ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଭୋଜଯାମାସ ପୌରାଜାନପଦାନପି । ଅଦଦଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ରତ୍ନୌଘମଲଂ ବହୁ ॥୧-୧୮-
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନଗରବାସୀ ଓ ଦେଶର ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦାନ କରିଲେ।
ତେଷାଂ ଜନ୍ମକ୍ରିଯାଦୀନି ସର୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯକାରଯତ୍ । ତେଷାଂ କେତୁରିଵ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାମୋ ରତିକରଃ ପିତୁଃ ॥୧-୧୮-
ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜେଷ୍ଠ ରାମ, ପିତାଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ, ଜଣେ ପତାକା ପରି।
ବଭୂଵ ଭୂଯୋ ଭୂତାନାଂ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂରିଵ ସମ୍ମତଃ । ସର୍ଵେ ଵେଦଵିଦଃ ଶୂରାଃ ସର୍ଵେ ଲୋକହିତେ ରତାଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ପୁନି ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପରି ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସାହସୀ ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ।
ସର୍ଵେ ଜ୍ଞାନୋପସମ୍ପନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦିତା ଗୁଣୈଃ । ତେଷାମପି ମହାତେଜା ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଦୃଢ଼।
ଇଷ୍ଟଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ନିର୍ମଲଃ । ଗଜସ୍କନ୍ଧେଽଶ୍ଵପୃଷ୍ଠେ ଚ ରଥଚର୍ଯାସୁ ସମ୍ମତଃ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପବିତ୍ର; ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ଚଳାଇବାରେ ସମ୍ମାନିତ।
ଧନୁର୍ଵେଦେ ଚ ନିରତଃ ପିତୁଃ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତଃ । ବାଲ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଭୃତି ସୁସ୍ନିଗ୍ଧୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନଃ ॥୧-୧୮-
ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା, ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ଆଗ୍ରହୀ; ଶିଶୁକାଳରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରି, ଅତି ସ୍ନେହଶୀଳ।
ରାମସ୍ଯ ଲୋକରାମସ୍ଯ ଭ୍ରାତୁର୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ନିତ୍ଯଶଃ । ସର୍ଵପ୍ରିଯକରସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାପି ଶରୀରତଃ ॥୧-୧୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ରାମଙ୍କୁ, ଲୋକର ଆନନ୍ଦ ଓ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ, ଭକ୍ତି କରିଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଶରୀରରେ ମଧ୍ୟ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମିସମ୍ପନ୍ନୋ ବହିଃପ୍ରାଣ ଇଵାପରଃ । ନ ଚ ତେନ ଵିନା ନିଦ୍ରାଂ ଲଭତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥୧-୧୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଗ୍ୟବାନ ଥିଲେ, ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ ପରି; ତାଙ୍କ ବିନା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ନିଦ୍ରା ପାଇ ପାରିନଥିଲେ।
ମୃଷ୍ଟମନ୍ନମୁପାନୀତମଶ୍ନାତି ନ ହି ତଂ ଵିନା । ଯଦା ହି ହଯମାରୂଢୋ ମୃଗଯାଂ ଯାତି ରାଘଵଃ ॥୧-୧୮-
ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ବିନା ଖାଇନଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଘୋଡା ଚଢ଼ି ଶିକାରକୁ ଯାଉଥିଲେ,
ଅଥୈନଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽଭ୍ଯେତି ସଧନୁଃ ପରିପାଲଯନ୍ । ଭରତସ୍ଯାପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଵରଜୋ ହି ସଃ ॥୧-୧୮-
ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛରେ ଧନୁ ନେଇ ସୁରକ୍ଷା କରି ଯାଉଥିଲେ; ଭରତ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହିପରି କରିଥିଲେ।
ପ୍ରାଣୈଃ ପ୍ରିଯତରୋ ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଚାସୀତ୍ ତଥା ପ୍ରିଯଃ । ସ ଚତୁର୍ଭିର୍ମହାଭାଗୈଃ ପୁତ୍ରୈର୍ଦଶରଥଃ ପ୍ରିଯୈଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ସଦା ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପ୍ରିୟ; ଏଭଳି, ଦଶରଥ ଚାରିଜଣ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟ ହେଲେ।
ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତୋ ଦେଵୈରିଵ ପିତାମହଃ । ତେ ଯଦା ଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦିତା ଗୁଣୈଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପିତାମହ ପରି; ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
ହ୍ରୀମନ୍ତଃ କୀର୍ତିମନ୍ତଶ୍ଚ ସର୍ଵଜ୍ଞା ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନଃ । ତେଷାମେଵଂପ୍ରଭାଵାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଦୀପ୍ତତେଜସାମ୍ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, କୀର୍ତିଶୀଳ, ସବୁକିଛି ଜଣା, ଦୂରଦର୍ଶୀ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ।
ପିତା ଦଶରଥୋ ହୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକାଧିପୋ ଯଥା । ତେ ଚାପି ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ରା ଵୈଦିକାଧ୍ଯଯନେ ରତାଃ ॥୧-୧୮-
ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଖୁସି ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଲୋକର ନାୟକ; ସେମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି।
ପିତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣରତା ଧନୁର୍ଵେଦେ ଚ ନିଷ୍ଠିତାଃ । ଅଥ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତେଷାଂ ଦାରକ୍ରିଯାଂ ପ୍ରତି ॥୧-୧୮-
ସେମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼; ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ସେମାନଙ୍କ ବିବାହ କ୍ରିୟା ବିଚାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୋପାଧ୍ଯାଯଃ ସବାନ୍ଧଵଃ । ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯମାନସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିମଧ୍ଯେ ମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ଶିକ୍ଷକ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମା,
ଅଭ୍ଯାଗଚ୍ଛନ୍ମହାତେଜୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ସ ରାଜ୍ଞୋ ଦର୍ଶନାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଦ୍ଵାରାଧ୍ଯକ୍ଷାନୁଵାଚ ହ ॥୧-୧୮-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତେଜସ୍ୱୀ ମହାମୁନି ଆସିଲେ; ରାଜାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତକାର ଚାହିଁ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସହିତ କଥା କହିଲେ।
ଶୀଘ୍ରମାଖ୍ଯାତ ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କୌଶିକଂ ଗାଧିନଃ ସୁତମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ॥୧-୧୮-
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋ ପହଞ୍ଚିବା ବିଷୟରେ ମତେ ଜଣାଅ, ଗାଧିଙ୍କର ପୁଅ କୌଶିକ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ବୃତ୍ତିମାନେ ରାଜାଙ୍କର ମହଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ସଂଭ୍ରାନ୍ତମନସଃ ସର୍ଵେ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ଚୋଦିତାଃ । ତେ ଗତ୍ଵା ରାଜଭଵନଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମୃଷିଂ ତଦା ॥୧-୧୮-
ସେହି ଉକ୍ତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇଗଲା। ସେମାନେ ରାଜଭବନକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତମାଵେଦଯାମାସୁର୍ନୃପାଯେକ୍ଷ୍ଵାକଵେ ତଦା । ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସପୁରୋଧାଃ ସମାହିତଃ ॥୧-୧୮-
ସେମାନେ ତାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଜ୍ଜଗାମ ସଂହୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମାଣମିଵ ଵାସଵଃ । ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜ୍ଵଲିତଂ ଦୀପ୍ତ୍ଯା ତାପସଂ ସଂଶିତଵ୍ରତମ୍ ॥୧-୧୮-
ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଗଲେ। ତାପସୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନୋ ରାଜା ତତୋଽର୍ଘ୍ଯମୁପହାରଯତ୍ । ସ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯାର୍ଘ୍ଯଂ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା ॥୧-୧୮-
ରାଜା ଖୁସି ମୁହଁରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ରାଜାଙ୍କ ହାତରୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
କୁଶଲଂ ଚାଵ୍ଯଯଂ ଚୈଵ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛନ୍ନରାଧିପମ୍ । ପୁରେ କୋଶେ ଜନପଦେ ବାନ୍ଧଵେଷୁ ସୁହୃତ୍ସୁ ଚ ॥୧-୧୮-
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ସହର, ଧନଭଣ୍ଡାର, ଦେଶ, ଆତ୍ମୀୟ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅବିଚଳ ସମୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କୁଶଲଂ କୌଶିକୋ ରାଜ୍ଞଃ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ୍ ସୁଧାର୍ମିକଃ । ଅପି ତେ ସଂନତାଃ ସର୍ଵେ ସାମନ୍ତରିପଵୋ ଜିତାଃ ॥୧-୧୮-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୌଶିକ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ତୁମର ସମସ୍ତ ଅନୁଗତ ଓ ପାଶ୍ୱପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନେ ଅଧୀନ ରହିଛନ୍ତି କି?
ଦୈଵଂ ଚ ମାନୁଷଂ ଚୈଵ କର୍ମ ତେ ସାଧ୍ଵନୁଷ୍ଠିତମ୍ । ଵସିଷ୍ଠଂ ଚ ସମାଗମ୍ଯ କୁଶଲଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ପଚାରିଲେ—ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁହିଁ ପକ୍ଷର କାର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବେ କରାଯାଇଛି କି? ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ।
ଋଷୀଂଶ୍ଚ ତାନ୍ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ମହାଭାଗ ଉଵାଚ ହ । ତେ ସର୍ଵେ ହୃଷ୍ଟମନସସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ନିଵେଶନମ୍ ॥୧-୧୮-
ମହାମାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେଠାରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ରାଜାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵିଵିଶୁଃ ପୂଜିତାସ୍ତେନ ନିଷେଦୁଶ୍ଚ ଯଥାର୍ହତଃ । ଅଥ ହୃଷ୍ଟମନା ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାମୁନିମ୍ ॥୧-୧୮-
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବସିଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ମନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଉଵାଚ ପରମୋଦାରୋ ହୃଷ୍ଟସ୍ତମଭିପୂଜଯନ୍ । ଯଥାମୃତସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତିର୍ଯଥା ଵର୍ଷମନୂଦକେ ॥୧-୧୮-
ଅତି ଦାନଶୀଳ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ କହିଲେ—ତୁମର ଆଗମନ ମୋ ପାଇଁ ନେକ୍ତର ମିଳିବା ପରି, କିମ୍ବା ଅବର୍ଷାରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ିବା ପରି।
ଯଥା ସଦୃଶଦାରେଷୁ ପୁତ୍ରଜନ୍ମାପ୍ରଜସ୍ଯ ଵୈ । ପ୍ରଣଷ୍ଟସ୍ଯ ଯଥା ଲାଭୋ ଯଥା ହର୍ଷୋ ମହୋଦଯଃ ॥୧-୧୮-
ସନ୍ତାନହୀନ ଲୋକଙ୍କୁ ପୁଅ ହେବା, ହାରାଇଥିବା ଜିନିଷ ପୁଣି ମିଳିବା, ବଡ଼ ଧନ ଲାଗି ଆନନ୍ଦ ମିଳିବା ପରି।
ତଥୈଵାଗମନଂ ମନ୍ଯେ ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମହାମୁନେ । କଂ ଚ ତେ ପରମଂ କାମଂ କରୋମି କିମୁ ହର୍ଷିତଃ ॥୧-୧୮-
ଏଭଳି ଭାବରେ, ମହାମୁନି, ମୁଁ ତୁମର ଆଗମନକୁ ମନେ କରେ। ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। କଣ ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା? ମୁଁ ଏତେ ଖୁସିରେ କଣ କରିପାରିବି?