ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦ୍ୱାଦଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ରଯୋଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତତ: ଶିରସି କୃତ୍ଵା ତୁ ପାଦୁକେ ଭରତସ୍ତଦା । ଆରୁରୋହ ରଥଂ ହୃଷ୍ଟ: ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସମନ୍ଵିତ: ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ, ଭରତ ପାଦୁକାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, ଖୁସିରେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଵସିଷ୍ऺଠୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଜାବାଲିଶ୍ଚ ଦୃଢଵ୍ରତ: । ଅଗ୍ରତ: ପ୍ରଯଯୁ: ସର୍ଵେ ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ମନ୍ତ୍ରପୂଜିତା: ।। ୨.୧୧୩.
ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଏବଂ ଜାବାଲି, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଥିବା ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରପୂଜିତ ହୋଇ, ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇଥିଲେ।
ମନ୍ଦାକିନୀଂ ନଦୀଂ ରମ୍ଯାଂ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖାସ୍ତେ ଯଯୁସ୍ତଦା । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚ କୁର୍ଵାଣାଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟଂ ମହାଗିରିମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ସେମାନେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟ ମହାପର୍ବତକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଥିଲେ।
ପଶ୍ଯନ୍ ଧାତୁସହସ୍ରାଣି ରମ୍ଯାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ପ୍ରଯଯୌ ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେନ ସସୈନ୍ଯୋ ଭରତସ୍ତଦା ।। ୨.୧୧୩.
ହଜାର ହଜାର ସୁନ୍ଦର ଧାତୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ସେଠାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଅଦୂରାଚ୍ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ଦଦର୍ଶ ଭରତସ୍ତଦା । ଆଶ୍ରମଂ ଯତ୍ର ସ ମୁନିର୍ଭରଦ୍ଵାଜ: କୃତାଲଯ: ।। ୨.୧୧୩.
ଚିତ୍ରକୂଟରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଭରତ ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଥାପନା କରିଥିଲେ।
ସ ତମାଶ୍ରମମାଗମ୍ଯ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଅଵତୀର୍ଯ ରଥାତ୍ ପାଦୌ ଵଵନ୍ଦେ ଭରତସ୍ତଦା ।। ୨.୧୧୩.
ସେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭରତ ରଥରୁ ଅବତରି, ମୁନିଙ୍କ ପାଦରେ ଶିର ନମାଇଲେ।
ତତୋ ହୃଷ୍ଟୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଭରତଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅପି କୃତ୍ଯଂ କୃତଂ ତାତ ରାମେଣ ଚ ସମାଗତମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ, ଖୁସି ହୋଇ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ପୁଅ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେଲା କି? ରାମଙ୍କ ସହ ଦେଖା ହେଲା କି?'
ଏଵମୁକ୍ତ: ସ ତୁ ତତୋ ଭରଦ୍ଵାଜେନ ଧୀମତା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଭରଦ୍ଵାଜଂ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ: ।। ୨.୧୧୩.
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଭାଇପ୍ରେମୀ ଭରତ ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:
ସ ଯାଚ୍ଯମାନୋ ଗୁରୁଣା ମଯା ଚ ଦୃଢଵିକ୍ରମ: । ରାଘଵ: ପରମପ୍ରୀତୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ମୁଁ ଏବଂ ଗୁରୁ ଦୁହେଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ସଙ୍କଳ୍ପ ରାଘବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ:
ପିତୁ: ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତାମେଵ ପାଲଯିଷ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵତ: । ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଯା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପିତୁର୍ମମ ।। ୨.୧୧୩.
'ମୋର ପିତା ଯେଉଁ ଶପଥ ଦେଇଥିଲେ, ସେଠିକି ଭଳି ମୁଁ ତାହା ପାଳନ କରିବି; ଚଉଦ ଅବଧି ବର୍ଷ, ଯେପରି ମୋ ପିତା ଶପଥ ନେଇଥିଲେ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠ: ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ । ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯକୁଶଲଂ ରାଘଵଂ ଵଚନଂ ମହତ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ବଶିଷ୍ଠ, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାଘବଙ୍କୁ ଏକ ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ।
ଏତେ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ସଂହୃଷ୍ଟ: ପାଦୁକେ ହେମଭୂଷିତେ । ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯୋଗକ୍ଷେମକରେ ତଵ ।। ୨.୧୧୩.
ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ପାଦୁକା ଆନନ୍ଦରେ ଦେଉଛି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏହା ତୁମ ଦେଖାଶୁଣାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ରଖିବ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ରାଘଵ: ପ୍ରାଙ୍ମୁଖ: ସ୍ଥିତ: । ପାଦୁକେ ଅଧିରୁହ୍ଯୈତେ ମମ ରାଜ୍ଯାଯ ଵୈ ଦଦୌ ।। ୨.୧୧୩.
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦାଉଁଥିଲେ, ସେହି ପାଦୁକା ଉପରେ ପାଉଁ ଦେଇ, ମୋର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା ଦେଇଲେ।
ନିଵୃତ୍ତୋ ଽହମନୁଜ୍ଞାତୋ ରାମେଣ ସୁମହାତ୍ମନା । ଅଯୋଧ୍ଯାମେଵ ଗଚ୍ଛାମି ଗୃହୀତ୍ଵା ପାଦୁକେ ଶୁଭେ ।। ୨.୧୧୩.
ମୁଁ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଏବେ ଫେରିଯାଉଛି; ଏହି ଶୁଭ ପାଦୁକା ନେଇ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉଛି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭରତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନ: । ଭରଦ୍ଵାଜ: ଶୁଭତରଂ ମୁନିର୍ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ତମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କର ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ବରଦ୍ୱାଜ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଅଧିକ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ।
ନୈତଚ୍ଚିତ୍ରଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଶୀଲଵୃତ୍ତଵତାଂ ଵର । ଯଦାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ତିଷ୍ଠେତ୍ତୁ ନିମ୍ନେ ସୃଷ୍ଟମିଵୋଦକମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଏକ ଗଭୀର ସ୍ଥାନକୁ ପାଣି ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବେ ଯାଏ, ସେପରି ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ତୁମ ଭିତରେ ରହିଛି।
ଅମୃତ: ସ ମହାବାହୁ: ପିତା ଦଶରଥସ୍ତଵ । ଯସ୍ଯ ତ୍ଵମୀଦୃଶ: ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲ: ।। ୨.୧୧୩.
ତୁମର ବଡ଼ ବାହୁବଳୀ ପିତା ଦଶରଥ ଅମୃତ ସମାନ, କାରଣ ତୁମେ ଏପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମକୁ ଭଲପାଉଥିବା ପୁଅ।
ତମୃଷିଂ ତୁ ମହାତ୍ମାନମୁକ୍ତଵାକ୍ଯଂ କୃତାଞ୍ଜଲି: । ଆମତନ୍ତ୍ରଯିତୁମାରେଭେ ଚରଣାଵୁପଗୃହ୍ଯ ଚ ।। ୨.୧୧୩.
ସେଇ ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ କଥା କହି, ଭରତ ହାତ ଯୋଡି ତାଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତ: ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ଭରଦ୍ଵାଜଂ ପୁନ:ପୁନ: । ଭରତସ୍ତୁ ଯଯୌ ଶ୍ରୀମାନଯୋଧ୍ଯାଂ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭି: ।। ୨.୧୧୩.
ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ପରିକ୍ରମା କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଯାନୈଶ୍ଚ ଶକଟୈଶ୍ଚୈଵ ହଯୈର୍ନାଗୈଶ୍ଚ ସା ଚମୂ: । ପୁନର୍ନିଵୃତ୍ତା ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଭରତସ୍ଯାନୁଯାଯିନୀ ।। ୨.୧୧୩.
ରଥ, ଗଡ଼ି, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ସହିତ ସେଇ ବିସ୍ତୃତ ସେନା ଆଉଥରେ ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଲା।
ତତସ୍ତେ ଯମୁନାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ନଦୀଂ ତୀର୍ତ୍ଵୋର୍ମିମାଲିନୀମ୍ । ଦଦୃଶୁସ୍ତାଂ ପୁନ: ସର୍ଵେ ଗଙ୍ଗାଂ ଶୁଭଜଲାଂ ନଦୀମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ ସେମାନେ ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଦିବ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ପୁନି ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଜଳ ଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ତାଂ ରମ୍ଯଜଲସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ସନ୍ତୀର୍ଯ ସହବାନ୍ଧଵ: । ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ସସୈନିକ: ।। ୨.୧୧୩.
ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀକୁ ସହଯାତୀମାନେ ସହିତ ଟପାଇ, ସେମାନେ ସେନା ସହିତ ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ଶୁଭ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁରାଦ୍ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯାଂ ସଂଦଦର୍ଶ ହ ।। ୨.୧୧୩.
ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ରୁ ସେମାନେ ପୁନିଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଚ ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତ୍ରା ଭ୍ରାତ୍ରା ଵିଵର୍ଜିତାମ୍ । ଭରତୋ ଦୁ:ଖସନ୍ତପ୍ତ: ସାରଥିଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ, ପିତା ଓ ଭାଇ ବିହୀନ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଭରତ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
ସାରଥେ ପଶ୍ଯ ଵିଧ୍ଵସ୍ତା ସାଯୋଧ୍ଯା ନ ପ୍ରକାଶତେ । ନିରାକାରା ନିରାନନ୍ଦା ଦୀନା ପ୍ରତିହତସ୍ଵରା ।। ୨.୧୧୩.
ହେ ସାରଥି, ଦେଖ, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ବିନାଶ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହାର ଆଭା ନାହିଁ; ଏହା ଆକାରହୀନ, ଆନନ୍ଦହୀନ, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବଳ ସ୍ବର ହୋଇଯାଇଛି।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ଆଦିକାବ୍ୟର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଶତ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
thumb|ଚତୁର୍ଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ସ୍ତ୍ରିଗ୍ଧଗମ୍ଭୀରଘୋଷେଣ ସ୍ଯନ୍ଦନେନୋପଯାନ୍ ପ୍ରଭୁ: । ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଭରତ: କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାଯଶା: ।। ୨.୧୧୪.
ଗଭୀର ଓ ମଧୁର ଧ୍ୱନି ହେଉଥିବା ରଥରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ବିଡାଲୋଲୂକଚରିତାମାଲୀନନରଵାରଣାମ୍ । ତିମିରାଭ୍ଯାହତାଂ କାଲୀମପ୍ରକାଶାଂ ନିଶାମିଵ ।। ୨.୧୧୪.
ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଲା, ଉଲୁକ ରହୁଛନ୍ତି, ମଣିଷ ଓ ହାତୀ ଥିଲେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, କଳା ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ରାତି ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ରାହୁଶତ୍ରୋ: ପ୍ରିଯାଂ ପତ୍ନୀଂ ଶ୍ରିଯା ପ୍ରଜ୍ଵଲିତପ୍ରଭାମ୍ । ଗ୍ରହେଣାଭ୍ଯୁତ୍ଥିତେ ନୈକାଂ ରୋହିଣୀମିଵ ପୀଡିତାମ୍ ।। ୨.୧୧୪.
ଯେପରି ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯିଏ ଶ୍ରୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶତ୍ରୁ ରାହୁ ଆସିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି।