ତେଷାମୌତ୍ସୁକ୍ଯମାଲକ୍ଷ୍ଯ ରାମସ୍ତ୍ଵାତ୍ମନି ଶଙ୍କିତ: । କୃତାଞ୍ଜଲିରୁଵାଚେଦମୃଷିଂ କୁଲପତିଂ ତତ: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖି, ରାମ ମନେ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ହାତ ଯୋଡି କୁଳପତି ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନ କଚ୍ଚିଦ୍ଭଗଵନ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତମିଦଂ ମଯି । ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିକୃତଂ ଯେନ ଵିକ୍ରିଯନ୍ତେ ତପସ୍ଵିନ: ।। ୨.୧୧୬.
ଭଗବନ୍, ଆଶା କରେଁ ମୋର ପୂର୍ବ ଆଚରଣରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଯାହାରେ ତାପସମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛନ୍ତି।
ପ୍ରମାଦାଚ୍ଚରିତଂ କଚ୍ଚିତ୍କିଞ୍ଚିନ୍ନାଵରଜସ୍ଯ ମେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯର୍ଷିଭିର୍ଦୃଷ୍ଟଂ ନାନୁରୂପମିଵାତ୍ମନ: ।। ୨.୧୧୬.
ମୋ ଭାଉଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୌଣସି ଅସାବଧାନତାରେ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଥିବା ଅନୁଚିତ କାମ କରିନାହାନ୍ତି ତୋ? ଆଶା କରେଁ ତେଣୁ ତାହା ହୋଇନାହିଁ।
କଚ୍ଚିଚ୍ଛୁଶ୍ରୂଷମାଣା ଵ: ଶୁଶ୍ରୂଷଣପରା ମଯି । ପ୍ର(ମ)ମାଦାଭ୍ଯୁଚିତାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ସୀତା ଯୁକ୍ତଂ ନ ଵର୍ତତେ ।। ୨.୧୧୬.
ମୋ ପ୍ରତି ଏବଂ ଆପଣମାନେ ପ୍ରତି ଶୁଶୂଷାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସୀତା କୌଣସି ଅସାବଧାନତାରେ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ କରିନାହାନ୍ତି ତୋ? ଆଶା କରେଁ ତେଣୁ ତାହା ହୋଇନାହିଁ।
ଅଥର୍ଷିର୍ଜରଯା ଵୃଦ୍ଧସ୍ତପସା ଚ ଜରାଂ ଗତ: । ଵେପମାନ ଇଵୋଵାଚ ରାମଂ ଭୂତଦଯାପରମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ତାପରେ ବୟସ୍ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ବୃଦ୍ଧ ଋଷି, ବୟସ୍ ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁତ: କଲ୍ଯାଣସତ୍ତ୍ଵାଯା: କଲ୍ଯାଣାଭିରତେସ୍ତଥା । ଚଲନଂ ତାତ ଵୈଦେହ୍ଯାସ୍ତପସ୍ଵିଷୁ ଵିଶେଷତ: ।। ୨.୧୧୬.
ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଭାଇଦେହୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ବିଶେଷକରି ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କୌଣସି ଅନୁଚିତ କାମ କିପରି ହେବ? ମୁଁ ଏହି ଭାବ କରିପାରିନି।
ତ୍ଵନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ତାଵତ୍ତାପସାନ୍ ପ୍ରତି ଵର୍ତତେ । ରକ୍ଷୋଭ୍ଯସ୍ତେନ ସଂଵିଗ୍ନା: କଥଯନ୍ତି ମିଥ: କଥା: ।। ୨.୧୧୬.
ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଚିନ୍ତା ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଛି; ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟ ଦେଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଏଭଳି କଥା ହେଉଛନ୍ତି।
ରାଵଣାଵରଜ: କଶ୍ଚିତ୍ ଖରୋ ନାମେହ ରାକ୍ଷସ: । ଉତ୍ପାଟ୍ଯ ତାପସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଜନସ୍ଥାନନିକେତନାନ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଏଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ ଖର ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଅଛି, ସେ ଜନସ୍ଥାନରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ତାପସଙ୍କୁ ଉଖାଡ଼ି ଦେଇଛି।
ଧୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ଜିତକାଶୀଂ ଚ ନୃଶଂସ: ପୁରୁଷାଦକ: । ଅଵଲିପ୍ତଶ୍ଚ ପାପଶ୍ଚ ତ୍ଵାଂ ଚ ତାତ ନ ମୃଷ୍ଯତେ ।। ୨.୧୧୬.
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ, ନିର୍ଦ୍ଦୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷକ, ଅଭିମାନୀ ଓ ପାପୀ; ଏବଂ, ତୁମକୁ ସେ ସହିପାରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ଯଦାପ୍ରଭୃତି ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ନାଶ୍ରମେ ତାତ ଵର୍ତସେ । ତଦାପ୍ରଭୃତି ରକ୍ଷାଂସି ଵିପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ତାପସାନ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ତୁମେ ଯେଉଁଦିନଠାରୁ ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଛ, ସେଠାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାପସମାନେ ଉପରେ ଉତ୍ପାତ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି।
ଦର୍ଶଯନ୍ତି ହି ବୀଭତ୍ସୈ: କ୍ରୂରୈର୍ଭୀଷଣକୈରପି । ନାନାରୂପୈର୍ଵିରୂପୈଶ୍ଚ ରୂପୈର୍ଵିକୃତଦର୍ଶନୈ: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଓ ବିକୃତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାପସମାନେ ପାଖରେ ଆସନ୍ତି।
ଅପ୍ରଶସ୍ତୈରଶୁଚିଭି: ସମ୍ପ୍ରଯୋଜ୍ଯ ଚ ତାପସାନ୍ । ପ୍ରତିଘ୍ନନ୍ତ୍ଯପରାନ୍ କ୍ଷିପ୍ରମନାର୍ଯ୍ଯା: ପୁରତ: ସ୍ଥିତା: ।। ୨.୧୧୬.
ଅଶୁଭ ଓ ଅପବିତ୍ର କାମ କରି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ତାପସମାନେ ଉପରେ ତୁରନ୍ତ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦଢ଼ି ରହନ୍ତି।
ତେଷୁ ତେଷ୍ଵାଶ୍ରମସ୍ଥାନେଷ୍ଵବୁଦ୍ଧମଵଲୀଯ ଚ । ରମନ୍ତେ ତାପସାଂସ୍ତତ୍ର ନାଶଯନ୍ତୋ ଽଲ୍ପଯେତସ: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନେ ଏହି ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ ଚୁପଚାପ ଲୁଚି ରହି, ଅଳ୍ପ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକମାନେ ତାପସମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ପକାଇ ରହନ୍ତି।
ଅପକ୍ଷିପନ୍ତି ସ୍ରୁଗ୍ଭାଣ୍ଡାନଗ୍ନୀନ୍ ସିଞ୍ଚନ୍ତି ଵାରିଣା । କଲଶାଂଶ୍ଚ ପ୍ରମୃଦ୍ନନ୍ତି ହଵନେ ସମୁପସ୍ଥିତେ ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନେ ତାପସମାନେଙ୍କର ଚମଚ ଓ ବାସନା ଚୋରି କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ଢାଳି ନିମାନ୍ତି କରନ୍ତି, ଓ ହବନ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ କଳଶ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତୈର୍ଦୁରାତ୍ମଭିରାମୃଷ୍ଟାନାଶ୍ରମାନ୍ ପ୍ରଜିହାସଵ: । ଗମନାଯାନ୍ଯଦେଶସ୍ଯ ଚୋଦଯନ୍ତ୍ଯୃଷଯୋ ଽଦ୍ଯ ମାମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଦେଇଥିବାରୁ, ଋଷିମାନେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି ଏବଂ ଆଜି ମୋତେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି।
ତତ୍ପୁରା ରାମ ଶାରୀରୀମୁପହିଂସାଂ ତପସ୍ଵିଷୁ । ଦର୍ଶଯନ୍ତି ହି ଦୁଷ୍ଟାସ୍ତେ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ ଇମମାଶ୍ରମମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ତେଣୁ ରାମ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତାପସମାନେଙ୍କୁ ଶରୀରିକ କ୍ଷତି କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବୁ।
ବହୁମୂଲଫଲଂ ଚିତ୍ରମଵିଦୂରାଦିତୋ ଵନମ୍ । ପୁରାଣାଶ୍ରମମେଵାହଂ ଶ୍ରଯିଷ୍ଯେ ସଗଣ: ପୁନ: ।। ୨.୧୧୬.
ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଅନେକ ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି; ମୁଁ ମୋ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ପୁଣି ପୁରୁଣା ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି।
ଖରସ୍ତ୍ଵଯ୍ଯପି ଚାଯୁକ୍ତଂ ପୁରା ତାତ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ସହାସ୍ମାଭିରିତୋ ଗଚ୍ଛ ଯଦି ବୁଦ୍ଧି: ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୨.୧୧୬.
ତୁମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଖର ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲେ; ଯଦି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ଆମ ସହିତ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ।
ସକଲତ୍ରସ୍ଯ ସନ୍ଦେହୋ ନିତ୍ଯଂ ଯତ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵ । ସମର୍ଥସ୍ଯାପି ଵସତୋ ଵାସୋ ଦୁ:ଖମିହାଦ୍ଯ ତେ ।। ୨.୧୧୬.
ଯେଉଁଠାରେ ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା ନେଇ ସନ୍ଦେହ ରହିଥାଏ, ରାଘବ, ସେଠାରେ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଜି ତୁମ ପାଇଁ ରହିବା କଷ୍ଟକର ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵନ୍ତଂ ରାମସ୍ତଂ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ତପସ୍ଵିନମ୍ । ନ ଶଶାକୋତ୍ତରୈର୍ଵାକ୍ଯୈରଵରୋଦ୍ଧୁଂ ସମୁତ୍ସୁକ: ।। ୨.୧୧୬.
ଏପରି କଥା କହିଥିବା ସେ ତାପସଙ୍କୁ ରାମ ଅଧିକ କଥା କହି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ରଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଭିନନ୍ଦ୍ଯ ସମାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ସମାଧାଯ ଚ ରାଘଵମ୍ । ସ ଜଗାମାଶ୍ରମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କୁଲୈ: କୁଲପତି: ସହ ।। ୨.୧୧୬.
ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଇ, ନିଜ କୁଳ ସହିତ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ରାମ: ସଂସାଧ୍ଯ ତ୍ଵୃଷିଗଣମନୁଗମନାଦ୍ଦେଶାତ୍ତସ୍ମାତ୍ କୁଲପତିମଭିଵାଦ୍ଯ ଋଷିମ୍ । ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରୀତୈସ୍ତୈରନୁମତ ଉପଦିଷ୍ଟାର୍ଥ: ପୁଣ୍ଯଂ ଵାସାଯ ସ୍ଵନିଲଯମୁପସମ୍ପେଦେ ।। ୨.୧୧୬.
ତାପସମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ, ରାମ ମୁଖ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ କଲେ; ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମତି ଓ ଉପଦେଶ ପାଇ, ନିଜ ପବିତ୍ର ନିବାସକୁ ଫେରିଲେ।
ଆଶ୍ରମଂ ତ୍ଵୃଷିଵିରହିତଂ ପ୍ରଭୁ: କ୍ଷଣମପି ନ ଵିଜହୌ ସ ରାଘଵ: । ରାଘଵଂ ହି ସତତମନୁଗତାସ୍ତାପସାଶ୍ଚାର୍ଷଚରିତଧୃତଗୁଣା: ।। ୨.୧୧୬.
ଋଷିମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଘବ ଏକ କ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ, ତାପସମାନେ ସଦା ଋଷିମାନେଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ରହୁଥିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଛଅଟିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ସପ୍ତଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ରାଘଵସ୍ତ୍ଵଥ ଯାତେଷୁ ତପସ୍ଵିଷୁ ଵିଚିନ୍ତଯନ୍ । ନ ତତ୍ରାରୋଚଯଦ୍ଵାସଂ କାରଣୈର୍ବହୁଭିସ୍ତଦା ।। ୨.୧୧୭.
ତାପସମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଘବ ବହୁ କାରଣରୁ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ କଲେ ନାହିଁ।
ଇହ ମେ ଭରତୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ମାତରଶ୍ଚ ସନାଗରା: । ସା ଚ ମେ ସ୍ମୃତିରନ୍ଵେତି ତାନ୍ନିତ୍ଯମନୁଶୋଚତ: ।। ୨.୧୧୭.
ଏଠାରେ ମୋତେ ଭରତ ଦେଖିଥିଲେ, ମୋ ମାନେ ଓ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ଏବଂ ମୋ ମନ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସଦା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।
ସ୍କନ୍ଧାଵାରନିଵେଶେନ ତେନ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ହଯହସ୍ତିକରୀଷୈଶ୍ଚ ଉପମର୍ଦ୍ଦ: କୃତୋ ଭୃଶମ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ସେ ମହାତ୍ମା ଭରତ ଏଠାରେ ଶିବିର କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀର ମଳ ଦ୍ୱାରା ଏଠାର ଭୂମି ବହୁତ ଦୁଷିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ତସ୍ମାଦନ୍ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛାମ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ରାଘଵ: । ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ସ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଚ ସଙ୍ଗତ: ।। ୨.୧୧୭.
ଏହି କାରଣରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଭାବି, ରାଘବ ଭୈଦେହୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଚାଲିଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସୋ ଽତ୍ରେରାଶ୍ରମମାସାଦ୍ଯ ତଂ ଵଵନ୍ଦେ ମହାଯଶା: । ତଂ ଚାପି ଭଗଵାନତ୍ରି: ପୁତ୍ରଵତ୍ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ ।। ୨.୧୧୭.
ସେ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାମ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଏବଂ ଭଗବାନ ଅତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ଆଦର କଲେ।
ସ୍ଵଯମାତିଥ୍ଯମାଦିଶ୍ଯ ସର୍ଵମସ୍ଯ ସୁସତ୍କୃତମ୍ । ସୌମିତ୍ରିଂ ଚ ମହାଭାଗାଂ ସୀତାଂ ଚ ସମସାନ୍ତ୍ଵଯତ୍ ।। ୨.୧୧୭.
ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ ଆତିଥ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସମ୍ମାନ ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ; ସଉମିତ୍ରି ଓ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ।