କ୍ଷୀଣପାନୋତ୍ତମୈର୍ଭିନ୍ନୈ: ଶରାଵୈରଭିସଂଵୃତାମ୍ । ହତଶୌଣ୍ଡାମିଵାକାଶେ ପାନଭୂମିମସଂସ୍କୃତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ମଦିରା ପାନ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନ, ଉତ୍ତମ ମଦିରାର ଭାଗ ଖାଲି ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଭାଣ୍ଡରେ ଢାକିଯାଇଛି, ମଦମସ୍ତ ଲୋକ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେପରି।
ଵୃକ୍ଣଭୂମିତଲାଂ ନିମ୍ନାଂ ଵୃକ୍ଣପାତ୍ରୈ: ସମାଵୃତାମ୍ । ଉପଯୁକ୍ତୋଦକାଂ ଭଗ୍ନାଂ ପ୍ରପାଂ ନିପତିତାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାନିଘାଟ, ତଳ ଫାଟିଯାଇଛି, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାତ୍ରରେ ଘିରିଯାଇଛି, ପାଣି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ସେପରି।
ଵିପୁଲାଂ ଵିତତାଂ ଚୈଵ ଯୁକ୍ତପାଶାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍ । ଭୂମୌ ବାଣୈର୍ଵିନିଷ୍କୃତ୍ତାଂ ପତିତାଂ ଜ୍ଯାମିଵାଯୁଧାତ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଟାଣି ଧାଗା ଲଗାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାଣରେ କାଟି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ତାର ତାନା ଛିଣ୍ଡିଯାଇଛି, ସେପରି।
ସହସା ଯୁଦ୍ଧଶୌଣ୍ଡେନ ହଯାରୋହେଣ ଵାହିତାମ୍ । ନିକ୍ଷିପ୍ତଭାଣ୍ଡାମୁତ୍ସୃଷ୍ଟାଂ କିଶୋରୀମିଵ ଦୁର୍ବଲାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ହଠାତ୍ ଏକ ଯୁବତୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ତାର ଗହନା ଛିଡ଼ିଯାଇଛି, ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ଶୁଷ୍କତୋଯାଂ ମହାମତ୍ସ୍ଯୈ: କୂର୍ମୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଵୃତାମ୍ । ପ୍ରଭିନ୍ନତଟଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ ଵାପୀମିଵ ହୃତୋତ୍ପଲାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଜଳାଶୟର ପାଣି ଶୁଖିଯାଇଛି, ବହୁତ ବଡ଼ ମାଛ ଓ କଚ୍ଛପ ରହିଛି, ତଟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଏବଂ ପଦ୍ମ ନାସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ପୁରୁଷସ୍ଯାପ୍ରହୃଷ୍ଟସ୍ଯ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧାନୁଲେପନାମ୍ । ସନ୍ତପ୍ତାମିଵ ଶୋକେନ ଗାତ୍ରଯଷ୍ଟିମଭୂଷଣାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ଜଣେ ନାରୀ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ଶୋକରେ ତାର ଦେହ ଶୁଖିଯାଇଛି, ଉପଟନ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ନିଷେଧ ହୋଇଛି, ଗହନା ନାହିଁ, ସେପରି।
ପ୍ରାଵୃଷି ପ୍ରଵିଗାଢାଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯାଭ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନାଂ ନୀଲଜୀମୂତୈର୍ଭାସ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରଭାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ଘନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ନୀଳ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଛି, ସେପରି।
ଭରତସ୍ତୁ ରଥସ୍ଥ: ସନ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥାତ୍ମଜ: । ଵାହଯନ୍ତଂ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସାରଥିଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୪.
କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ରଥରେ ଦଢ଼ି ରଥଚାଳକଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଚଳାଉଥିଲେ, ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
କିଂ ନୁ ଖଲ୍ଵଦ୍ଯ ଗମ୍ଭୀରୋ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ନ ନିଶମ୍ଯତେ । ଯଥାପୁରମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଗୀତଵାଦିତ୍ରନିସ୍ଵନ: ।। ୨.୧୧୪.
କାହିଁକି ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ବବେଳିର ଗଭୀର ଓ ମଧୁର ଗୀତ-ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନି?
ଵାରୁଣୀମଦଗନ୍ଧଶ୍ଚ ମାଲ୍ଯଗନ୍ଧଶ୍ଚ ମୂର୍ଚ୍ଛିତ: । ଧୂପିତାଗରୁଗନ୍ଧଶ୍ଚ ନ ପ୍ରଵାତି ସମନ୍ତତ: ।। ୨.୧୧୪.
ମଦ ଓ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ମନେ ପଡ଼ୁନି, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁର ଘ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିକିରିତ ହେଉନି।
ଯାନପ୍ରଵରଘୋଷଶ୍ଚ ସ୍ନିଗ୍ଧଶ୍ଚ ହଯନିସ୍ଵନ: । ପ୍ରମତ୍ତଗଜନାଦଶ୍ଚ ମହାଂଶ୍ଚ ରଥନିସ୍ଵନ: । ନେଦାନୀଂ ଶ୍ରୂଯତେ ପୁର୍ଯାମସ୍ଯାଂ ରାମେ ଵିଵାସିତେ ।। ୨.୧୧୪.
ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥର ଶବ୍ଦ, ଘୋଡ଼ାର ମୃଦୁ ହେହେଲି, ମତ ହାତୀର ଗଜଗଜାହଟ ଓ ବଡ଼ ରଥର ଗଡ଼ିଗଡ଼ି ଏଠାରେ ଏବେ ଶୁଣାଯାଉନି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି।
ଚନ୍ଦନାଗରୁଗନ୍ଧାଂଶ୍ଚ ମହାର୍ହାଶ୍ଚ ନଵସ୍ରଜ: । ଗତେ ହି ରାମେ ତରୁଣା: ସନ୍ତପ୍ତା ନୋପଭୁଞ୍ଜତେ ।। ୨.୧୧୪.
ରାମ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୂଲ୍ୟବାନ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ତରୁଣ ମାଳା ପିନ୍ଧୁନାହାନ୍ତି।
ବହିର୍ଯାତ୍ରାଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚିତ୍ରମାଲ୍ଯଧରା ନରା: । ନୋତ୍ସଵା: ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ରାମଶୋକାର୍ଦିତେ ପୁରେ ।। ୨.୧୧୪.
ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ବାହାରେ ଘୁରିବାକୁ ଯାନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ଏହି ପୁରୀରେ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ କୌଣସି ଉତ୍ସବ ହେଉନାହିଁ।
ସହ ନୂନଂ ମମ ଭ୍ରାତ୍ରା ପୁରସ୍ଯାସ୍ଯଦ୍ଯୁତିର୍ଗତା । ନହି ରାଜତ୍ଯଯୋଧ୍ଯେଯଂ ସାସାରେଵାର୍ଜୁନୀ କ୍ଷପା ।। ୨.୧୧୪.
ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଭାଇ ସହିତ ଏହି ସହରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଚାଲିଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ତାହାର ଜ୍ୟୋତି ହରାଇଛି, ଯେପରି ଖାଲି ଛାର ଥିବା ରାତି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଥାଏ।
କଦା ନୁ ଖଲୁ ମେ ଭ୍ରାତା ମହୋତ୍ସଵ ଇଵାଗତ: । ଜନଯିଷ୍ଯତ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ହର୍ଷଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଵାମ୍ବୁଦ: ।। ୨.୧୧୪.
ମୋ ଭାଇ କେବେ ଏଠାକୁ ଏମିତି ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପରି ଫେରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଆସିବାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଖୁସି ଫୁଟିଉଠିବ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ବଦଳ ଆସିଲେ ଶିତଳତା ମିଳେ।
ତରୁଣୈଶ୍ଚାରୁଵେଷୈଶ୍ଚ ନରୈରୁନ୍ନତଗାମିଭି: । ସମ୍ପତଦ୍ଭିରଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ନାଭିଭାନ୍ତି ମହାପଥା: ।। ୨.୧୧୪.
ଅୟୋଧ୍ୟାର ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଏବେ ତରୁଣ, ଶୋଭାମୟ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଗର୍ବିତ ପୁରୁଷମାନେ ଭରି ରହୁନାହିଁ।
ଏଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜଲ୍ପନ୍ ଵିଵେଶ ଵସତିଂ ପିତୁ: । ତେନ ହୀନାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ସିଂହହୀନାଂ ଗୁହାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର କଥା କହି, ସେ ନିଜ ବାପାଙ୍କର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଏବେ ରାଜା ବିହୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ସିଂହ ବିନା ଗୁହା ପରି।
ତଦା ତଦନ୍ତ:ପୁରମୁଜ୍ଝିତପ୍ରଭଂ ସୁରୈରିଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟମଭାସ୍କରଂ ଦିନମ୍ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵନ୍ତୁ ଵିଵିକ୍ତମାତ୍ମଵାନ୍ ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପଂ ଭରତ: ସୁଦୁ:ଖିତ: ।। ୨.୧୧୪.
ସେତେବେଳେ, ଭିତର ଅଂଗନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଦିନ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ, ନିୟମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଭରତ ଚୁପଚାପ ଲୁହ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଭାବେ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ବାଲ୍ମୀକୀ ରାମାୟଣର ଶ୍ରୀମଦଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧଶ ଶର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତତୋ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ମାତଽ: ସ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଦୃଢଵ୍ରତ: । ଭରତ: ଶୋକସନ୍ତପ୍ତୋ ଗୁରୂନିଦମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ନିଜ ମାଆମାନେଂକୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରଖି, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଭରତ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ ଜେଷ୍ଠମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ।
ନନ୍ଦିଗ୍ରାମଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵାନାମନ୍ତ୍ରଯେ ଽଦ୍ଯ ଵ: । ତତ୍ର ଦୁ:ଖମିଦଂ ସର୍ଵଂ ସହିଷ୍ଯେ ରାଘଵଂ ଵିନା ।। ୨.୧୧୫.
ମୁଁ ଏବେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଯିବି; ଆଜି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ସେଠାରେ ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ସହିବି।
ଗତଶ୍ଚ ହି ଦିଵଂ ରାଜା ଵନସ୍ଥଶ୍ଚ ଗୁରୁର୍ମମ । ରାମଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷେ ରାଜ୍ଯାଯ ସ ହି ରାଜା ମହାଯଶା: ।। ୨.୧୧୫.
ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ଗୁରୁ ଅଟବୀରେ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଛି, କାରଣ ସେ ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ଅବ୍ରୁଵନ୍ ମନ୍ତ୍ରିଣ: ସର୍ଵେ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପୁରୋହିତ: ।। ୨.୧୧୫.
ଏହି ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ।
ସୁଭୃଶଂ ଶ୍ଲାଘନୀଯଂ ଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ଭରତ ତ୍ଵଯା । ଵଚନଂ ଭ୍ରାତୃଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦନୁରୂପଂ ତଵୈଵ ତତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ଭରତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ଏକଦମ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ; ଏହି କଥା ଭାତୃସ୍ନେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯଂ ତେ ବନ୍ଧୁଲୁବ୍ଧସ୍ଯ ତିଷ୍ଠତୋ ଭ୍ରାତୃସୌହୃଦେ । ଆର୍ଯମାର୍ଗଂ ପ୍ରପନ୍ନସ୍ଯ ନାନୁମନ୍ଯେତ କ: ପୁମାନ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ତୁମେ ଯିଏ ସଦା ଆତ୍ମୀୟମାନେ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ଓ ଭାଇଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ, ଆର୍ୟମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ଏପରି ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କିଏ ଅନୁମୋଦନ କରିବେନାହିଁ?
ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯଥାଭିଲଷିତଂ ପ୍ରିଯମ୍ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ସାରଥିଂ ଵାକ୍ଯଂ ରଥୋ ମେ ଯୁଜ୍ଯତାମିତି ।। ୨.୧୧୫.
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହା କହିଲେ, ତାହା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଓ ପ୍ରିୟ ଲାଗିଲା; ସେ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ରଥ ଯୋଡ଼।'
ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନ: ସର୍ଵା ମାତଽ: ସମଭିଵାଦ୍ଯ ସ: । ଆରୁରୋହ ରଥଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସମନ୍ଵିତ: ।। ୨.୧୧୫.
ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢିଲେ।
ଆରୁହ୍ଯ ଚ ରଥଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଭରତାଵୁଭୌ। ଯଯତୁ: ପରମପ୍ରୀତୌ ଵୃତୌ ମନ୍ତ୍ରିପୁରୋହିତୈ: ।। ୨.୧୧୫.
ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଦୁହେଁ ଖୁସିରେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରଥରେ ଚଢି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଅଗ୍ରତୋ ଗୁରଵସ୍ତତ୍ର ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖା ଦ୍ଵିଜା: । ପ୍ରଯଯୁ: ପ୍ରାଙ୍ମୁଖା: ସର୍ଵେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମୋ ଯତୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ସେଠାରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ।
ବଲଂ ଚ ତଦନାହୂତଂ ଗଜାଶ୍ଵରଥସଙ୍କୁଲମ୍ । ପ୍ରଯଯୌ ଭରତେ ଯାତେ ସର୍ଵେ ଚ ପୁରଵାସିନ: ।। ୨.୧୧୫.
ଭରତ ଯିବା ସମୟରେ, ଅନାମନ୍ତ୍ରିତ ସେନା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଭରିଥିବା, ସହରବାସୀମାନେ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।