ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚ ହି ଯୋଧାଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଣି ସୁହୃଦଶ୍ଚ ନ: । ତ୍ଵାମେଵ ପ୍ରତିକାଂକ୍ଷନ୍ତେ ପର୍ଜନ୍ଯମିଵ କର୍ଷକା: ।। ୨.୧୧୨.
ଆମର ଆତ୍ମୀୟ, ସେନା, ବନ୍ଧୁ ଓ ସହଚରମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଚାଷୀମାନେ ବର୍ଷାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।
ଇଦଂ ରାଜ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ୍ଥାପଯ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ହି । ଶକ୍ତିମାନସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଲୋକସ୍ଯ ପରିପାଲନେ ।। ୨.୧୧୨.
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସୁସ୍ଥିତ କର; ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ତୁମେ ସକ୍ଷମ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନ୍ଯପତଦ୍ ଭ୍ରାତୁ: ପାଦଯୋର୍ଭରତସ୍ତଦା । ଭୃଶଂ ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ରାମମେଵ ପ୍ରିଯଂଵଦ: ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି କହି, ଭରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଚରଣ ଗୋଟେ ପଡ଼ିଲେ ଓ ଅତି ଆଗ୍ରହରେ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ତମଙ୍କେ ଭ୍ରାତରଂ କୃତ୍ଵା ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶ୍ଯାମଂ ନଲିନପତ୍ରାକ୍ଷଂ ମତ୍ତହଂସସ୍ଵରଂ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ କୋଳରେ ରଖି, ନୀଳ ଦେହ ଏବଂ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି, ମଦମସ୍ତ ହଂସର ସ୍ୱର ଥିବା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆଗତା ତ୍ଵାମିଯଂ ବୁଦ୍ଧି: ସ୍ଵଜା ଵୈନଯିକୀ ଚ ଯା । ଭୃଶମୁତ୍ସହସେ ତାତ ରକ୍ଷିତୁଂ ପୃଥିଵୀମପି ।। ୨.୧୧୨.
ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ନିଜେ କରିଛ, ବିନୟ ଭରା ଏହି ମନୋଭାବ; ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସତ୍ୟ ସାର୍ଥକ ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ।
ଅମାତ୍ଯୈଶ୍ଚ ସୁହୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିମଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିଭି: । ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୁମହାନ୍ତ୍ଯପି କାରଯ ।। ୨.୧୧୨.
ମନ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ କାମରେ ଆଲୋଚନା କରି, ବଡ଼ କାମମାନେ ମଧ୍ୟ ସଫଳ କର।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଦପେଯାଦ୍ଵା ହିମଵାନ୍ ଵା ହିମଂ ତ୍ଯଜେତ୍ । ଅତୀଯାତ୍ ସାଗରୋ ଵେଲାଂ ନ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମହଂ ପିତୁ: ।। ୨.୧୧୨.
ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ଯାଇପାରେ, ହିମାଳୟ ତାଙ୍କର ହିମ ଛାଡ଼ିପାରେ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର କୂଳ ଛାଡ଼ିପାରେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ।
କାମାଦ୍ଵା ତାତ ଲୋଭାଦ୍ଵା ମାତ୍ରା ତୁଭ୍ଯମିଦଂ କୃତମ୍ । ନ ତନ୍ମନସି କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତ୍ତିତଵ୍ଯଂ ଚ ମାତୃଵତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଚାହିଦା କିମ୍ବା ଲୋଭରୁ ମାଆ ଏହି କାମ କରିଛନ୍ତି; ଏହାକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମାଆ ପ୍ରତି ଯେପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ, ସେପରି କର।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ଭରତ: କୌସଲ୍ଯାସୁତମବ୍ରଵୀତ୍ । ତେଜସାଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶଂ ପ୍ରତିପଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦର୍ଶନମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି କହିଥିବା କୌଶଲ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ, ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଓ ଚେହେରାରେ ପ୍ରଥମ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଭରତ କହିଲେ।
ଅଧିରୋହାର୍ଯ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ପାଦୁକେ ହେମଭୂଷିତେ । ଏତେ ହି ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଯୋଗକ୍ଷେମଂ ଵିଧାସ୍ଯତ: ।। ୨.୧୧୨.
ହେ ଆର୍ୟ, ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଥିବା ଏହି ପାଦୁକା ଉପରେ ତୁମେ ଚରଣ ଦିଅ; ଏହି ପାଦୁକା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିଶ୍ଚିତ କରିବ।
ସୋ ଽଧିରୁହ୍ଯ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର: ପାଦୁକେ ହ୍ଯଵରୁହ୍ଯ ଚ । ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ ସୁମହାତେଜା ଭରତାଯ ମହାତ୍ମନେ ।। ୨.୧୧୨.
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ ରାମ, ପାଦୁକା ଉପରେ ଚଢ଼ି ତାହାଠାରୁ ଅବତରି, ମହାତ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ସ ପାଦୁକେ ସମ୍ପ୍ରଣମ୍ଯ ରାମଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଜଟାଚୀରଧରୋ ହ୍ଯହମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଭରତ ପାଦୁକାକୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଚଉଦ ଅବଧି ବର୍ଷ ମୁଁ ଜଟା ଓ ଚିର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରହିବି।'
ଫଲମୂଲାଶନୋ ଵୀର ଭଵେଯଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ତଵାଗମନମାକାଂକ୍ଷନ୍ ଵସନ୍ ଵୈ ନଗରାଦ୍ବହି: ।। ୨.୧୧୨.
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ମୁଁ ନଗର ଠାରୁ ବାହାରେ ରହି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ତୁମ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ହେ ବୀର।
ତଵ ପାଦୁକଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ତରାଜ୍ଯତନ୍ତ୍ର: ପରନ୍ତପ । ଚତୁର୍ଦଶେ ହି ସମ୍ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷେ ଽହନି ରଘୂତ୍ତମ । ନ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦି ତ୍ଵାଂ ତୁ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୁତାଶନମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ତୁମ ପାଦୁକା ଉପରେ ରାଜ୍ୟର ଭାର ରଖି, ଚଉଦ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଯଦି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ତଥେତି ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସାଦରମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଭରତଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି ସମ୍ମତି ଦେଇ, ସମ୍ମାନର ସହିତ ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପରେ ଭରତଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ:
ମାତରଂ ରକ୍ଷ କୈକେଯୀଂ ମା ରୋଷଂ କୁରୁ ତାଂ ପ୍ରତି । ମଯା ଚ ସୀତଯା ଚୈଵ ଶପ୍ତୋ ଽସି ରଘୁସତ୍ତମ ।। ୨.୧୧୨.
ତୁମେ ତୁମ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ; ତାଙ୍କୁ ନେଇ କ୍ରୋଧ କରିବା ନାହିଁ। ମୁଁ ଏବଂ ସୀତା, ଦୁହେଁ ତୁମକୁ ଶପଥ ଦେଇଛୁ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଽଶ୍ରୁପରୀତାକ୍ଷୋ ଭ୍ରାତରଂ ଵିସସର୍ଜ ऺହ ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି କହି, ଲୁହାରେ ଭିଜା ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସ ପାଦୁକେ ତେ ଭରତ: ପ୍ରତାପଵାନ୍ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତେ ସମ୍ପରିପୂଜ୍ଯ ଧର୍ମଵିତ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚୈଵ ଚକାର ରାଘଵଂ ଚକାର ଚୈଵୋତ୍ତମନାଗମୂର୍ଦ୍ଧନି ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ସୁଶୋଭିତ ପାଦୁକାକୁ ଯଥାଯଥ ଆଦରରେ ପୂଜା କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଏବଂ ପାଦୁକାକୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲେ।
ଅଥାନୁପୂର୍ଵ୍ଯାତ୍ ପ୍ରତିନନ୍ଦ୍ଯ ତଂ ଜନଂ ଗୁରୂଂଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିପ୍ରକୃତୀସ୍ତଥାନୁଜୌ । ଵ୍ଯସର୍ଜଯଦ୍ରାଘଵଵଂଶଵର୍ଦ୍ଧନ: ସ୍ଥିର: ସ୍ଵଧର୍ମେ ହିମଵାନିଵାଚଲ: ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ, ନିୟମାନୁସାରେ ସେ ଲୋକମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଭାଇମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ; ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ।
ତଂ ମାତରୋ ବାଷ୍ପଗୃହୀତକଣ୍ଠ୍ଯୋ ଦୁ:ଖେନ ନାମନ୍ତ୍ରଯିତୁଂ ହି ଶେକୁ: । ସ ତ୍ଵେଵ ମାତଽରଭିଵାଦ୍ଯ ସର୍ଵା ରୁଦନ୍ କୁଟୀଂ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ରାମ: ।। ୨.୧୧୨.
ମାନେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଭରି ଲୁହେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ରାମ, ସମସ୍ତ ମାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କରି, କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ କୁଟିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶତ ଦ୍ୱାଦଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା।
thumb|ତ୍ରଯୋଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତତ: ଶିରସି କୃତ୍ଵା ତୁ ପାଦୁକେ ଭରତସ୍ତଦା । ଆରୁରୋହ ରଥଂ ହୃଷ୍ଟ: ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସମନ୍ଵିତ: ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ, ଭରତ ପାଦୁକାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, ଖୁସିରେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଵସିଷ୍ऺଠୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଜାବାଲିଶ୍ଚ ଦୃଢଵ୍ରତ: । ଅଗ୍ରତ: ପ୍ରଯଯୁ: ସର୍ଵେ ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ମନ୍ତ୍ରପୂଜିତା: ।। ୨.୧୧୩.
ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଏବଂ ଜାବାଲି, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଥିବା ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରପୂଜିତ ହୋଇ, ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇଥିଲେ।
ମନ୍ଦାକିନୀଂ ନଦୀଂ ରମ୍ଯାଂ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖାସ୍ତେ ଯଯୁସ୍ତଦା । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚ କୁର୍ଵାଣାଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟଂ ମହାଗିରିମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ସେମାନେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ଦିଗରେ ଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟ ମହାପର୍ବତକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଥିଲେ।
ପଶ୍ଯନ୍ ଧାତୁସହସ୍ରାଣି ରମ୍ଯାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ପ୍ରଯଯୌ ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେନ ସସୈନ୍ଯୋ ଭରତସ୍ତଦା ।। ୨.୧୧୩.
ହଜାର ହଜାର ସୁନ୍ଦର ଧାତୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ସେଠାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଅଦୂରାଚ୍ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଯ ଦଦର୍ଶ ଭରତସ୍ତଦା । ଆଶ୍ରମଂ ଯତ୍ର ସ ମୁନିର୍ଭରଦ୍ଵାଜ: କୃତାଲଯ: ।। ୨.୧୧୩.
ଚିତ୍ରକୂଟରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଭରତ ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଥାପନା କରିଥିଲେ।
ସ ତମାଶ୍ରମମାଗମ୍ଯ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଅଵତୀର୍ଯ ରଥାତ୍ ପାଦୌ ଵଵନ୍ଦେ ଭରତସ୍ତଦା ।। ୨.୧୧୩.
ସେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭରତ ରଥରୁ ଅବତରି, ମୁନିଙ୍କ ପାଦରେ ଶିର ନମାଇଲେ।
ତତୋ ହୃଷ୍ଟୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଭରତଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅପି କୃତ୍ଯଂ କୃତଂ ତାତ ରାମେଣ ଚ ସମାଗତମ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ତାପରେ, ଖୁସି ହୋଇ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଭରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ପୁଅ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେଲା କି? ରାମଙ୍କ ସହ ଦେଖା ହେଲା କି?'
ଏଵମୁକ୍ତ: ସ ତୁ ତତୋ ଭରଦ୍ଵାଜେନ ଧୀମତା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଭରଦ୍ଵାଜଂ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲ: ।। ୨.୧୧୩.
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଭାଇପ୍ରେମୀ ଭରତ ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:
ସ ଯାଚ୍ଯମାନୋ ଗୁରୁଣା ମଯା ଚ ଦୃଢଵିକ୍ରମ: । ରାଘଵ: ପରମପ୍ରୀତୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୩.
ମୁଁ ଏବଂ ଗୁରୁ ଦୁହେଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ସଙ୍କଳ୍ପ ରାଘବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: