ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵାନାମନ୍ତ୍ରଯେ ଽଦ୍ଯ ଵ: । ତତ୍ର ଦୁ:ଖମିଦଂ ସର୍ଵଂ ସହିଷ୍ଯେ ରାଘଵଂ ଵିନା ।। ୨.୧୧୫.
ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ସହିବି।
ଗତଶ୍ଚ ହି ଦିଵଂ ରାଜା ଵନସ୍ଥଶ୍ଚ ଗୁରୁର୍ମମ । ରାମଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷେ ରାଜ୍ଯାଯ ସ ହି ରାଜା ମହାଯଶା: ।। ୨.୧୧୫.
ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ଗୁରୁ ଅଟବୀରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଛି, କାରଣ ସେ ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ଅବ୍ରୁଵନ୍ ମନ୍ତ୍ରିଣ: ସର୍ଵେ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପୁରୋହିତ: ।। ୨.୧୧୫.
ଏହି ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ।
ସୁଭୃଶଂ ଶ୍ଲାଘନୀଯଂ ଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ଭରତ ତ୍ଵଯା । ଵଚନଂ ଭ୍ରାତୃଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦନୁରୂପଂ ତଵୈଵ ତତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ଭରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ଏକଦମ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ; ଏହି କଥା ଭାତୃସ୍ନେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯଂ ତେ ବନ୍ଧୁଲୁବ୍ଧସ୍ଯ ତିଷ୍ଠତୋ ଭ୍ରାତୃସୌହୃଦେ । ଆର୍ଯମାର୍ଗଂ ପ୍ରପନ୍ନସ୍ଯ ନାନୁମନ୍ଯେତ କ: ପୁମାନ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ତୁମେ ଯିଏ ସଦା ଆତ୍ମୀୟମାନେ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ଓ ଭାଇଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ, ଆର୍ୟମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଏପରି ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କିଏ ଅନୁମୋଦନ କରିବେନାହିଁ?
ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯଥାଭିଲଷିତଂ ପ୍ରିଯମ୍ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ସାରଥିଂ ଵାକ୍ଯଂ ରଥୋ ମେ ଯୁଜ୍ଯତାମିତି ।। ୨.୧୧୫.
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହା କହିଲେ, ତାହା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଓ ପ୍ରିୟ ଲାଗିଲା; ସେ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ରଥ ଯୋଡ଼।'
ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନ: ସର୍ଵା ମାତଽ: ସମଭିଵାଦ୍ଯ ସ: । ଆରୁରୋହ ରଥଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସମନ୍ଵିତ: ।। ୨.୧୧୫.
ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢିଲେ।
ଆରୁହ୍ଯ ଚ ରଥଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଭରତାଵୁଭୌ। ଯଯତୁ: ପରମପ୍ରୀତୌ ଵୃତୌ ମନ୍ତ୍ରିପୁରୋହିତୈ: ।। ୨.୧୧୫.
ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁହେଁ ଖୁସିରେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରଥରେ ଚଢି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଅଗ୍ରତୋ ଗୁରଵସ୍ତତ୍ର ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖା ଦ୍ଵିଜା: । ପ୍ରଯଯୁ: ପ୍ରାଙ୍ମୁଖା: ସର୍ଵେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମୋ ଯତୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ସେଠାରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ।
ବଲଂ ଚ ତଦନାହୂତଂ ଗଜାଶ୍ଵରଥସଙ୍କୁଲମ୍ । ପ୍ରଯଯୌ ଭରତେ ଯାତେ ସର୍ଵେ ଚ ପୁରଵାସିନ: ।। ୨.୧୧୫.
ଭରତ ଯିବା ସମୟରେ, ଅନାମନ୍ତ୍ରିତ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା, ସହରବାସୀମାନେ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ରଥସ୍ଥ: ସ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ: । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଂ ଯଯୌ ତୂର୍ଣଂ ଶିରସ୍ଯାଧାଯ ପାଦୁକେ ।। ୨.୧୧୫.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ ଭରତ, ରଥରେ ଦଉଡ଼ି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଦୁକା ଧରି।
ତତସ୍ତୁ ଭରତ: କ୍ଷିପ୍ରଂ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ: । ଅଵତୀର୍ଯ୍ଯ ରଥାତ୍ତୂର୍ଣଂ ଗୁରୂନିଦମୁଵାଚ ହ ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀଘ୍ର ରଥରୁ ଅବତରି, ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଏତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ମମ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦତ୍ତଂ ସଂନ୍ଯାସଵତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଯୋଗକ୍ଷେମଵହେ ଚେମେ ପାଦୁକେ ହେମଭୂଷିତେ ।। ୨.୧୧୫.
ମୋ ଭାଇ ନିଜେ ମତେ ଯେପରି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏହି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ପାଦୁକା ରାଜ୍ୟର ଭାର ବହେ।
ଭରତ: ଶିରସା କୃତ୍ଵା ସଂନ୍ଯାସଂ ପାଦୁକେ ତତ: । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଦୁ:ଖସନ୍ତପ୍ତ: ସର୍ଵଂ ପ୍ରକୃତିମଣ୍ଡଲମ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ଭରତ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପାଦୁକା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଛତ୍ରଂ ଧାରଯତ କ୍ଷିପ୍ରମାର୍ଯପାଦାଵିମୌ ମତୌ । ଆଭ୍ଯାଂ ରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମ: ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ଗୁରୋର୍ମମ ।। ୨.୧୧୫.
ଏହି ପବିତ୍ର ପାଦୁକା ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ଛତା ଧର; ଏହି ପାଦୁକା ଓ ମୋର ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଭ୍ରାତ୍ରା ହି ମଯି ସଂନ୍ଯାସୋ ନିକ୍ଷିପ୍ତ: ସୌହୃଦାଦଯମ୍ । ତମିମଂ ପାଲଯିଷ୍ଯାମି ରାଘଵାଗମନଂ ପ୍ରତି ।। ୨.୧୧୫.
ମୋ ଭାଇ ସ୍ନେହବଶତଃ ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସ ମତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ରାଘବ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ସଂଯୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ରାଘଵସ୍ଯ ପୁନ: ସ୍ଵଯମ୍ । ଚରଣୌ ତୌ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ସହପାଦୁକୌ ।। ୨.୧୧୫.
ଶୀଘ୍ର ଏହି ପାଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇ, ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଓ ପାଦୁକା ଦୁହିଁକୁ ଦେଖିବି।
ତତୋ ନିକ୍ଷିପ୍ତଭାରୋ ଽହଂ ରାଘଵେଣ ସମାଗତ: । ନିଵେଦ୍ଯ ଗୁରଵେ ରାଜ୍ଯଂ ଭଜିଷ୍ଯେ ଗୁରୁଵୃତ୍ତିତାମ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ମିଳି, ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ମୁଁ ଗୁରୁସେବାରେ ଲାଗିଯିବି।
ରାଘଵାଯ ଚ ସଂନ୍ଯାସଂ ଦତ୍ତ୍ଵେ ମେ ଵରପାଦୁକେ । ରାଜ୍ଯଂ ଚେଦମଯୋଧ୍ଯାଂ ଚ ଧୂତପାପୋ ଭଵାମି ଚ ।। ୨.୧୧୫.
ମୁଁ ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସ ପାଦୁକା ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇ, ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେବି।
ଅଭିଷିକ୍ତେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମୁଦିତେ ଜନେ । ପ୍ରୀତିର୍ମମ ଯଶଶ୍ଚୈଵ ଭଵେଦ୍ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ ।। ୨.୧୧୫.
କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେଲେ ଓ ଲୋକେ ଖୁସି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ଚାରିଗୁଣ ଅଧିକ ହେବ।
ଏଵଂ ତୁ ଵିଲପନ୍ ଦୀନୋ ଭରତ: ସ ମହାଯଶା: । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମେ ଽକରୋଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଦୁ:ଖିତୋ ମନ୍ତ୍ରିଭି: ସହ ।। ୨.୧୧୫.
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା, ମହାକୀର୍ତ୍ତି ଭରତ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ।
ସ ଵଲ୍କଲଜଟାଧାରୀ ମୁନିଵେଷଧର: ପ୍ରଭୁ: । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମେ ଽଵସଦ୍ଵୀର: ସସୈନ୍ଯୋ ଭରତସ୍ତଦା ।। ୨.୧୧୫.
ବାଲ୍କଳ ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, ମୁନି ଭଳି ବେଶ ଧରି, ସେ ଶୂର ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିଥିଲେ।
ରାମାଗମନମାକାଙ୍କ୍ଷନ୍ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ: । ଭ୍ରାତୁର୍ଵଚନକାରୀ ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାରଗସ୍ତଥା ।। ୨.୧୧୫.
ଭାଇପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ, ରାମଙ୍କ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଥିବା ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଭରତ।
ପାଦୁକେ ତ୍ଵଭିଷିଚ୍ଯାଥ ନନ୍ଦ୍ରିଗ୍ରାମେ ଽଵସତ୍ତଦା । ଭରତ: ଶାସନଂ ସର୍ଵଂ ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ପାଦୁକାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି, ଭରତ ତାପରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବସିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସନ ପାଦୁକାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଭରତ: ଶ୍ରୀମାନଭିଷିଚ୍ଯାର୍ଯ୍ଯପାଦୁକେ । ତଦଧୀନସ୍ତଦା ରାଜ୍ଯଂ କାରଯାମାସ ସର୍ଵଦା ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ଆପଣଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଦୁକାକୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ସେହି ପାଦୁକାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଇଲେ।
ତଦା ହି ଯତ୍କାର୍ଯ୍ଯମୁପୈତି କିଞ୍ଚିଦୁପାଯନଂ ଚୋପହୃତଂ ମହାର୍ହମ୍ । ସ ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଥମଂ ନିଵେଦ୍ଯ ଚକାର ପଶ୍ଚାଦ୍ଭରତୋ ଯଥାଵତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାମ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆସୁଥିଲା, ଭରତ ପ୍ରଥମେ ସେହିକୁ ପାଦୁକାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସେ କାମ କରୁଥିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଶ୍ରୀମଦୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ପଞ୍ଚଦଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ଷୋଡଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ପ୍ରତିପ୍ରଯାତେ ଭରତେ ଵସନ୍ ରାମସ୍ତପୋଵନେ । ଲକ୍ଷଯାମାସ ସୋଦ୍ଵେଗମଥୌତ୍ସୁକ୍ଯଂ ତପସ୍ଵିନାମ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଭରତ ଫେରିଯିବା ପରେ, ରାମ ତପୋବନରେ ରହି, ତାପସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖିଲେ।
ଯେ ତତ୍ର ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ପୁରସ୍ତାତ୍ତାପସାଶ୍ରମେ । ରାମମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନିରତାସ୍ତାନଲକ୍ଷଯଦୁତ୍ସୁକାନ୍ ।। ୨.୧୧୬.
ଚିତ୍ରକୂଟ ପାଖରେ ଯେଉଁ ତାପସମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ନଯନୈର୍ଭୁକୁଟୀଭିଶ୍ଚ ରାମଂ ନିର୍ଦିଶ୍ଯ ଶଙ୍କିତା: । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମୁପଜଲ୍ପନ୍ତ: ଶନୈଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ମିଥ: କଥା: ।। ୨.୧୧୬.
ସେମାନେ ଚକୁ ଓ ଭୂକୁଟି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ସନ୍ଦେହରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଶାନ୍ତ ଭାବେ କଥା ହେଉଥିଲେ।