ଯାନପ୍ରଵରଘୋଷଶ୍ଚ ସ୍ନିଗ୍ଧଶ୍ଚ ହଯନିସ୍ଵନ: । ପ୍ରମତ୍ତଗଜନାଦଶ୍ଚ ମହାଂଶ୍ଚ ରଥନିସ୍ଵନ: । ନେଦାନୀଂ ଶ୍ରୂଯତେ ପୁର୍ଯାମସ୍ଯାଂ ରାମେ ଵିଵାସିତେ ।। ୨.୧୧୪.
ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥର ଶବ୍ଦ, ଘୋଡ଼ାର ମୃଦୁ ହେହେଲି, ମତ ହାତୀର ଗଜଗଜାହଟ ଓ ବଡ଼ ରଥର ଗଡ଼ିଗଡ଼ି ଏଠାରେ ଏବେ ଶୁଣାଯାଉନି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି।
ଚନ୍ଦନାଗରୁଗନ୍ଧାଂଶ୍ଚ ମହାର୍ହାଶ୍ଚ ନଵସ୍ରଜ: । ଗତେ ହି ରାମେ ତରୁଣା: ସନ୍ତପ୍ତା ନୋପଭୁଞ୍ଜତେ ।। ୨.୧୧୪.
ରାମ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୂଲ୍ୟବାନ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ତରୁଣ ମାଳା ପିନ୍ଧୁନାହାନ୍ତି।
ବହିର୍ଯାତ୍ରାଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚିତ୍ରମାଲ୍ଯଧରା ନରା: । ନୋତ୍ସଵା: ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ରାମଶୋକାର୍ଦିତେ ପୁରେ ।। ୨.୧୧୪.
ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ବାହାରେ ଘୁରିବାକୁ ଯାନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ଏହି ପୁରୀରେ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ କୌଣସି ଉତ୍ସବ ହେଉନାହିଁ।
ସହ ନୂନଂ ମମ ଭ୍ରାତ୍ରା ପୁରସ୍ଯାସ୍ଯଦ୍ଯୁତିର୍ଗତା । ନହି ରାଜତ୍ଯଯୋଧ୍ଯେଯଂ ସାସାରେଵାର୍ଜୁନୀ କ୍ଷପା ।। ୨.୧୧୪.
ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଭାଇ ସହିତ ଏହି ସହରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଚାଲିଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ତାହାର ଜ୍ୟୋତି ହରାଇଛି, ଯେପରି ଖାଲି ଛାର ଥିବା ରାତି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଥାଏ।
କଦା ନୁ ଖଲୁ ମେ ଭ୍ରାତା ମହୋତ୍ସଵ ଇଵାଗତ: । ଜନଯିଷ୍ଯତ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ହର୍ଷଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଵାମ୍ବୁଦ: ।। ୨.୧୧୪.
ମୋ ଭାଇ କେବେ ଏଠାକୁ ଏମିତି ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପରି ଫେରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଆସିବାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଖୁସି ଫୁଟିଉଠିବ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ବଦଳ ଆସିଲେ ଶିତଳତା ମିଳେ।
ତରୁଣୈଶ୍ଚାରୁଵେଷୈଶ୍ଚ ନରୈରୁନ୍ନତଗାମିଭି: । ସମ୍ପତଦ୍ଭିରଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ନାଭିଭାନ୍ତି ମହାପଥା: ।। ୨.୧୧୪.
ଅୟୋଧ୍ୟାର ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଏବେ ତରୁଣ, ଶୋଭାମୟ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଗର୍ବିତ ପୁରୁଷମାନେ ଭରି ରହୁନାହିଁ।
ଏଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜଲ୍ପନ୍ ଵିଵେଶ ଵସତିଂ ପିତୁ: । ତେନ ହୀନାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ସିଂହହୀନାଂ ଗୁହାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର କଥା କହି, ସେ ନିଜ ବାପାଙ୍କର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଏବେ ରାଜା ବିହୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ସିଂହ ବିନା ଗୁହା ପରି।
ତଦା ତଦନ୍ତ:ପୁରମୁଜ୍ଝିତପ୍ରଭଂ ସୁରୈରିଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟମଭାସ୍କରଂ ଦିନମ୍ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵନ୍ତୁ ଵିଵିକ୍ତମାତ୍ମଵାନ୍ ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପଂ ଭରତ: ସୁଦୁ:ଖିତ: ।। ୨.୧୧୪.
ସେତେବେଳେ, ଭିତର ଅଂଗନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଦିନ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ, ନିୟମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଭରତ ଚୁପଚାପ ଲୁହ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଭାବେ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ବାଲ୍ମୀକୀ ରାମାୟଣର ଶ୍ରୀମଦଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧଶ ଶର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତତୋ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ମାତଽ: ସ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଦୃଢଵ୍ରତ: । ଭରତ: ଶୋକସନ୍ତପ୍ତୋ ଗୁରୂନିଦମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ନିଜ ମାଆମାନେଂକୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରଖି, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଭରତ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ ଜେଷ୍ଠମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ।
ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵାନାମନ୍ତ୍ରଯେ ଽଦ୍ଯ ଵ: । ତତ୍ର ଦୁ:ଖମିଦଂ ସର୍ଵଂ ସହିଷ୍ଯେ ରାଘଵଂ ଵିନା ।। ୨.୧୧୫.
ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ସହିବି।
ଗତଶ୍ଚ ହି ଦିଵଂ ରାଜା ଵନସ୍ଥଶ୍ଚ ଗୁରୁର୍ମମ । ରାମଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷେ ରାଜ୍ଯାଯ ସ ହି ରାଜା ମହାଯଶା: ।। ୨.୧୧୫.
ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ଗୁରୁ ଅଟବୀରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଛି, କାରଣ ସେ ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ଅବ୍ରୁଵନ୍ ମନ୍ତ୍ରିଣ: ସର୍ଵେ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପୁରୋହିତ: ।। ୨.୧୧୫.
ଏହି ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ।
ସୁଭୃଶଂ ଶ୍ଲାଘନୀଯଂ ଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ଭରତ ତ୍ଵଯା । ଵଚନଂ ଭ୍ରାତୃଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦନୁରୂପଂ ତଵୈଵ ତତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ଭରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ଏକଦମ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ; ଏହି କଥା ଭାତୃସ୍ନେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯଂ ତେ ବନ୍ଧୁଲୁବ୍ଧସ୍ଯ ତିଷ୍ଠତୋ ଭ୍ରାତୃସୌହୃଦେ । ଆର୍ଯମାର୍ଗଂ ପ୍ରପନ୍ନସ୍ଯ ନାନୁମନ୍ଯେତ କ: ପୁମାନ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ତୁମେ ଯିଏ ସଦା ଆତ୍ମୀୟମାନେ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ଓ ଭାଇଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ, ଆର୍ୟମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଏପରି ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କିଏ ଅନୁମୋଦନ କରିବେନାହିଁ?
ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯଥାଭିଲଷିତଂ ପ୍ରିଯମ୍ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ସାରଥିଂ ଵାକ୍ଯଂ ରଥୋ ମେ ଯୁଜ୍ଯତାମିତି ।। ୨.୧୧୫.
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହା କହିଲେ, ତାହା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଓ ପ୍ରିୟ ଲାଗିଲା; ସେ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ରଥ ଯୋଡ଼।'
ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନ: ସର୍ଵା ମାତଽ: ସମଭିଵାଦ୍ଯ ସ: । ଆରୁରୋହ ରଥଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସମନ୍ଵିତ: ।। ୨.୧୧୫.
ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢିଲେ।
ଆରୁହ୍ଯ ଚ ରଥଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଭରତାଵୁଭୌ। ଯଯତୁ: ପରମପ୍ରୀତୌ ଵୃତୌ ମନ୍ତ୍ରିପୁରୋହିତୈ: ।। ୨.୧୧୫.
ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁହେଁ ଖୁସିରେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରଥରେ ଚଢି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଅଗ୍ରତୋ ଗୁରଵସ୍ତତ୍ର ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖା ଦ୍ଵିଜା: । ପ୍ରଯଯୁ: ପ୍ରାଙ୍ମୁଖା: ସର୍ଵେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମୋ ଯତୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ସେଠାରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ।
ବଲଂ ଚ ତଦନାହୂତଂ ଗଜାଶ୍ଵରଥସଙ୍କୁଲମ୍ । ପ୍ରଯଯୌ ଭରତେ ଯାତେ ସର୍ଵେ ଚ ପୁରଵାସିନ: ।। ୨.୧୧୫.
ଭରତ ଯିବା ସମୟରେ, ଅନାମନ୍ତ୍ରିତ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା, ସହରବାସୀମାନେ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ରଥସ୍ଥ: ସ ହି ଧର୍ମାତ୍ମା ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ: । ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଂ ଯଯୌ ତୂର୍ଣଂ ଶିରସ୍ଯାଧାଯ ପାଦୁକେ ।। ୨.୧୧୫.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ ଭରତ, ରଥରେ ଦଉଡ଼ି ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଦୁକା ଧରି।
ତତସ୍ତୁ ଭରତ: କ୍ଷିପ୍ରଂ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ: । ଅଵତୀର୍ଯ୍ଯ ରଥାତ୍ତୂର୍ଣଂ ଗୁରୂନିଦମୁଵାଚ ହ ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀଘ୍ର ରଥରୁ ଅବତରି, ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଏତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ମମ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦତ୍ତଂ ସଂନ୍ଯାସଵତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଯୋଗକ୍ଷେମଵହେ ଚେମେ ପାଦୁକେ ହେମଭୂଷିତେ ।। ୨.୧୧୫.
ମୋ ଭାଇ ନିଜେ ମତେ ଯେପରି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭଳି ରାଜ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏହି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ପାଦୁକା ରାଜ୍ୟର ଭାର ବହେ।
ଭରତ: ଶିରସା କୃତ୍ଵା ସଂନ୍ଯାସଂ ପାଦୁକେ ତତ: । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଦୁ:ଖସନ୍ତପ୍ତ: ସର୍ଵଂ ପ୍ରକୃତିମଣ୍ଡଲମ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ଭରତ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପାଦୁକା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଛତ୍ରଂ ଧାରଯତ କ୍ଷିପ୍ରମାର୍ଯପାଦାଵିମୌ ମତୌ । ଆଭ୍ଯାଂ ରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମ: ପାଦୁକାଭ୍ଯାଂ ଗୁରୋର୍ମମ ।। ୨.୧୧୫.
ଏହି ପବିତ୍ର ପାଦୁକା ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ଛତା ଧର; ଏହି ପାଦୁକା ଓ ମୋର ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଭ୍ରାତ୍ରା ହି ମଯି ସଂନ୍ଯାସୋ ନିକ୍ଷିପ୍ତ: ସୌହୃଦାଦଯମ୍ । ତମିମଂ ପାଲଯିଷ୍ଯାମି ରାଘଵାଗମନଂ ପ୍ରତି ।। ୨.୧୧୫.
ମୋ ଭାଇ ସ୍ନେହବଶତଃ ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସ ମତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ରାଘବ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ସଂଯୋଜଯିତ୍ଵା ତୁ ରାଘଵସ୍ଯ ପୁନ: ସ୍ଵଯମ୍ । ଚରଣୌ ତୌ ତୁ ରାମସ୍ଯ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ସହପାଦୁକୌ ।। ୨.୧୧୫.
ଶୀଘ୍ର ଏହି ପାଦୁକା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଇ, ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଓ ପାଦୁକା ଦୁହିଁକୁ ଦେଖିବି।
ତତୋ ନିକ୍ଷିପ୍ତଭାରୋ ଽହଂ ରାଘଵେଣ ସମାଗତ: । ନିଵେଦ୍ଯ ଗୁରଵେ ରାଜ୍ଯଂ ଭଜିଷ୍ଯେ ଗୁରୁଵୃତ୍ତିତାମ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ମିଳି, ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ମୁଁ ଗୁରୁସେବାରେ ଲାଗିଯିବି।
ରାଘଵାଯ ଚ ସଂନ୍ଯାସଂ ଦତ୍ତ୍ଵେ ମେ ଵରପାଦୁକେ । ରାଜ୍ଯଂ ଚେଦମଯୋଧ୍ଯାଂ ଚ ଧୂତପାପୋ ଭଵାମି ଚ ।। ୨.୧୧୫.
ମୁଁ ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସ ପାଦୁକା ଓ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଇ, ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେବି।
ଅଭିଷିକ୍ତେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମୁଦିତେ ଜନେ । ପ୍ରୀତିର୍ମମ ଯଶଶ୍ଚୈଵ ଭଵେଦ୍ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ ।। ୨.୧୧୫.
କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେଲେ ଓ ଲୋକେ ଖୁସି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ଚାରିଗୁଣ ଅଧିକ ହେବ।