ଯାନୈଶ୍ଚ ଶକଟୈଶ୍ଚୈଵ ହଯୈର୍ନାଗୈଶ୍ଚ ସା ଚମୂ: । ପୁନର୍ନିଵୃତ୍ତା ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଭରତସ୍ଯାନୁଯାଯିନୀ ।। ୨.୧୧୩.
ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ସହିତ ସେଇ ବିସ୍ତୃତ ସେନା ଆଉଥରେ ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଲା।
ତତସ୍ତେ ଯମୁନାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ନଦୀଂ ତୀର୍ତ୍ଵୋର୍ମିମାଲିନୀମ୍ । ଦଦୃଶୁସ୍ତାଂ ପୁନ: ସର୍ଵେ ଗଙ୍ଗାଂ ଶୁଭଜଲାଂ ନଦୀମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ ସେମାନେ ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ପୁନି ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଜଳ ଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ତାଂ ରମ୍ଯଜଲସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ସନ୍ତୀର୍ଯ ସହବାନ୍ଧଵ: । ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ସସୈନିକ: ।। ୨.୧୧୩.
ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀକୁ ସହଯାତୀମାନେ ସହିତ ଟପାଇ, ସେମାନେ ସେନା ସହିତ ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ଶୁଭ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରାଦ୍ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯାଂ ସଂଦଦର୍ଶ ହ ।। ୨.୧୧୩.
ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ରୁ ସେମାନେ ପୁନିଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଚ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତ୍ରା ଭ୍ରାତ୍ରା ଵିଵର୍ଜିତାମ୍ । ଭରତୋ ଦୁ:ଖସନ୍ତପ୍ତ: ସାରଥିଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ, ପିତା ଓ ଭାଇ ବିହୀନ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଭରତ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ସାରଥେ ପଶ୍ଯ ଵିଧ୍ଵସ୍ତା ସାଯୋଧ୍ଯା ନ ପ୍ରକାଶତେ । ନିରାକାରା ନିରାନନ୍ଦା ଦୀନା ପ୍ରତିହତସ୍ଵରା ।। ୨.୧୧୩.
ହେ ସାରଥି, ଦେଖ, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ବିନାଶ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହାର ଆଭା ନାହିଁ; ଏହା ଆକାରହୀନ, ଆନନ୍ଦହୀନ, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବଳ ସ୍ବର ହୋଇଯାଇଛି।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଶତ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
thumb|ଚତୁର୍ଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ସ୍ତ୍ରିଗ୍ଧଗମ୍ଭୀରଘୋଷେଣ ସ୍ଯନ୍ଦନେନୋପଯାନ୍ ପ୍ରଭୁ: । ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଭରତ: କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଯଶା: ।। ୨.୧୧୪.
ଗଭୀର ଓ ମଧୁର ଧ୍ୱନି ହେଉଥିବା ରଥରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ବିଡାଲୋଲୂକଚରିତାମାଲୀନନରଵାରଣାମ୍ । ତିମିରାଭ୍ଯାହତାଂ କାଲୀମପ୍ରକାଶାଂ ନିଶାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଲା, ଉଲୁକ ରହୁଛନ୍ତି, ମଣିଷ ଓ ହାତୀ ଥିଲେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, କଳା ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ରାତି ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ରାହୁଶତ୍ରୋ: ପ୍ରିଯାଂ ପତ୍ନୀଂ ଶ୍ରିଯା ପ୍ରଜ୍ଵଲିତପ୍ରଭାମ୍ । ଗ୍ରହେଣାଭ୍ଯୁତ୍ଥିତେ ନୈକାଂ ରୋହିଣୀମିଵ ପୀଡିତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯିଏ ଶ୍ରୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶତ୍ରୁ ରାହୁ ଆସିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଅଲ୍ପୋଷ୍ଣକ୍ଷୁବ୍ଧସଲିଲାଂ ଧର୍ମୋତ୍ତପ୍ତଵିହଙ୍ଗମାମ୍ । ଲୀନମୀନଝଷଗ୍ରାହାଂ କୃଶାଂ ଗିରିନଦୀମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ପାହାଡ଼ ନଦୀ ଯେପରି ଅତି କମ୍ ପାଣିରେ ଭରିବା, ତାର ଜଳ ହଳଚଳ ହେଉଛି, ତାପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାପରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମାଛ, ମଗର ଓ ଘରିଆଳ ମାନେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାର ଧାରା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ଵିଧୂମାମିଵ ହେମାଭାମଧ୍ଵରାଗ୍ନେ: ସମୁତ୍ଥିତାମ୍ । ହଵିରଭ୍ଯୁକ୍ଷିତାଂ ପଶ୍ଚାତ୍ ଶିଖାଂ ଵିପ୍ରଲଯଂ ଗତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ବିନା ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ହବି ଦେବା ପରେ ଉପରକୁ ଉଠି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଵିଧ୍ଵସ୍ତକଵଚାଂ ରୁଗ୍ଣଜଵାଜିରଥଧ୍ଵଜାମ୍ । ହତପ୍ରଵୀରାମାପନ୍ନାଂ ଚମୂମିଵ ମହାହଵେ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଚାଳି ତାର କବଚ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପତାକା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛି, ବୀରମାନେ ମରିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ସେପରି।
ସଫେନା ସସ୍ଵନା ଭୂତ୍ଵା ସାଗରସ୍ଯ ସମୁତ୍ଥିତାମ୍ । ପ୍ରଶାନ୍ତମାରୁତୋଦ୍ଘାତାଂ ଜଲୋର୍ମିମିଵ ନିସ୍ଵନାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଫେଣ ଓ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପବନ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ତାର ଗଞ୍ଜନ ଅପସାରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ତ୍ଯକ୍ତାଂ ଯଜ୍ଞାଯୁଧୈ: ସର୍ଵୈରଭିରୂପୈଶ୍ଚ ଯାଜକୈ: । ସୁତ୍ଯାକାଲେ ଵିନିର୍ଵୃତ୍ତେ ଵେଦିଂ ଗତରଵାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ଗୋଷ୍ଠମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତାମାର୍ତ୍ତାମଚରନ୍ତୀଂ ତୃଣଂ ନଵମ୍ । ଗୋଵୃଷେଣ ପରିତ୍ଯକ୍ତାଂ ଗଵାଂ ପତ୍ତିମିଵୋତ୍ସୁକାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଗୋଠ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗାଈ ଦୁଃଖରେ ଦଢ଼ିଅଛି, ନୂଆ ଘାସ ଖୋଜି ଘୁଞ୍ଚୁଛି, ଗୋବଳଦା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଏବଂ ଗୋମାନ୍ୟର ନେତାକୁ ଆଶା କରୁଛି, ସେପରି।
ପ୍ରଭାକରାଦ୍ଯୈ: ସୁସ୍ନିଗ୍ଧୈ: ପ୍ରଜ୍ଵଲଦ୍ଭିରିଵୋତ୍ତମୈ: । ଵିଯୁକ୍ତାଂ ମଣିଭିର୍ଜାତ୍ଯୈର୍ନଵାଂ ମୁକ୍ତାଵଲୀମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ନୂଆ ମୁକ୍ତାମାଳା ତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଚମକୁଥିବା ମଣିମାନେ ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଛି, ସୂତା ମାତ୍ର ରହିଛି, ସେପରି।
ସହସା ଚଲିତାଂ ସ୍ଥାନାନ୍ମହୀଂ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷଯାଦ୍ଗତାମ୍ । ସଂହୃତଦ୍ଯୁତିଵିସ୍ତାରାଂ ତାରାମିଵ ଦିଵଶ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ତାରା ହଠାତ୍ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ତାର ଚମକ ଓ ବିସ୍ତାର ହରାଇଯାଏ, ପୂର୍ବ ଉପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବାରୁ ଭୂମିକୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି।
ପୁଷ୍ପନଦ୍ଧାଂ ଵସନ୍ତାନ୍ତେ ମତ୍ତଭ୍ରମରନାଦିତାମ୍ । ଦ୍ରୁତଦାଵାଗ୍ନିଵିପ୍ଲୁଷ୍ଟାଂ କ୍ଲାନ୍ତାଂ ଵନଲତାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ବସନ୍ତ ଶେଷରେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଲତା, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଦୃତ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ି ଶୋଷ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ସମ୍ମୂଢନିଗମାଂ ସ୍ତବ୍ଧାଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଵିପଣାପଣାମ୍ । ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଶऺଶିନକ୍ଷତ୍ରାଂ ଦ୍ଯାମିଵାମ୍ବୁଧରୈର୍ଵୃତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ମେଘରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାଏ, ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିରବ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
କ୍ଷୀଣପାନୋତ୍ତମୈର୍ଭିନ୍ନୈ: ଶରାଵୈରଭିସଂଵୃତାମ୍ । ହତଶୌଣ୍ଡାମିଵାକାଶେ ପାନଭୂମିମସଂସ୍କୃତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ମଦିରା ପାନ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନ, ଉତ୍ତମ ମଦିରାର ଭାଗ ଖାଲି ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଭାଣ୍ଡରେ ଢାକିଯାଇଛି, ମଦମସ୍ତ ଲୋକ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେପରି।
ଵୃକ୍ଣଭୂମିତଲାଂ ନିମ୍ନାଂ ଵୃକ୍ଣପାତ୍ରୈ: ସମାଵୃତାମ୍ । ଉପଯୁକ୍ତୋଦକାଂ ଭଗ୍ନାଂ ପ୍ରପାଂ ନିପତିତାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାନିଘାଟ, ତଳ ଫାଟିଯାଇଛି, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାତ୍ରରେ ଘିରିଯାଇଛି, ପାଣି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ସେପରି।
ଵିପୁଲାଂ ଵିତତାଂ ଚୈଵ ଯୁକ୍ତପାଶାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍ । ଭୂମୌ ବାଣୈର୍ଵିନିଷ୍କୃତ୍ତାଂ ପତିତାଂ ଜ୍ଯାମିଵାଯୁଧାତ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଟାଣି ଧାଗା ଲଗାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାଣରେ କାଟି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ତାର ତାନା ଛିଣ୍ଡିଯାଇଛି, ସେପରି।
ସହସା ଯୁଦ୍ଧଶୌଣ୍ଡେନ ହଯାରୋହେଣ ଵାହିତାମ୍ । ନିକ୍ଷିପ୍ତଭାଣ୍ଡାମୁତ୍ସୃଷ୍ଟାଂ କିଶୋରୀମିଵ ଦୁର୍ବଲାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ହଠାତ୍ ଏକ ଯୁବତୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ତାର ଗହନା ଛିଡ଼ିଯାଇଛି, ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ଶୁଷ୍କତୋଯାଂ ମହାମତ୍ସ୍ଯୈ: କୂର୍ମୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଵୃତାମ୍ । ପ୍ରଭିନ୍ନତଟଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ ଵାପୀମିଵ ହୃତୋତ୍ପଲାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଜଳାଶୟର ପାଣି ଶୁଖିଯାଇଛି, ବହୁତ ବଡ଼ ମାଛ ଓ କଚ୍ଛପ ରହିଛି, ତଟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଏବଂ ପଦ୍ମ ନାସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ପୁରୁଷସ୍ଯାପ୍ରହୃଷ୍ଟସ୍ଯ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧାନୁଲେପନାମ୍ । ସନ୍ତପ୍ତାମିଵ ଶୋକେନ ଗାତ୍ରଯଷ୍ଟିମଭୂଷଣାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ଜଣେ ନାରୀ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ଶୋକରେ ତାର ଦେହ ଶୁଖିଯାଇଛି, ଉପଟନ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ନିଷେଧ ହୋଇଛି, ଗହନା ନାହିଁ, ସେପରି।
ପ୍ରାଵୃଷି ପ୍ରଵିଗାଢାଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ଯାଭ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନାଂ ନୀଲଜୀମୂତୈର୍ଭାସ୍କରସ୍ଯ ପ୍ରଭାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ଘନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ନୀଳ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଛି, ସେପରି।
ଭରତସ୍ତୁ ରଥସ୍ଥ: ସନ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥାତ୍ମଜ: । ଵାହଯନ୍ତଂ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସାରଥିଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୪.
କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଭରତ ରଥରେ ଦଢ଼ି ରଥଚାଳକଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ ଚଳାଉଥିଲେ, ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
କିଂ ନୁ ଖଲ୍ଵଦ୍ଯ ଗମ୍ଭୀରୋ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ନ ନିଶମ୍ଯତେ । ଯଥାପୁରମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଗୀତଵାଦିତ୍ରନିସ୍ଵନ: ।। ୨.୧୧୪.
କାହିଁକି ଆଜି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ବବେଳିର ଗଭୀର ଓ ମଧୁର ଗୀତ-ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନି?
ଵାରୁଣୀମଦଗନ୍ଧଶ୍ଚ ମାଲ୍ଯଗନ୍ଧଶ୍ଚ ମୂର୍ଚ୍ଛିତ: । ଧୂପିତାଗରୁଗନ୍ଧଶ୍ଚ ନ ପ୍ରଵାତି ସମନ୍ତତ: ।। ୨.୧୧୪.
ମଦ ଓ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ମନେ ପଡ଼ୁନି, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁର ଘ୍ରାଣ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିକିରିତ ହେଉନି।