ଅଲ୍ପୋଷ୍ଣକ୍ଷୁବ୍ଧସଲିଲାଂ ଧର୍ମୋତ୍ତପ୍ତଵିହଙ୍ଗମାମ୍ । ଲୀନମୀନଝଷଗ୍ରାହାଂ କୃଶାଂ ଗିରିନଦୀମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ପାହାଡ଼ ନଦୀ ଯେପରି ଅତି କମ୍ ପାଣିରେ ଭରିବା, ତାର ଜଳ ହଳଚଳ ହେଉଛି, ତାପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାପରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମାଛ, ମଗର ଓ ଘରିଆଳ ମାନେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାର ଧାରା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ଵିଧୂମାମିଵ ହେମାଭାମଧ୍ଵରାଗ୍ନେ: ସମୁତ୍ଥିତାମ୍ । ହଵିରଭ୍ଯୁକ୍ଷିତାଂ ପଶ୍ଚାତ୍ ଶିଖାଂ ଵିପ୍ରଲଯଂ ଗତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ବିନା ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ହବି ଦେବା ପରେ ଉପରକୁ ଉଠି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଵିଧ୍ଵସ୍ତକଵଚାଂ ରୁଗ୍ଣଜଵାଜିରଥଧ୍ଵଜାମ୍ । ହତପ୍ରଵୀରାମାପନ୍ନାଂ ଚମୂମିଵ ମହାହଵେ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଚାଳି ତାର କବଚ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପତାକା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛି, ବୀରମାନେ ମରିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ସେପରି।
ସଫେନା ସସ୍ଵନା ଭୂତ୍ଵା ସାଗରସ୍ଯ ସମୁତ୍ଥିତାମ୍ । ପ୍ରଶାନ୍ତମାରୁତୋଦ୍ଘାତାଂ ଜଲୋର୍ମିମିଵ ନିସ୍ଵନାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଫେଣ ଓ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପବନ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ତାର ଗଞ୍ଜନ ଅପସାରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ତ୍ଯକ୍ତାଂ ଯଜ୍ଞାଯୁଧୈ: ସର୍ଵୈରଭିରୂପୈଶ୍ଚ ଯାଜକୈ: । ସୁତ୍ଯାକାଲେ ଵିନିର୍ଵୃତ୍ତେ ଵେଦିଂ ଗତରଵାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ଗୋଷ୍ଠମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତାମାର୍ତ୍ତାମଚରନ୍ତୀଂ ତୃଣଂ ନଵମ୍ । ଗୋଵୃଷେଣ ପରିତ୍ଯକ୍ତାଂ ଗଵାଂ ପତ୍ତିମିଵୋତ୍ସୁକାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଗୋଠ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗାଈ ଦୁଃଖରେ ଦଢ଼ିଅଛି, ନୂଆ ଘାସ ଖୋଜି ଘୁଞ୍ଚୁଛି, ଗୋବଳଦା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଏବଂ ଗୋମାନ୍ୟର ନେତାକୁ ଆଶା କରୁଛି, ସେପରି।
ପ୍ରଭାକରାଦ୍ଯୈ: ସୁସ୍ନିଗ୍ଧୈ: ପ୍ରଜ୍ଵଲଦ୍ଭିରିଵୋତ୍ତମୈ: । ଵିଯୁକ୍ତାଂ ମଣିଭିର୍ଜାତ୍ଯୈର୍ନଵାଂ ମୁକ୍ତାଵଲୀମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ନୂଆ ମୁକ୍ତାମାଳା ତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଚମକୁଥିବା ମଣିମାନେ ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଛି, ସୂତା ମାତ୍ର ରହିଛି, ସେପରି।
ସହସା ଚଲିତାଂ ସ୍ଥାନାନ୍ମହୀଂ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷଯାଦ୍ଗତାମ୍ । ସଂହୃତଦ୍ଯୁତିଵିସ୍ତାରାଂ ତାରାମିଵ ଦିଵଶ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ତାରା ହଠାତ୍ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ତାର ଚମକ ଓ ବିସ୍ତାର ହରାଇଯାଏ, ପୂର୍ବ ଉପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବାରୁ ଭୂମିକୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି।
ପୁଷ୍ପନଦ୍ଧାଂ ଵସନ୍ତାନ୍ତେ ମତ୍ତଭ୍ରମରନାଦିତାମ୍ । ଦ୍ରୁତଦାଵାଗ୍ନିଵିପ୍ଲୁଷ୍ଟାଂ କ୍ଲାନ୍ତାଂ ଵନଲତାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ବସନ୍ତ ଶେଷରେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଲତା, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଦୃତ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ି ଶୋଷ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ସମ୍ମୂଢନିଗମାଂ ସ୍ତବ୍ଧାଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଵିପଣାପଣାମ୍ । ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଶऺଶିନକ୍ଷତ୍ରାଂ ଦ୍ଯାମିଵାମ୍ବୁଧରୈର୍ଵୃତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ମେଘରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାଏ, ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିରବ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
କ୍ଷୀଣପାନୋତ୍ତମୈର୍ଭିନ୍ନୈ: ଶରାଵୈରଭିସଂଵୃତାମ୍ । ହତଶୌଣ୍ଡାମିଵାକାଶେ ପାନଭୂମିମସଂସ୍କୃତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ମଦିରା ପାନ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନ, ଉତ୍ତମ ମଦିରାର ଭାଗ ଖାଲି ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଭାଣ୍ଡରେ ଢାକିଯାଇଛି, ମଦମସ୍ତ ଲୋକ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେପରି।
ଵୃକ୍ଣଭୂମିତଲାଂ ନିମ୍ନାଂ ଵୃକ୍ଣପାତ୍ରୈ: ସମାଵୃତାମ୍ । ଉପଯୁକ୍ତୋଦକାଂ ଭଗ୍ନାଂ ପ୍ରପାଂ ନିପତିତାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାନିଘାଟ, ତଳ ଫାଟିଯାଇଛି, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାତ୍ରରେ ଘିରିଯାଇଛି, ପାଣି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ସେପରି।
ଵିପୁଲାଂ ଵିତତାଂ ଚୈଵ ଯୁକ୍ତପାଶାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍ । ଭୂମୌ ବାଣୈର୍ଵିନିଷ୍କୃତ୍ତାଂ ପତିତାଂ ଜ୍ଯାମିଵାଯୁଧାତ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଟାଣି ଧାଗା ଲଗାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାଣରେ କାଟି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ତାର ତାନା ଛିଣ୍ଡିଯାଇଛି, ସେପରି।
ସହସା ଯୁଦ୍ଧଶୌଣ୍ଡେନ ହଯାରୋହେଣ ଵାହିତାମ୍ । ନିକ୍ଷିପ୍ତଭାଣ୍ଡାମୁତ୍ସୃଷ୍ଟାଂ କିଶୋରୀମିଵ ଦୁର୍ବଲାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ହଠାତ୍ ଏକ ଯୁବତୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ତାର ଗହନା ଛିଡ଼ିଯାଇଛି, ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ଶୁଷ୍କତୋଯାଂ ମହାମତ୍ସ୍ଯୈ: କୂର୍ମୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଵୃତାମ୍ । ପ୍ରଭିନ୍ନତଟଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ ଵାପୀମିଵ ହୃତୋତ୍ପଲାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଜଳାଶୟର ପାଣି ଶୁଖିଯାଇଛି, ବହୁତ ବଡ଼ ମାଛ ଓ କଚ୍ଛପ ରହିଛି, ତଟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଏବଂ ପଦ୍ମ ନାସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ପୁରୁଷସ୍ଯାପ୍ରହୃଷ୍ଟସ୍ଯ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧାନୁଲେପନାମ୍ । ସନ୍ତପ୍ତାମିଵ ଶୋକେନ ଗାତ୍ରଯଷ୍ଟିମଭୂଷଣାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ଜଣେ ନାରୀ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ଶୋକରେ ତାର ଦେହ ଶୁଖିଯାଇଛି, ଉପଟନ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ନିଷେଧ ହୋଇଛି, ଗହନା ନାହିଁ, ସେପରି।
ପ୍ରାଵୃଷି ପ୍ରଵିଗାଢାଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯାଭ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନାଂ ନୀଲଜୀମୂତୈର୍ଭାସ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରଭାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ଘନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ନୀଳ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଛି, ସେପରି।
ଭରତସ୍ତୁ ରଥସ୍ଥ: ସନ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥାତ୍ମଜ: । ଵାହଯନ୍ତଂ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସାରଥିଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୪.
କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ରଥରେ ଦଢ଼ି ରଥଚାଳକଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଚଳାଉଥିଲେ, ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
କିଂ ନୁ ଖଲ୍ଵଦ୍ଯ ଗମ୍ଭୀରୋ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ନ ନିଶମ୍ଯତେ । ଯଥାପୁରମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଗୀତଵାଦିତ୍ରନିସ୍ଵନ: ।। ୨.୧୧୪.
କାହିଁକି ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ବବେଳିର ଗଭୀର ଓ ମଧୁର ଗୀତ-ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନି?
ଵାରୁଣୀମଦଗନ୍ଧଶ୍ଚ ମାଲ୍ଯଗନ୍ଧଶ୍ଚ ମୂର୍ଚ୍ଛିତ: । ଧୂପିତାଗରୁଗନ୍ଧଶ୍ଚ ନ ପ୍ରଵାତି ସମନ୍ତତ: ।। ୨.୧୧୪.
ମଦ ଓ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ମନେ ପଡ଼ୁନି, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁର ଘ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିକିରିତ ହେଉନି।
ଯାନପ୍ରଵରଘୋଷଶ୍ଚ ସ୍ନିଗ୍ଧଶ୍ଚ ହଯନିସ୍ଵନ: । ପ୍ରମତ୍ତଗଜନାଦଶ୍ଚ ମହାଂଶ୍ଚ ରଥନିସ୍ଵନ: । ନେଦାନୀଂ ଶ୍ରୂଯତେ ପୁର୍ଯାମସ୍ଯାଂ ରାମେ ଵିଵାସିତେ ।। ୨.୧୧୪.
ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥର ଶବ୍ଦ, ଘୋଡ଼ାର ମୃଦୁ ହେହେଲି, ମତ ହାତୀର ଗଜଗଜାହଟ ଓ ବଡ଼ ରଥର ଗଡ଼ିଗଡ଼ି ଏଠାରେ ଏବେ ଶୁଣାଯାଉନି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି।
ଚନ୍ଦନାଗରୁଗନ୍ଧାଂଶ୍ଚ ମହାର୍ହାଶ୍ଚ ନଵସ୍ରଜ: । ଗତେ ହି ରାମେ ତରୁଣା: ସନ୍ତପ୍ତା ନୋପଭୁଞ୍ଜତେ ।। ୨.୧୧୪.
ରାମ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଯୁବତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୂଲ୍ୟବାନ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ ଓ ତରୁଣ ମାଳା ପିନ୍ଧୁନାହାନ୍ତି।
ବହିର୍ଯାତ୍ରାଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚିତ୍ରମାଲ୍ଯଧରା ନରା: । ନୋତ୍ସଵା: ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ରାମଶୋକାର୍ଦିତେ ପୁରେ ।। ୨.୧୧୪.
ସୁନ୍ଦର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ବାହାରେ ଘୁରିବାକୁ ଯାନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ଏହି ପୁରୀରେ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ କୌଣସି ଉତ୍ସବ ହେଉନାହିଁ।
ସହ ନୂନଂ ମମ ଭ୍ରାତ୍ରା ପୁରସ୍ଯାସ୍ଯଦ୍ଯୁତିର୍ଗତା । ନହି ରାଜତ୍ଯଯୋଧ୍ଯେଯଂ ସାସାରେଵାର୍ଜୁନୀ କ୍ଷପା ।। ୨.୧୧୪.
ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଭାଇ ସହିତ ଏହି ସହରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଚାଲିଯାଇଛି; ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ତାହାର ଜ୍ୟୋତି ହରାଇଛି, ଯେପରି ଖାଲି ଛାର ଥିବା ରାତି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଥାଏ।
କଦା ନୁ ଖଲୁ ମେ ଭ୍ରାତା ମହୋତ୍ସଵ ଇଵାଗତ: । ଜନଯିଷ୍ଯତ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ହର୍ଷଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଵାମ୍ବୁଦ: ।। ୨.୧୧୪.
ମୋ ଭାଇ କେବେ ଏଠାକୁ ଏମିତି ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପରି ଫେରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଆସିବାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଖୁସି ଫୁଟିଉଠିବ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ବଦଳ ଆସିଲେ ଶିତଳତା ମିଳେ।
ତରୁଣୈଶ୍ଚାରୁଵେଷୈଶ୍ଚ ନରୈରୁନ୍ନତଗାମିଭି: । ସମ୍ପତଦ୍ଭିରଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ନାଭିଭାନ୍ତି ମହାପଥା: ।। ୨.୧୧୪.
ଅୟୋଧ୍ୟାର ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଏବେ ତରୁଣ, ଶୋଭାମୟ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଗର୍ବିତ ପୁରୁଷମାନେ ଭରି ରହୁନାହିଁ।
ଏଵଂ ବହୁଵିଧଂ ଜଲ୍ପନ୍ ଵିଵେଶ ଵସତିଂ ପିତୁ: । ତେନ ହୀନାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରେଣ ସିଂହହୀନାଂ ଗୁହାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର କଥା କହି, ସେ ନିଜ ବାପାଙ୍କର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ଏବେ ରାଜା ବିହୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ସିଂହ ବିନା ଗୁହା ପରି।
ତଦା ତଦନ୍ତ:ପୁରମୁଜ୍ଝିତପ୍ରଭଂ ସୁରୈରିଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟମଭାସ୍କରଂ ଦିନମ୍ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵନ୍ତୁ ଵିଵିକ୍ତମାତ୍ମଵାନ୍ ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପଂ ଭରତ: ସୁଦୁ:ଖିତ: ।। ୨.୧୧୪.
ସେତେବେଳେ, ଭିତର ଅଂଗନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଦିନ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ, ନିୟମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଭରତ ଚୁପଚାପ ଲୁହ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଭାବେ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ବାଲ୍ମୀକୀ ରାମାୟଣର ଶ୍ରୀମଦଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧଶ ଶର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ପଞ୍ଚଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତତୋ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ମାତଽ: ସ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଦୃଢଵ୍ରତ: । ଭରତ: ଶୋକସନ୍ତପ୍ତୋ ଗୁରୂନିଦମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୫.
ତାପରେ ନିଜ ମାଆମାନେଂକୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରଖି, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଭରତ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ ଜେଷ୍ଠମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ।