ଏଵଂ ତୁ ଵିଲପନ୍ ଦୀନୋ ଭରତ: ସ ମହାଯଶା: । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମେ ଽକରୋଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଦୁ:ଖିତୋ ମନ୍ତ୍ରିଭି: ସହ ।। ୨.୧୧୫.
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା, ମହାକୀର୍ତ୍ତି ଭରତ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ।
ସ ଵଲ୍କଲଜଟାଧାରୀ ମୁନିଵେଷଧର: ପ୍ରଭୁ: । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମେ ଽଵସଦ୍ଵୀର: ସସୈନ୍ଯୋ ଭରତସ୍ତଦା ।। ୨.୧୧୫.
ବାଲ୍କଳ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ମୁନି ଭଳି ବେଶ ଧରି, ସେ ଶୂର ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିଥିଲେ।
ରାମାଗମନମାକାଙ୍କ୍ଷନ୍ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ: । ଭ୍ରାତୁର୍ଵଚନକାରୀ ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାରଗସ୍ତଥା ।। ୨.୧୧୫.
ଭାଇପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ, ରାମଙ୍କ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଥିବା ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଭରତ।
ପାଦୁକେ ତ୍ଵଭିଷିଚ୍ଯାଥ ନନ୍ଦ୍ରିଗ୍ରାମେ ଽଵସତ୍ତଦା । ଭରତ: ଶାସନଂ ସର୍ଵଂ ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ପାଦୁକାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି, ଭରତ ତାପରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସନ ପାଦୁକାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଭରତ: ଶ୍ରୀମାନଭିଷିଚ୍ଯାର୍ଯ୍ଯପାଦୁକେ । ତଦଧୀନସ୍ତଦା ରାଜ୍ଯଂ କାରଯାମାସ ସର୍ଵଦା ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ଆପଣଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଦୁକାକୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ସେହି ପାଦୁକାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇଲେ।
ତଦା ହି ଯତ୍କାର୍ଯ୍ଯମୁପୈତି କିଞ୍ଚିଦୁପାଯନଂ ଚୋପହୃତଂ ମହାର୍ହମ୍ । ସ ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଥମଂ ନିଵେଦ୍ଯ ଚକାର ପଶ୍ଚାଦ୍ଭରତୋ ଯଥାଵତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାମ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆସୁଥିଲା, ଭରତ ପ୍ରଥମେ ସେହିକୁ ପାଦୁକାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସେ କାମ କରୁଥିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଶ୍ରୀମଦୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ପଞ୍ଚଦଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଷୋଡଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ପ୍ରତିପ୍ରଯାତେ ଭରତେ ଵସନ୍ ରାମସ୍ତପୋଵନେ । ଲକ୍ଷଯାମାସ ସୋଦ୍ଵେଗମଥୌତ୍ସୁକ୍ଯଂ ତପସ୍ଵିନାମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଭରତ ଫେରିଯିବା ପରେ, ରାମ ତପୋବନରେ ରହି, ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖିଲେ।
ଯେ ତତ୍ର ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ପୁରସ୍ତାତ୍ତାପସାଶ୍ରମେ । ରାମମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନିରତାସ୍ତାନଲକ୍ଷଯଦୁତ୍ସୁକାନ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାଖରେ ଯେଉଁ ତାପସମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନଯନୈର୍ଭୁକୁଟୀଭିଶ୍ଚ ରାମଂ ନିର୍ଦିଶ୍ଯ ଶଙ୍କିତା: । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମୁପଜଲ୍ପନ୍ତ: ଶନୈଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ମିଥ: କଥା: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନେ ଚକୁ ଓ ଭୂକୁଟି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ସନ୍ଦେହରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଶାନ୍ତ ଭାବେ କଥା ହେଉଥିଲେ।
ତେଷାମୌତ୍ସୁକ୍ଯମାଲକ୍ଷ୍ଯ ରାମସ୍ତ୍ଵାତ୍ମନି ଶଙ୍କିତ: । କୃତାଞ୍ଜଲିରୁଵାଚେଦମୃଷିଂ କୁଲପତିଂ ତତ: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖି, ରାମ ମନେ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ହାତ ଯୋଡି କୁଳପତି ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନ କଚ୍ଚିଦ୍ଭଗଵନ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତମିଦଂ ମଯି । ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିକୃତଂ ଯେନ ଵିକ୍ରିଯନ୍ତେ ତପସ୍ଵିନ: ।। ୨.୧୧୬.
ଭଗବନ୍, ଆଶା କରେଁ ମୋର ପୂର୍ବ ଆଚରଣରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଯାହାରେ ତାପସମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛନ୍ତି।
ପ୍ରମାଦାଚ୍ଚରିତଂ କଚ୍ଚିତ୍କିଞ୍ଚିନ୍ନାଵରଜସ୍ଯ ମେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯର୍ଷିଭିର୍ଦୃଷ୍ଟଂ ନାନୁରୂପମିଵାତ୍ମନ: ।। ୨.୧୧୬.
ମୋ ଭାଉଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୌଣସି ଅସାବଧାନତାରେ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଥିବା ଅନୁଚିତ କାମ କରିନାହାନ୍ତି ତୋ? ଆଶା କରେଁ ତେଣୁ ତାହା ହୋଇନାହିଁ।
କଚ୍ଚିଚ୍ଛୁଶ୍ରୂଷମାଣା ଵ: ଶୁଶ୍ରୂଷଣପରା ମଯି । ପ୍ର(ମ)ମାଦାଭ୍ଯୁଚିତାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ସୀତା ଯୁକ୍ତଂ ନ ଵର୍ତତେ ।। ୨.୧୧୬.
ମୋ ପ୍ରତି ଏବଂ ଆପଣମାନେ ପ୍ରତି ଶୁଶୂଷାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସୀତା କୌଣସି ଅସାବଧାନତାରେ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ କରିନାହାନ୍ତି ତୋ? ଆଶା କରେଁ ତେଣୁ ତାହା ହୋଇନାହିଁ।
ଅଥର୍ଷିର୍ଜରଯା ଵୃଦ୍ଧସ୍ତପସା ଚ ଜରାଂ ଗତ: । ଵେପମାନ ଇଵୋଵାଚ ରାମଂ ଭୂତଦଯାପରମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ତାପରେ ବୟସ୍ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ବୃଦ୍ଧ ଋଷି, ବୟସ୍ ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁତ: କଲ୍ଯାଣସତ୍ତ୍ଵାଯା: କଲ୍ଯାଣାଭିରତେସ୍ତଥା । ଚଲନଂ ତାତ ଵୈଦେହ୍ଯାସ୍ତପସ୍ଵିଷୁ ଵିଶେଷତ: ।। ୨.୧୧୬.
ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଭାଇଦେହୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ବିଶେଷକରି ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କୌଣସି ଅନୁଚିତ କାମ କିପରି ହେବ? ମୁଁ ଏହି ଭାବ କରିପାରିନି।
ତ୍ଵନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ତାଵତ୍ତାପସାନ୍ ପ୍ରତି ଵର୍ତତେ । ରକ୍ଷୋଭ୍ଯସ୍ତେନ ସଂଵିଗ୍ନା: କଥଯନ୍ତି ମିଥ: କଥା: ।। ୨.୧୧୬.
ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଚିନ୍ତା ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଛି; ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟ ଦେଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଏଭଳି କଥା ହେଉଛନ୍ତି।
ରାଵଣାଵରଜ: କଶ୍ଚିତ୍ ଖରୋ ନାମେହ ରାକ୍ଷସ: । ଉତ୍ପାଟ୍ଯ ତାପସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଜନସ୍ଥାନନିକେତନାନ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଏଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ ଖର ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଅଛି, ସେ ଜନସ୍ଥାନରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ତାପସଙ୍କୁ ଉଖାଡ଼ି ଦେଇଛି।
ଧୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ଜିତକାଶୀଂ ଚ ନୃଶଂସ: ପୁରୁଷାଦକ: । ଅଵଲିପ୍ତଶ୍ଚ ପାପଶ୍ଚ ତ୍ଵାଂ ଚ ତାତ ନ ମୃଷ୍ଯତେ ।। ୨.୧୧୬.
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ, ନିର୍ଦ୍ଦୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷକ, ଅଭିମାନୀ ଓ ପାପୀ; ଏବଂ, ତୁମକୁ ସେ ସହିପାରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ଯଦାପ୍ରଭୃତି ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ନାଶ୍ରମେ ତାତ ଵର୍ତସେ । ତଦାପ୍ରଭୃତି ରକ୍ଷାଂସି ଵିପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ତାପସାନ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ତୁମେ ଯେଉଁଦିନଠାରୁ ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଛ, ସେଠାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାପସମାନେ ଉପରେ ଉତ୍ପାତ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି।
ଦର୍ଶଯନ୍ତି ହି ବୀଭତ୍ସୈ: କ୍ରୂରୈର୍ଭୀଷଣକୈରପି । ନାନାରୂପୈର୍ଵିରୂପୈଶ୍ଚ ରୂପୈର୍ଵିକୃତଦର୍ଶନୈ: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଓ ବିକୃତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାପସମାନେ ପାଖରେ ଆସନ୍ତି।
ଅପ୍ରଶସ୍ତୈରଶୁଚିଭି: ସମ୍ପ୍ରଯୋଜ୍ଯ ଚ ତାପସାନ୍ । ପ୍ରତିଘ୍ନନ୍ତ୍ଯପରାନ୍ କ୍ଷିପ୍ରମନାର୍ଯ୍ଯା: ପୁରତ: ସ୍ଥିତା: ।। ୨.୧୧୬.
ଅଶୁଭ ଓ ଅପବିତ୍ର କାମ କରି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ତାପସମାନେ ଉପରେ ତୁରନ୍ତ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦଢ଼ି ରହନ୍ତି।
ତେଷୁ ତେଷ୍ଵାଶ୍ରମସ୍ଥାନେଷ୍ଵବୁଦ୍ଧମଵଲୀଯ ଚ । ରମନ୍ତେ ତାପସାଂସ୍ତତ୍ର ନାଶଯନ୍ତୋ ଽଲ୍ପଯେତସ: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନେ ଏହି ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ ଚୁପଚାପ ଲୁଚି ରହି, ଅଳ୍ପ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକମାନେ ତାପସମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ପକାଇ ରହନ୍ତି।
ଅପକ୍ଷିପନ୍ତି ସ୍ରୁଗ୍ଭାଣ୍ଡାନଗ୍ନୀନ୍ ସିଞ୍ଚନ୍ତି ଵାରିଣା । କଲଶାଂଶ୍ଚ ପ୍ରମୃଦ୍ନନ୍ତି ହଵନେ ସମୁପସ୍ଥିତେ ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନେ ତାପସମାନେଙ୍କର ଚମଚ ଓ ବାସନା ଚୋରି କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣି ଢାଳି ନିମାନ୍ତି କରନ୍ତି, ଓ ହବନ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ କଳଶ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତୈର୍ଦୁରାତ୍ମଭିରାମୃଷ୍ଟାନାଶ୍ରମାନ୍ ପ୍ରଜିହାସଵ: । ଗମନାଯାନ୍ଯଦେଶସ୍ଯ ଚୋଦଯନ୍ତ୍ଯୃଷଯୋ ଽଦ୍ଯ ମାମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଦେଇଥିବାରୁ, ଋଷିମାନେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି ଏବଂ ଆଜି ମୋତେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି।
ତତ୍ପୁରା ରାମ ଶାରୀରୀମୁପହିଂସାଂ ତପସ୍ଵିଷୁ । ଦର୍ଶଯନ୍ତି ହି ଦୁଷ୍ଟାସ୍ତେ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ ଇମମାଶ୍ରମମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ତେଣୁ ରାମ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତାପସମାନେଙ୍କୁ ଶରୀରିକ କ୍ଷତି କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବୁ।
ବହୁମୂଲଫଲଂ ଚିତ୍ରମଵିଦୂରାଦିତୋ ଵନମ୍ । ପୁରାଣାଶ୍ରମମେଵାହଂ ଶ୍ରଯିଷ୍ଯେ ସଗଣ: ପୁନ: ।। ୨.୧୧୬.
ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଅନେକ ମୂଳ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି; ମୁଁ ମୋ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ପୁଣି ପୁରୁଣା ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି।
ଖରସ୍ତ୍ଵଯ୍ଯପି ଚାଯୁକ୍ତଂ ପୁରା ତାତ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ସହାସ୍ମାଭିରିତୋ ଗଚ୍ଛ ଯଦି ବୁଦ୍ଧି: ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୨.୧୧୬.
ତୁମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଖର ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲେ; ଯଦି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ଆମ ସହିତ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ।
ସକଲତ୍ରସ୍ଯ ସନ୍ଦେହୋ ନିତ୍ଯଂ ଯତ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵ । ସମର୍ଥସ୍ଯାପି ଵସତୋ ଵାସୋ ଦୁ:ଖମିହାଦ୍ଯ ତେ ।। ୨.୧୧୬.
ଯେଉଁଠାରେ ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା ନେଇ ସନ୍ଦେହ ରହିଥାଏ, ରାଘବ, ସେଠାରେ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଜି ତୁମ ପାଇଁ ରହିବା କଷ୍ଟକର ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵନ୍ତଂ ରାମସ୍ତଂ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ତପସ୍ଵିନମ୍ । ନ ଶଶାକୋତ୍ତରୈର୍ଵାକ୍ଯୈରଵରୋଦ୍ଧୁଂ ସମୁତ୍ସୁକ: ।। ୨.୧୧୬.
ଏପରି କଥା କହିଥିବା ସେ ତାପସଙ୍କୁ ରାମ ଅଧିକ କଥା କହି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ରଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ।