣୈର୍ଵିଶିଷ୍ଟଃ :::ପରମଋଷିଃ ପରମଂ ଜଗାମ ହର୍ଷମ୍ ॥୧-୧୮-
ଏଭଳି ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ନମ୍ରତାରେ କହିଥିବା ଏହି ମନୋହର କଥା ଶୁଣି, ଯାହା ଗୁଣ ଓ ଯଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
thumb|ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକୋନଉନିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜସିଂହସ୍ଯ ଵାକ୍ଯମଦ୍ଭୁତଵିସ୍ତରମ୍ । ହୃଷ୍ଟରୋମା ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ॥୧-୧୯-
ରାଜା ସିଂହଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ କଥା ଶୁଣି, ମହାପ୍ରଭା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରୋମ ଗুটି ଉଠିଗଲା ଏବଂ ସେ କଥା କହିଲେ।
ସଦୃଶଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ତଵୈଵଂ ଭୁଵି ନାନ୍ଯତଃ । ମହାଵଂଶପ୍ରସୂତସ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଵ୍ଯପଦେଶିନଃ ॥୧-୧୯-
ରାଜା ସିଂହ, ଏଭଳି ବ୍ୟବହାର ଏ ଭୂମିରେ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାୟ, ଅନ୍ୟ କାହାରି ପାଇଁ ନୁହେଁ। ବଡ଼ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଓ ବସିଷ୍ଠ ନାମ ଧରିଥିବା ତୁମ ପାଇଁ।
ଯତ୍ତୁ ମେ ହୃଦ୍ଗତଂ ଵାକ୍ଯଂ ତସ୍ଯ କାର୍ଯସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯମ୍ । କୁରୁଷ୍ଵ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଭଵ ସତ୍ଯପ୍ରତିଶ୍ରଵଃ ॥୧-୧୯-
ମୋ ହୃଦୟରେ ଯାହା ରହିଛି, ଏହି କାମର ନିଶ୍ଚୟ, ରାଜା ସିଂହ, ତୁମେ ସେ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର। ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଟିକି ରୁହ।