ପିତୁ: ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତାମେଵ ପାଲଯିଷ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵତ: । ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଯା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପିତୁର୍ମମ ।। ୨.୧୧୩.
'ମୋର ପିତା ଯେଉଁ ଶପଥ ଦେଇଥିଲେ, ସେଠିକି ଭଳି ମୁଁ ତାହା ପାଳନ କରିବି; ଚଉଦ ଅବଧି ବର୍ଷ, ଯେପରି ମୋ ପିତା ଶପଥ ନେଇଥିଲେ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠ: ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯକୁଶଲଂ ରାଘଵଂ ଵଚନଂ ମହତ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ବଶିଷ୍ଠ, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାଘବଙ୍କୁ ଏକ ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ।
ଏତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ସଂହୃଷ୍ଟ: ପାଦୁକେ ହେମଭୂଷିତେ । ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯୋଗକ୍ଷେମକରେ ତଵ ।। ୨.୧୧୩.
ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ପାଦୁକା ଆନନ୍ଦରେ ଦେଉଛି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏହା ତୁମ ଦେଖାଶୁଣାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ରଖିବ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ରାଘଵ: ପ୍ରାଙ୍ମୁଖ: ସ୍ଥିତ: । ପାଦୁକେ ଅଧିରୁହ୍ଯୈତେ ମମ ରାଜ୍ଯାଯ ଵୈ ଦଦୌ ।। ୨.୧୧୩.
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦାଉଁଥିଲେ, ସେହି ପାଦୁକା ଉପରେ ପାଉଁ ଦେଇ, ମୋର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା ଦେଇଲେ।
ନିଵୃତ୍ତୋ ଽହମନୁଜ୍ଞାତୋ ରାମେଣ ସୁମହାତ୍ମନା । ଅଯୋଧ୍ଯାମେଵ ଗଚ୍ଛାମି ଗୃହୀତ୍ଵା ପାଦୁକେ ଶୁଭେ ।। ୨.୧୧୩.
ମୁଁ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଏବେ ଫେରିଯାଉଛି; ଏହି ଶୁଭ ପାଦୁକା ନେଇ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉଛି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ଭରଦ୍ଵାଜ: ଶୁଭତରଂ ମୁନିର୍ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ତମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କର ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ବରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଅଧିକ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ।
ନୈତଚ୍ଚିତ୍ରଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଶୀଲଵୃତ୍ତଵତାଂ ଵର । ଯଦାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ତିଷ୍ଠେତ୍ତୁ ନିମ୍ନେ ସୃଷ୍ଟମିଵୋଦକମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଏକ ଗଭୀର ସ୍ଥାନକୁ ପାଣି ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବେ ଯାଏ, ସେପରି ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ତୁମ ଭିତରେ ରହିଛି।
ଅମୃତ: ସ ମହାବାହୁ: ପିତା ଦଶରଥସ୍ତଵ । ଯସ୍ଯ ତ୍ଵମୀଦୃଶ: ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲ: ।। ୨.୧୧୩.
ତୁମର ବଡ଼ ବାହୁବଳୀ ପିତା ଦଶରଥ ଅମୃତ ସମାନ, କାରଣ ତୁମେ ଏପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମକୁ ଭଲପାଉଥିବା ପୁଅ।
ତମୃଷିଂ ତୁ ମହାତ୍ମାନମୁକ୍ତଵାକ୍ଯଂ କୃତାଞ୍ଜଲି: । ଆମତନ୍ତ୍ରଯିତୁମାରେଭେ ଚରଣାଵୁପଗୃହ୍ଯ ଚ ।। ୨.୧୧୩.
ସେଇ ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ କଥା କହି, ଭରତ ହାତ ଯୋଡି ତାଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତ: ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ଭରଦ୍ଵାଜଂ ପୁନ:ପୁନ: । ଭରତସ୍ତୁ ଯଯୌ ଶ୍ରୀମାନଯୋଧ୍ଯାଂ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭି: ।। ୨.୧୧୩.
ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ପରିକ୍ରମା କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଯାନୈଶ୍ଚ ଶକଟୈଶ୍ଚୈଵ ହଯୈର୍ନାଗୈଶ୍ଚ ସା ଚମୂ: । ପୁନର୍ନିଵୃତ୍ତା ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଭରତସ୍ଯାନୁଯାଯିନୀ ।। ୨.୧୧୩.
ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ସହିତ ସେଇ ବିସ୍ତୃତ ସେନା ଆଉଥରେ ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଲା।
ତତସ୍ତେ ଯମୁନାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ନଦୀଂ ତୀର୍ତ୍ଵୋର୍ମିମାଲିନୀମ୍ । ଦଦୃଶୁସ୍ତାଂ ପୁନ: ସର୍ଵେ ଗଙ୍ଗାଂ ଶୁଭଜଲାଂ ନଦୀମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ ସେମାନେ ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ପୁନି ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଜଳ ଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ତାଂ ରମ୍ଯଜଲସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ସନ୍ତୀର୍ଯ ସହବାନ୍ଧଵ: । ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ସସୈନିକ: ।। ୨.୧୧୩.
ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀକୁ ସହଯାତୀମାନେ ସହିତ ଟପାଇ, ସେମାନେ ସେନା ସହିତ ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ଶୁଭ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରାଦ୍ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯାଂ ସଂଦଦର୍ଶ ହ ।। ୨.୧୧୩.
ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ରୁ ସେମାନେ ପୁନିଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଚ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତ୍ରା ଭ୍ରାତ୍ରା ଵିଵର୍ଜିତାମ୍ । ଭରତୋ ଦୁ:ଖସନ୍ତପ୍ତ: ସାରଥିଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ, ପିତା ଓ ଭାଇ ବିହୀନ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଭରତ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ସାରଥେ ପଶ୍ଯ ଵିଧ୍ଵସ୍ତା ସାଯୋଧ୍ଯା ନ ପ୍ରକାଶତେ । ନିରାକାରା ନିରାନନ୍ଦା ଦୀନା ପ୍ରତିହତସ୍ଵରା ।। ୨.୧୧୩.
ହେ ସାରଥି, ଦେଖ, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ବିନାଶ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହାର ଆଭା ନାହିଁ; ଏହା ଆକାରହୀନ, ଆନନ୍ଦହୀନ, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବଳ ସ୍ବର ହୋଇଯାଇଛି।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଶତ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
thumb|ଚତୁର୍ଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ସ୍ତ୍ରିଗ୍ଧଗମ୍ଭୀରଘୋଷେଣ ସ୍ଯନ୍ଦନେନୋପଯାନ୍ ପ୍ରଭୁ: । ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଭରତ: କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଯଶା: ।। ୨.୧୧୪.
ଗଭୀର ଓ ମଧୁର ଧ୍ୱନି ହେଉଥିବା ରଥରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ବିଡାଲୋଲୂକଚରିତାମାଲୀନନରଵାରଣାମ୍ । ତିମିରାଭ୍ଯାହତାଂ କାଲୀମପ୍ରକାଶାଂ ନିଶାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଲା, ଉଲୁକ ରହୁଛନ୍ତି, ମଣିଷ ଓ ହାତୀ ଥିଲେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, କଳା ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ରାତି ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ରାହୁଶତ୍ରୋ: ପ୍ରିଯାଂ ପତ୍ନୀଂ ଶ୍ରିଯା ପ୍ରଜ୍ଵଲିତପ୍ରଭାମ୍ । ଗ୍ରହେଣାଭ୍ଯୁତ୍ଥିତେ ନୈକାଂ ରୋହିଣୀମିଵ ପୀଡିତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯିଏ ଶ୍ରୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶତ୍ରୁ ରାହୁ ଆସିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଅଲ୍ପୋଷ୍ଣକ୍ଷୁବ୍ଧସଲିଲାଂ ଧର୍ମୋତ୍ତପ୍ତଵିହଙ୍ଗମାମ୍ । ଲୀନମୀନଝଷଗ୍ରାହାଂ କୃଶାଂ ଗିରିନଦୀମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ପାହାଡ଼ ନଦୀ ଯେପରି ଅତି କମ୍ ପାଣିରେ ଭରିବା, ତାର ଜଳ ହଳଚଳ ହେଉଛି, ତାପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାପରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମାଛ, ମଗର ଓ ଘରିଆଳ ମାନେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାର ଧାରା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ଵିଧୂମାମିଵ ହେମାଭାମଧ୍ଵରାଗ୍ନେ: ସମୁତ୍ଥିତାମ୍ । ହଵିରଭ୍ଯୁକ୍ଷିତାଂ ପଶ୍ଚାତ୍ ଶିଖାଂ ଵିପ୍ରଲଯଂ ଗତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ବିନା ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ହବି ଦେବା ପରେ ଉପରକୁ ଉଠି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଵିଧ୍ଵସ୍ତକଵଚାଂ ରୁଗ୍ଣଜଵାଜିରଥଧ୍ଵଜାମ୍ । ହତପ୍ରଵୀରାମାପନ୍ନାଂ ଚମୂମିଵ ମହାହଵେ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଚାଳି ତାର କବଚ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପତାକା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଛି, ବୀରମାନେ ମରିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ସେପରି।
ସଫେନା ସସ୍ଵନା ଭୂତ୍ଵା ସାଗରସ୍ଯ ସମୁତ୍ଥିତାମ୍ । ପ୍ରଶାନ୍ତମାରୁତୋଦ୍ଘାତାଂ ଜଲୋର୍ମିମିଵ ନିସ୍ଵନାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଫେଣ ଓ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପବନ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ତାର ଗଞ୍ଜନ ଅପସାରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ତ୍ଯକ୍ତାଂ ଯଜ୍ଞାଯୁଧୈ: ସର୍ଵୈରଭିରୂପୈଶ୍ଚ ଯାଜକୈ: । ସୁତ୍ଯାକାଲେ ଵିନିର୍ଵୃତ୍ତେ ଵେଦିଂ ଗତରଵାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି।
ଗୋଷ୍ଠମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତାମାର୍ତ୍ତାମଚରନ୍ତୀଂ ତୃଣଂ ନଵମ୍ । ଗୋଵୃଷେଣ ପରିତ୍ଯକ୍ତାଂ ଗଵାଂ ପତ୍ତିମିଵୋତ୍ସୁକାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଗୋଠ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗାଈ ଦୁଃଖରେ ଦଢ଼ିଅଛି, ନୂଆ ଘାସ ଖୋଜି ଘୁଞ୍ଚୁଛି, ଗୋବଳଦା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଏବଂ ଗୋମାନ୍ୟର ନେତାକୁ ଆଶା କରୁଛି, ସେପରି।
ପ୍ରଭାକରାଦ୍ଯୈ: ସୁସ୍ନିଗ୍ଧୈ: ପ୍ରଜ୍ଵଲଦ୍ଭିରିଵୋତ୍ତମୈ: । ଵିଯୁକ୍ତାଂ ମଣିଭିର୍ଜାତ୍ଯୈର୍ନଵାଂ ମୁକ୍ତାଵଲୀମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ନୂଆ ମୁକ୍ତାମାଳା ତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଚମକୁଥିବା ମଣିମାନେ ଅଲଗା ହୋଇଯାଇଛି, ସୂତା ମାତ୍ର ରହିଛି, ସେପରି।
ସହସା ଚଲିତାଂ ସ୍ଥାନାନ୍ମହୀଂ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷଯାଦ୍ଗତାମ୍ । ସଂହୃତଦ୍ଯୁତିଵିସ୍ତାରାଂ ତାରାମିଵ ଦିଵଶ୍ଚ୍ଯୁତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ଏକ ତାରା ହଠାତ୍ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଯାଏ, ତାର ଚମକ ଓ ବିସ୍ତାର ହରାଇଯାଏ, ପୂର୍ବ ଉପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବାରୁ ଭୂମିକୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି।
ପୁଷ୍ପନଦ୍ଧାଂ ଵସନ୍ତାନ୍ତେ ମତ୍ତଭ୍ରମରନାଦିତାମ୍ । ଦ୍ରୁତଦାଵାଗ୍ନିଵିପ୍ଲୁଷ୍ଟାଂ କ୍ଲାନ୍ତାଂ ଵନଲତାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ବସନ୍ତ ଶେଷରେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଲତା, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଦୃତ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ି ଶୋଷ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ସମ୍ମୂଢନିଗମାଂ ସ୍ତବ୍ଧାଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଵିପଣାପଣାମ୍ । ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନଶऺଶିନକ୍ଷତ୍ରାଂ ଦ୍ଯାମିଵାମ୍ବୁଧରୈର୍ଵୃତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ମେଘରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଲୁଚିଯାଏ, ବଜାର ଓ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିରବ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।