ରଥସ୍ଥ: ସ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ: । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଂ ଯଯୌ ତୂର୍ଣଂ ଶିରସ୍ଯାଧାଯ ପାଦୁକେ ।। ୨.୧୧୫.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ ଭରତ, ରଥରେ ଦଉଡ଼ି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଦୁକା ଧରି।
ତତସ୍ତୁ ଭରତ: କ୍ଷିପ୍ରଂ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ: । ଅଵତୀର୍ଯ୍ଯ ରଥାତ୍ତୂର୍ଣଂ ଗୁରୂନିଦମୁଵାଚ ହ ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀଘ୍ର ରଥରୁ ଅବତରି, ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଏତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ମମ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦତ୍ତଂ ସଂନ୍ଯାସଵତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଯୋଗକ୍ଷେମଵହେ ଚେମେ ପାଦୁକେ ହେମଭୂଷିତେ ।। ୨.୧୧୫.
ମୋ ଭାଇ ନିଜେ ମତେ ଯେପରି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏହି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ପାଦୁକା ରାଜ୍ୟର ଭାର ବହେ।
ଭରତ: ଶିରସା କୃତ୍ଵା ସଂନ୍ଯାସଂ ପାଦୁକେ ତତ: । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଦୁ:ଖସନ୍ତପ୍ତ: ସର୍ଵଂ ପ୍ରକୃତିମଣ୍ଡଲମ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ଭରତ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପାଦୁକା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଛତ୍ରଂ ଧାରଯତ କ୍ଷିପ୍ରମାର୍ଯପାଦାଵିମୌ ମତୌ । ଆଭ୍ଯାଂ ରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମ: ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ଗୁରୋର୍ମମ ।। ୨.୧୧୫.
ଏହି ପବିତ୍ର ପାଦୁକା ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ଛତା ଧର; ଏହି ପାଦୁକା ଓ ମୋର ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଭ୍ରାତ୍ରା ହି ମଯି ସଂନ୍ଯାସୋ ନିକ୍ଷିପ୍ତ: ସୌହୃଦାଦଯମ୍ । ତମିମଂ ପାଲଯିଷ୍ଯାମି ରାଘଵାଗମନଂ ପ୍ରତି ।। ୨.୧୧୫.
ମୋ ଭାଇ ସ୍ନେହବଶତଃ ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସ ମତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ରାଘବ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ସଂଯୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ରାଘଵସ୍ଯ ପୁନ: ସ୍ଵଯମ୍ । ଚରଣୌ ତୌ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ସହପାଦୁକୌ ।। ୨.୧୧୫.
ଶୀଘ୍ର ଏହି ପାଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇ, ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଓ ପାଦୁକା ଦୁହିଁକୁ ଦେଖିବି।
ତତୋ ନିକ୍ଷିପ୍ତଭାରୋ ଽହଂ ରାଘଵେଣ ସମାଗତ: । ନିଵେଦ୍ଯ ଗୁରଵେ ରାଜ୍ଯଂ ଭଜିଷ୍ଯେ ଗୁରୁଵୃତ୍ତିତାମ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ମିଳି, ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ମୁଁ ଗୁରୁସେବାରେ ଲାଗିଯିବି।
ରାଘଵାଯ ଚ ସଂନ୍ଯାସଂ ଦତ୍ତ୍ଵେ ମେ ଵରପାଦୁକେ । ରାଜ୍ଯଂ ଚେଦମଯୋଧ୍ଯାଂ ଚ ଧୂତପାପୋ ଭଵାମି ଚ ।। ୨.୧୧୫.
ମୁଁ ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସ ପାଦୁକା ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇ, ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେବି।
ଅଭିଷିକ୍ତେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମୁଦିତେ ଜନେ । ପ୍ରୀତିର୍ମମ ଯଶଶ୍ଚୈଵ ଭଵେଦ୍ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ ।। ୨.୧୧୫.
କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେଲେ ଓ ଲୋକେ ଖୁସି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ଚାରିଗୁଣ ଅଧିକ ହେବ।
ଏଵଂ ତୁ ଵିଲପନ୍ ଦୀନୋ ଭରତ: ସ ମହାଯଶା: । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମେ ଽକରୋଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଦୁ:ଖିତୋ ମନ୍ତ୍ରିଭି: ସହ ।। ୨.୧୧୫.
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା, ମହାକୀର୍ତ୍ତି ଭରତ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ।
ସ ଵଲ୍କଲଜଟାଧାରୀ ମୁନିଵେଷଧର: ପ୍ରଭୁ: । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମେ ଽଵସଦ୍ଵୀର: ସସୈନ୍ଯୋ ଭରତସ୍ତଦା ।। ୨.୧୧୫.
ବାଲ୍କଳ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ମୁନି ଭଳି ବେଶ ଧରି, ସେ ଶୂର ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିଥିଲେ।
ରାମାଗମନମାକାଙ୍କ୍ଷନ୍ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ: । ଭ୍ରାତୁର୍ଵଚନକାରୀ ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାରଗସ୍ତଥା ।। ୨.୧୧୫.
ଭାଇପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ, ରାମଙ୍କ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଥିବା ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଭରତ।
ପାଦୁକେ ତ୍ଵଭିଷିଚ୍ଯାଥ ନନ୍ଦ୍ରିଗ୍ରାମେ ଽଵସତ୍ତଦା । ଭରତ: ଶାସନଂ ସର୍ଵଂ ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ପାଦୁକାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି, ଭରତ ତାପରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସନ ପାଦୁକାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଭରତ: ଶ୍ରୀମାନଭିଷିଚ୍ଯାର୍ଯ୍ଯପାଦୁକେ । ତଦଧୀନସ୍ତଦା ରାଜ୍ଯଂ କାରଯାମାସ ସର୍ଵଦା ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ଆପଣଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଦୁକାକୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ସେହି ପାଦୁକାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇଲେ।
ତଦା ହି ଯତ୍କାର୍ଯ୍ଯମୁପୈତି କିଞ୍ଚିଦୁପାଯନଂ ଚୋପହୃତଂ ମହାର୍ହମ୍ । ସ ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଥମଂ ନିଵେଦ୍ଯ ଚକାର ପଶ୍ଚାଦ୍ଭରତୋ ଯଥାଵତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାମ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆସୁଥିଲା, ଭରତ ପ୍ରଥମେ ସେହିକୁ ପାଦୁକାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସେ କାମ କରୁଥିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଶ୍ରୀମଦୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ପଞ୍ଚଦଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଷୋଡଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ପ୍ରତିପ୍ରଯାତେ ଭରତେ ଵସନ୍ ରାମସ୍ତପୋଵନେ । ଲକ୍ଷଯାମାସ ସୋଦ୍ଵେଗମଥୌତ୍ସୁକ୍ଯଂ ତପସ୍ଵିନାମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଭରତ ଫେରିଯିବା ପରେ, ରାମ ତପୋବନରେ ରହି, ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖିଲେ।
ଯେ ତତ୍ର ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ପୁରସ୍ତାତ୍ତାପସାଶ୍ରମେ । ରାମମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନିରତାସ୍ତାନଲକ୍ଷଯଦୁତ୍ସୁକାନ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାଖରେ ଯେଉଁ ତାପସମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନଯନୈର୍ଭୁକୁଟୀଭିଶ୍ଚ ରାମଂ ନିର୍ଦିଶ୍ଯ ଶଙ୍କିତା: । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମୁପଜଲ୍ପନ୍ତ: ଶନୈଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ମିଥ: କଥା: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନେ ଚକୁ ଓ ଭୂକୁଟି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ସନ୍ଦେହରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଶାନ୍ତ ଭାବେ କଥା ହେଉଥିଲେ।
ତେଷାମୌତ୍ସୁକ୍ଯମାଲକ୍ଷ୍ଯ ରାମସ୍ତ୍ଵାତ୍ମନି ଶଙ୍କିତ: । କୃତାଞ୍ଜଲିରୁଵାଚେଦମୃଷିଂ କୁଲପତିଂ ତତ: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖି, ରାମ ମନେ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ହାତ ଯୋଡି କୁଳପତି ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନ କଚ୍ଚିଦ୍ଭଗଵନ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତମିଦଂ ମଯି । ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିକୃତଂ ଯେନ ଵିକ୍ରିଯନ୍ତେ ତପସ୍ଵିନ: ।। ୨.୧୧୬.
ଭଗବନ୍, ଆଶା କରେଁ ମୋର ପୂର୍ବ ଆଚରଣରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଯାହାରେ ତାପସମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛନ୍ତି।
ପ୍ରମାଦାଚ୍ଚରିତଂ କଚ୍ଚିତ୍କିଞ୍ଚିନ୍ନାଵରଜସ୍ଯ ମେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯର୍ଷିଭିର୍ଦୃଷ୍ଟଂ ନାନୁରୂପମିଵାତ୍ମନ: ।। ୨.୧୧୬.
ମୋ ଭାଉଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୌଣସି ଅସାବଧାନତାରେ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଥିବା ଅନୁଚିତ କାମ କରିନାହାନ୍ତି ତୋ? ଆଶା କରେଁ ତେଣୁ ତାହା ହୋଇନାହିଁ।
କଚ୍ଚିଚ୍ଛୁଶ୍ରୂଷମାଣା ଵ: ଶୁଶ୍ରୂଷଣପରା ମଯି । ପ୍ର(ମ)ମାଦାଭ୍ଯୁଚିତାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ସୀତା ଯୁକ୍ତଂ ନ ଵର୍ତତେ ।। ୨.୧୧୬.
ମୋ ପ୍ରତି ଏବଂ ଆପଣମାନେ ପ୍ରତି ଶୁଶୂଷାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ସୀତା କୌଣସି ଅସାବଧାନତାରେ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ କରିନାହାନ୍ତି ତୋ? ଆଶା କରେଁ ତେଣୁ ତାହା ହୋଇନାହିଁ।
ଅଥର୍ଷିର୍ଜରଯା ଵୃଦ୍ଧସ୍ତପସା ଚ ଜରାଂ ଗତ: । ଵେପମାନ ଇଵୋଵାଚ ରାମଂ ଭୂତଦଯାପରମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ତାପରେ ବୟସ୍ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ବୃଦ୍ଧ ଋଷି, ବୟସ୍ ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁତ: କଲ୍ଯାଣସତ୍ତ୍ଵାଯା: କଲ୍ଯାଣାଭିରତେସ୍ତଥା । ଚଲନଂ ତାତ ଵୈଦେହ୍ଯାସ୍ତପସ୍ଵିଷୁ ଵିଶେଷତ: ।। ୨.୧୧୬.
ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଭାଇଦେହୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ବିଶେଷକରି ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କୌଣସି ଅନୁଚିତ କାମ କିପରି ହେବ? ମୁଁ ଏହି ଭାବ କରିପାରିନି।
ତ୍ଵନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ତାଵତ୍ତାପସାନ୍ ପ୍ରତି ଵର୍ତତେ । ରକ୍ଷୋଭ୍ଯସ୍ତେନ ସଂଵିଗ୍ନା: କଥଯନ୍ତି ମିଥ: କଥା: ।। ୨.୧୧୬.
ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଚିନ୍ତା ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଛି; ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟ ଦେଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଏଭଳି କଥା ହେଉଛନ୍ତି।
ରାଵଣାଵରଜ: କଶ୍ଚିତ୍ ଖରୋ ନାମେହ ରାକ୍ଷସ: । ଉତ୍ପାଟ୍ଯ ତାପସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଜନସ୍ଥାନନିକେତନାନ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଏଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ଭାଇ ଖର ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଅଛି, ସେ ଜନସ୍ଥାନରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ତାପସଙ୍କୁ ଉଖାଡ଼ି ଦେଇଛି।
ଧୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ଜିତକାଶୀଂ ଚ ନୃଶଂସ: ପୁରୁଷାଦକ: । ଅଵଲିପ୍ତଶ୍ଚ ପାପଶ୍ଚ ତ୍ଵାଂ ଚ ତାତ ନ ମୃଷ୍ଯତେ ।। ୨.୧୧୬.
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ, ନିର୍ଦ୍ଦୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷକ, ଅଭିମାନୀ ଓ ପାପୀ; ଏବଂ, ତୁମକୁ ସେ ସହିପାରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ଯଦାପ୍ରଭୃତି ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ନାଶ୍ରମେ ତାତ ଵର୍ତସେ । ତଦାପ୍ରଭୃତି ରକ୍ଷାଂସି ଵିପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ତାପସାନ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ତୁମେ ଯେଉଁଦିନଠାରୁ ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଛ, ସେଠାରୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାପସମାନେ ଉପରେ ଉତ୍ପାତ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି।