ଅଭିନନ୍ଦ୍ଯ ସମାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ସମାଧାଯ ଚ ରାଘଵମ୍ । ସ ଜଗାମାଶ୍ରମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କୁଲୈ: କୁଲପତି: ସହ ।। ୨.୧୧୬.
ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଇ, ନିଜ କୁଳ ସହିତ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ରାମ: ସଂସାଧ୍ଯ ତ୍ଵୃଷିଗଣମନୁଗମନାଦ୍ଦେଶାତ୍ତସ୍ମାତ୍ କୁଲପତିମଭିଵାଦ୍ଯ ଋଷିମ୍ । ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରୀତୈସ୍ତୈରନୁମତ ଉପଦିଷ୍ଟାର୍ଥ: ପୁଣ୍ଯଂ ଵାସାଯ ସ୍ଵନିଲଯମୁପସମ୍ପେଦେ ।। ୨.୧୧୬.
ତାପସମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ, ରାମ ମୁଖ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ କଲେ; ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମତି ଓ ଉପଦେଶ ପାଇ, ନିଜ ପବିତ୍ର ନିବାସକୁ ଫେରିଲେ।
ଆଶ୍ରମଂ ତ୍ଵୃଷିଵିରହିତଂ ପ୍ରଭୁ: କ୍ଷଣମପି ନ ଵିଜହୌ ସ ରାଘଵ: । ରାଘଵଂ ହି ସତତମନୁଗତାସ୍ତାପସାଶ୍ଚାର୍ଷଚରିତଧୃତଗୁଣା: ।। ୨.୧୧୬.
ଋଷିମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଘବ ଏକ କ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ, ତାପସମାନେ ସଦା ଋଷିମାନେଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ରହୁଥିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଛଅଟିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ସପ୍ତଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ରାଘଵସ୍ତ୍ଵଥ ଯାତେଷୁ ତପସ୍ଵିଷୁ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ । ନ ତତ୍ରାରୋଚଯଦ୍ଵାସଂ କାରଣୈର୍ବହୁଭିସ୍ତଦା ।। ୨.୧୧୭.
ତାପସମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଘବ ବହୁ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ କଲେ ନାହିଁ।
ଇହ ମେ ଭରତୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ମାତରଶ୍ଚ ସନାଗରା: । ସା ଚ ମେ ସ୍ମୃତିରନ୍ଵେତି ତାନ୍ନିତ୍ଯମନୁଶୋଚତ: ।। ୨.୧୧୭.
ଏଠାରେ ମୋତେ ଭରତ ଦେଖିଥିଲେ, ମୋ ମାନେ ଓ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ଏବଂ ମୋ ମନ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସଦା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ସ୍କନ୍ଧାଵାରନିଵେଶେନ ତେନ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ହଯହସ୍ତିକରୀଷୈଶ୍ଚ ଉପମର୍ଦ୍ଦ: କୃତୋ ଭୃଶମ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ସେ ମହାତ୍ମା ଭରତ ଏଠାରେ ଶିବିର କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀର ମଳ ଦ୍ୱାରା ଏଠାର ଭୂମି ବହୁତ ଦୁଷିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ତସ୍ମାଦନ୍ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛାମ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଘଵ: । ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ସ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ସଙ୍ଗତ: ।। ୨.୧୧୭.
ଏହି କାରଣରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଭାବି, ରାଘବ ଭୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଚାଲିଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସୋ ଽତ୍ରେରାଶ୍ରମମାସାଦ୍ଯ ତଂ ଵଵନ୍ଦେ ମହାଯଶା: । ତଂ ଚାପି ଭଗଵାନତ୍ରି: ପୁତ୍ରଵତ୍ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ ।। ୨.୧୧୭.
ସେ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାମ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଏବଂ ଭଗବାନ ଅତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ଆଦର କଲେ।
ସ୍ଵଯମାତିଥ୍ଯମାଦିଶ୍ଯ ସର୍ଵମସ୍ଯ ସୁସତ୍କୃତମ୍ । ସୌମିତ୍ରିଂ ଚ ମହାଭାଗାଂ ସୀତାଂ ଚ ସମସାନ୍ତ୍ଵଯତ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ ଆତିଥ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସମ୍ମାନ ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ; ସଉମିତ୍ରି ଓ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ।
ପତ୍ନୀଂ ଚ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତାଂ ଵୃଦ୍ଧାମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସତ୍କୃତାମ୍ । ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ ଧର୍ମଜ୍ଞ: ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତ: ।। ୨.୧୧୭.
ସମ୍ମାନିତ ଓ ବୟସ୍କ ପତ୍ନୀ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ଧର୍ମକୁ ଜଣିଥିବା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଥିବା ସେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ।
ଅନସୂଯାଂ ମହାଭାଗାଂ ତାପସୀଂ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍ । ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ଵୈଦେହୀମବ୍ରଵୀଦୃଷିସତ୍ତମ: । ରାମାଯ ଚାଚଚକ୍ଷେ ତାଂ ତାପସୀଂ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ଭାବରେ ଭଲ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳି ତାପସୀ ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ କହିଲେ । ସେ ତାପସୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ ।
ଦଶଵର୍ଷାଣ୍ଯନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଦଗ୍ଧେ ଲୋକେ ନିରନ୍ତରମ୍ । ଯଯା ମୂଲଫଲେ ସୃଷ୍ଟେ ଜାହ୍ନଵୀ ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତା ।। ୨.୧୧୭.
ଯେତେବେଳେ ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଅବିରତ ଅନାବୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥିବୀ ଜଳିଯାଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ପ୍ରବାହିତ କରିଥିଲେ ।
ଉଗ୍ରେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତା ନିଯମୈଶ୍ଚାପ୍ଯଲଙ୍କୃତା । ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଯଯା ତପ୍ତଂ ମହତ୍ତପ: ।। ୨.୧୧୭.
ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମହାତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ଅନସୂଯା ଵ୍ରତୈ: ସ୍ନାତା ପ୍ରତ୍ଯୂହାଶ୍ଚ ନିଵର୍ତ୍ତିତା: । ଦେଵକାର୍ଯନିମିତ୍ତଂ ଚ ଯଯା ସଂତ୍ଵରମାଣଯା । ଦଶରାତ୍ରଂ କୃତା ରାତ୍ରି: ସେଯଂ ମାତେଵ ତେ ଽନଘ ।। ୨.୧୧୭.
ଅନସୂୟା ନିୟମ ଓ ବ୍ରତରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର କରି, ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ, ଦଶ ରାତି ଦୀର୍ଘ ଏକ ରାତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ସେ ତୁମ ପାଇଁ ମା' ପରି ।
ତାମିମାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନମସ୍କାର୍ଯ୍ଯାଂ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍ । ଅଭିଗଚ୍ଛତୁ ଵୈଦେହୀ ଵୃଦ୍ଧାମକ୍ରୋଧନାଂ ସଦା । ଅନସୂଯେତି ଯା ଲୋକେ କର୍ମଭି: ଖ୍ଯାତିମାଗତା ।। ୨.୧୧୭.
ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣାମ ଯୋଗ୍ୟ, ବୟସ୍କ ଓ ସଦା କ୍ରୋଧ ରହିତ ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ବୈଦେହୀ ଯାଉନ୍ତୁ । ସେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ତମୃଷିଂ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରାଘଵ: । ସୀତାମୁଵାଚ ଧର୍ମଜ୍ଞାମିଦଂ ଵଚନମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ଋଷି ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଘବ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ଧର୍ମଜ୍ଞା ସୀତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ କଥା କହିଲେ ।
ରାଜପୁତ୍ରି ଶ୍ରୁତଂ ତ୍ଵେତନ୍ମୁନେରସ୍ଯ ସମୀରିତମ୍ । ଶ୍ରେଯୋର୍ଥମାତ୍ମନ: ଶ୍ରୀଘ୍ରମଭିଗଚ୍ଛ ତପସ୍ଵିନୀମ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ ଏହି ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛ । ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ତାପସୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଅ ।
ସୀତା ତ୍ଵେତଦ୍ଵଚ: ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵସ୍ଯ ହିତୈଷିଣ: । ତାମତ୍ରିପତ୍ନୀଂ ଧର୍ମଜ୍ଞାମଭିଚକ୍ରାମ ମୈଥିଲୀ ।। ୨.୧୧୭.
ସୀତା, ରାଘବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମନା ଥିବା ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ବୟସ୍କ ଧର୍ମଜ୍ଞା ତାପସୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ।
ଶିଥିଲାଂ ଵଲିତାଂ ଵୃଦ୍ଧାଂ ଜରାପାଣ୍ଡରମୂର୍ଦ୍ଧଜାମ୍ । ସତତଂ ଵେପମାନାଙ୍ଗୀ ପ୍ରଵାତେ କଦଲୀ ଯଥା ।। ୨.୧୧୭.
ସେ ଦୁର୍ବଳ, ଭାଙ୍ଗାଳିଆ, ବୟସ୍କ, ବୃଦ୍ଧା ଓ ଝୁରା ଚୁଲି ଥିଲେ, ସଦା ଶରୀର କମ୍ପିଥିଲା, ଯେପରି ବାତାସରେ କଦଳୀ ଗଛ ହଲେ ।
ତାଂ ତୁ ସୀତା ମହାଭାଗାମନସୂଯାଂ ପତିଵ୍ରତାମ୍ । ଅଭ୍ଯଵାଦଯଦଵ୍ଯଗ୍ରା ସ୍ଵନାମ ସମୁଦାହରତ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ସୀତା, ପତିବ୍ରତା ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ନିଜ ନାମ କହିଲେ ।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ଵୈଦେହୀ ତାପସୀଂ ତାମନିନ୍ଦିତାମ୍ । ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିପୁଟା ହୃଷ୍ଟା ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଦନାମଯମ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ବୈଦେହୀ ସମ୍ମାନିତ ତାପସୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ହସ୍ତ ଯୋଡି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ ।
ତତ: ସୀତାଂ ମହାଭାଗାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍ । ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଧୃଷ୍ଟା ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଧର୍ମମଵେକ୍ଷସେ ।। ୨.୧୧୭.
ତାପସୀ ଅନସୂୟା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ ।'
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଜ୍ଞାତିଜନଂ ସୀତେ ମାନମୃଦ୍ଧିଂ ଚ ଭାମିନି । ଅଵରୁଦ୍ଧଂ ଵନେ ରାମଂ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵମନୁଗଚ୍ଛସି ।। ୨.୧୧୭.
ହେ ସୀତା, ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଛାଡ଼ି, ଅରଣ୍ୟରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ । ଏହା ତୁମର ଭାଗ୍ୟ ।
ନଗରସ୍ଥୋ ଵନସ୍ଥୋ ଵା ପାପୋ ଵା ଯଦି ଵା ଶୁଭ: । ଯାସାଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରିଯୋ ଭର୍ତା ତାସାଂ ଲୋକା ମହୋଦଯା: ।। ୨.୧୧୭.
ପତି ନଗରରେ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟରେ ରୁହନ୍ତୁ, ଦୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଶୁଭ ହେଉନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପତି ପ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କ ଲୋକ ଉତ୍ତମ ହୁଏ ।
ଦୁ:ଶୀଲ: କାମଵୃତ୍ତୋ ଵା ଧନୈଵା ପରିଵର୍ଜିତ: । ସ୍ତ୍ରୀଣାମାର୍ଯସ୍ଵଭାଵାନାଂ ପରମଂ ଦୈଵତଂ ପତି: ।। ୨.୧୧୭.
ପତି ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, କାମପରାୟଣ କିମ୍ବା ଧନହୀନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଦର୍ଶ ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ।
ନାତୋ ଵିଶିଷ୍ଟଂ ପଶ୍ଯାମି ବାନ୍ଧଵଂ ଵିମୃଶନ୍ତ୍ଯହମ୍ । ସର୍ଵତ୍ରଯୋଗ୍ଯଂ ଵୈଦେହି ତପ:କୃତମିଵାଵ୍ଯଯମ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ହେ ବୈଦେହୀ, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କଲେ ମୁଁ ପତିଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମୀୟ କେହି ଦେଖୁନାହିଁ; ସେ ସବୁଠାରେ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯେପରି ତପସ୍ୟାର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ।
ନ ତ୍ଵେନମଵଗଚ୍ଛନ୍ତି ଗୁଣଦୋଷମସତ୍ସ୍ତ୍ରିଯ: । କାମଵକ୍ତଵ୍ଯହୃଦଯା ଭର୍ତୃନାଥା ଶ୍ଚରନ୍ତି ଯା: ।। ୨.୧୧୭.
କିନ୍ତୁ ଅଧମ ନାରୀମାନେ ପତିର ଗୁଣ ଅଥବା ଦୋଷ ବୁଝି ପାରନ୍ତିନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ କେବଳ କାମନାରେ ରହିଥାଏ ଓ ସେମାନେ ପତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଘୁରିବାକୁ ଥାଆନ୍ତି ।
ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯଯଶଶ୍ଚୈଵ ଧର୍ମଭ୍ରଂଶଂ ଚ ମୈଥିଲି । ଅକାର୍ଯଵଶମାପନ୍ନା: ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଯା: ଖଲୁ ତଦ୍ଵିଧା: ।। ୨.୧୧୭.
ମୈଥିଳୀ, ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଅପମାନ ଓ ଧର୍ମରୁ ପତନ ପାଆନ୍ତି।
ତ୍ଵଦ୍ଵିଧାସ୍ତୁ ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତା ଦୃଷ୍ଟଲୋକପରାଵରା: । ସ୍ତ୍ରିଯ: ସ୍ଵଗ ଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ଯଥା ଧର୍ମକୃତସ୍ତଥା ।। ୨.୧୧୭.
ତୁମ ପରି ଗୁଣବତୀ ଓ ଜଗତର ଭଲମନେଇଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।