ଅନ୍ତର୍ହିତାସ୍ତ୍ଵୃଷିଗଣା: ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯ: । ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ମହାତ୍ମାନୌ ମହାତ୍ମାନୌ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ପ୍ରଶଶଂସିରେ ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନ ହେଉଥିବା ଋଷିମାନେ ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଏହି ଦୁଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁଅମାନେକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ସ ଧନ୍ଯୋ ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଧର୍ମଜ୍ଞୌ ଧର୍ମଵିକ୍ରମୌ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଯଂ ହି ସମ୍ଭାଷାମୁଭଯୋ: ସ୍ପୃହଯାମହେ ।। ୨.୧୧୨.
ସେଇ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଯାହାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ; ତାଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏମିତି ପୁଅ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛୁ।
ତତସ୍ତ୍ଵୃଷିଗଣା: କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦଶଗ୍ରୀଵଵଧୈଷିଣ: । ଭରତଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲମିତ୍ଯୂଚୁ: ସଙ୍ଗତା ଵଚ: ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ ଦଶମୁଖୀଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ଋଷିମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏକଠା ହୋଇ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବେଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁଲେ ଜାତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଵୃତ୍ତ ମହାଯଶ: । ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ରାମସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ତେ ପିତରଂ ଯଦ୍ଯଵେକ୍ଷସେ ।। ୨.୧୧୨.
ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ବୁଦ୍ଧି, ଆଚରଣ ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିରେ ମହାନ୍; ଯଦି ପିତାଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କର, ତେବେ ରାମଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କର।
ସଦାନୃଣମିମଂ ରାମଂ ଵଯମିଚ୍ଛାମହେ ପିତୁ: । ଅନୃଣତ୍ଵାଚ୍ଚ କୈକେଯ୍ଯା: ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥୋ ଗତ: ।। ୨.୧୧୨.
ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ଯେ, ରାମ ସଦା ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣମୁକ୍ତ ରହୁନ୍ତୁ; ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ କାରଣରୁ ଦଶରଥ ଋଣମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଗନ୍ଧର୍ଵା: ସମହର୍ଷଯ: । ରାଜର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ତଦା ସର୍ଵେ ସ୍ଵାଂସ୍ଵାଂ ଗତିଂ ଗତା: ।। ୨.୧୧୨.
ଏପରି କଥା କହି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାର୍ଷି ଏବଂ ରାଜାର୍ଷିମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ଠାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ହ୍ଲାଦିତସ୍ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ଶୁଭେନ ଶୁଭଦର୍ଶନ: । ରାମ: ସଂହୃଷ୍ଟଵଦନସ୍ତାନୃଷୀନଭ୍ଯପୂଜଯତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ସେ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଶୁଭ ଦେହ ଥିବା ରାମ ଖୁସି ହୋଇ, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ ସେଇ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ସ୍ରସ୍ତଗାତ୍ରସ୍ତୁ ଭରତ: ସ ଵାଚା ସଜ୍ଜମାନଯା । କୃତାଞ୍ଜଲିରିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଭରତଙ୍କ ଦେହ ଅସାର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ହାତ ଜୋଡି ଅନୁରୋଧ ଭରା କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ ସେ ପୁଣି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜଧର୍ମମନୁପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କୁଲଧର୍ମାନୁସନ୍ତତିମ୍ । କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମମ ମାତୁଶ୍ଚ ଯାଚନାମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ରାଜଧର୍ମ ଓ ବଂଶର ପରମ୍ପରା ଭାବି, ମୋ ଓ ମୋର ମାଆଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବାକୁ ତୁମେ ଉଚିତ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ।
ରକ୍ଷିତୁଂ ସୁମହଦ୍ରାଜ୍ଯମହମେକସ୍ତୁ ନୋତ୍ସହେ । ପୌରଜାନପଦାଂଶ୍ଚାପି ରକ୍ତାନ୍ ରଞ୍ଜଯିତୁଂ ତଥା ।। ୨.୧୧୨.
ଏତେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟକୁ ମୁଁ ଏକା ରକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଖୁସି କରିପାରିବି ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚ ହି ଯୋଧାଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଣି ସୁହୃଦଶ୍ଚ ନ: । ତ୍ଵାମେଵ ପ୍ରତିକାଂକ୍ଷନ୍ତେ ପର୍ଜନ୍ଯମିଵ କର୍ଷକା: ।। ୨.୧୧୨.
ଆମର ଆତ୍ମୀୟ, ସେନା, ବନ୍ଧୁ ଓ ସହଚରମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଚାଷୀମାନେ ବର୍ଷାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।
ଇଦଂ ରାଜ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ୍ଥାପଯ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ହି । ଶକ୍ତିମାନସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଲୋକସ୍ଯ ପରିପାଲନେ ।। ୨.୧୧୨.
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସୁସ୍ଥିତ କର; ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ତୁମେ ସକ୍ଷମ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନ୍ଯପତଦ୍ ଭ୍ରାତୁ: ପାଦଯୋର୍ଭରତସ୍ତଦା । ଭୃଶଂ ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ରାମମେଵ ପ୍ରିଯଂଵଦ: ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି କହି, ଭରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଚରଣ ଗୋଟେ ପଡ଼ିଲେ ଓ ଅତି ଆଗ୍ରହରେ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ତମଙ୍କେ ଭ୍ରାତରଂ କୃତ୍ଵା ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶ୍ଯାମଂ ନଲିନପତ୍ରାକ୍ଷଂ ମତ୍ତହଂସସ୍ଵରଂ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ କୋଳରେ ରଖି, ନୀଳ ଦେହ ଏବଂ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି, ମଦମସ୍ତ ହଂସର ସ୍ୱର ଥିବା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆଗତା ତ୍ଵାମିଯଂ ବୁଦ୍ଧି: ସ୍ଵଜା ଵୈନଯିକୀ ଚ ଯା । ଭୃଶମୁତ୍ସହସେ ତାତ ରକ୍ଷିତୁଂ ପୃଥିଵୀମପି ।। ୨.୧୧୨.
ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ନିଜେ କରିଛ, ବିନୟ ଭରା ଏହି ମନୋଭାବ; ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସତ୍ୟ ସାର୍ଥକ ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ।
ଅମାତ୍ଯୈଶ୍ଚ ସୁହୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିମଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିଭି: । ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୁମହାନ୍ତ୍ଯପି କାରଯ ।। ୨.୧୧୨.
ମନ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ କାମରେ ଆଲୋଚନା କରି, ବଡ଼ କାମମାନେ ମଧ୍ୟ ସଫଳ କର।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଦପେଯାଦ୍ଵା ହିମଵାନ୍ ଵା ହିମଂ ତ୍ଯଜେତ୍ । ଅତୀଯାତ୍ ସାଗରୋ ଵେଲାଂ ନ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମହଂ ପିତୁ: ।। ୨.୧୧୨.
ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ଯାଇପାରେ, ହିମାଳୟ ତାଙ୍କର ହିମ ଛାଡ଼ିପାରେ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର କୂଳ ଛାଡ଼ିପାରେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ।
କାମାଦ୍ଵା ତାତ ଲୋଭାଦ୍ଵା ମାତ୍ରା ତୁଭ୍ଯମିଦଂ କୃତମ୍ । ନ ତନ୍ମନସି କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତ୍ତିତଵ୍ଯଂ ଚ ମାତୃଵତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଚାହିଦା କିମ୍ବା ଲୋଭରୁ ମାଆ ଏହି କାମ କରିଛନ୍ତି; ଏହାକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମାଆ ପ୍ରତି ଯେପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ, ସେପରି କର।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ଭରତ: କୌସଲ୍ଯାସୁତମବ୍ରଵୀତ୍ । ତେଜସାଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶଂ ପ୍ରତିପଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦର୍ଶନମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି କହିଥିବା କୌଶଲ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ, ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଓ ଚେହେରାରେ ପ୍ରଥମ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଭରତ କହିଲେ।
ଅଧିରୋହାର୍ଯ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ପାଦୁକେ ହେମଭୂଷିତେ । ଏତେ ହି ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଯୋଗକ୍ଷେମଂ ଵିଧାସ୍ଯତ: ।। ୨.୧୧୨.
ହେ ଆର୍ୟ, ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଥିବା ଏହି ପାଦୁକା ଉପରେ ତୁମେ ଚରଣ ଦିଅ; ଏହି ପାଦୁକା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିଶ୍ଚିତ କରିବ।
ସୋ ଽଧିରୁହ୍ଯ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର: ପାଦୁକେ ହ୍ଯଵରୁହ୍ଯ ଚ । ପ୍ରାଯଚ୍ଛତ୍ ସୁମହାତେଜା ଭରତାଯ ମହାତ୍ମନେ ।। ୨.୧୧୨.
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ ରାମ, ପାଦୁକା ଉପରେ ଚଢ଼ି ତାହାଠାରୁ ଅବତରି, ମହାତ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ସ ପାଦୁକେ ସମ୍ପ୍ରଣମ୍ଯ ରାମଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଜଟାଚୀରଧରୋ ହ୍ଯହମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଭରତ ପାଦୁକାକୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଚଉଦ ଅବଧି ବର୍ଷ ମୁଁ ଜଟା ଓ ଚିର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରହିବି।'
ଫଲମୂଲାଶନୋ ଵୀର ଭଵେଯଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ତଵାଗମନମାକାଂକ୍ଷନ୍ ଵସନ୍ ଵୈ ନଗରାଦ୍ବହି: ।। ୨.୧୧୨.
ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ମୁଁ ନଗର ଠାରୁ ବାହାରେ ରହି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ, ତୁମ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ହେ ବୀର।
ତଵ ପାଦୁକଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ତରାଜ୍ଯତନ୍ତ୍ର: ପରନ୍ତପ । ଚତୁର୍ଦଶେ ହି ସମ୍ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷେ ଽହନି ରଘୂତ୍ତମ । ନ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦି ତ୍ଵାଂ ତୁ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହୁତାଶନମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ତୁମ ପାଦୁକା ଉପରେ ରାଜ୍ୟର ଭାର ରଖି, ଚଉଦ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଯଦି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ତଥେତି ଚ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସାଦରମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଭରତଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି ସମ୍ମତି ଦେଇ, ସମ୍ମାନର ସହିତ ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପରେ ଭରତଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ:
ମାତରଂ ରକ୍ଷ କୈକେଯୀଂ ମା ରୋଷଂ କୁରୁ ତାଂ ପ୍ରତି । ମଯା ଚ ସୀତଯା ଚୈଵ ଶପ୍ତୋ ଽସି ରଘୁସତ୍ତମ ।। ୨.୧୧୨.
ତୁମେ ତୁମ ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ; ତାଙ୍କୁ ନେଇ କ୍ରୋଧ କରିବା ନାହିଁ। ମୁଁ ଏବଂ ସୀତା, ଦୁହେଁ ତୁମକୁ ଶପଥ ଦେଇଛୁ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଽଶ୍ରୁପରୀତାକ୍ଷୋ ଭ୍ରାତରଂ ଵିସସର୍ଜ ऺହ ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି କହି, ଲୁହାରେ ଭିଜା ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସ ପାଦୁକେ ତେ ଭରତ: ପ୍ରତାପଵାନ୍ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତେ ସମ୍ପରିପୂଜ୍ଯ ଧର୍ମଵିତ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚୈଵ ଚକାର ରାଘଵଂ ଚକାର ଚୈଵୋତ୍ତମନାଗମୂର୍ଦ୍ଧନି ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ସୁଶୋଭିତ ପାଦୁକାକୁ ଯଥାଯଥ ଆଦରରେ ପୂଜା କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ଏବଂ ପାଦୁକାକୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲେ।
ଅଥାନୁପୂର୍ଵ୍ଯାତ୍ ପ୍ରତିନନ୍ଦ୍ଯ ତଂ ଜନଂ ଗୁରୂଂଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିପ୍ରକୃତୀସ୍ତଥାନୁଜୌ । ଵ୍ଯସର୍ଜଯଦ୍ରାଘଵଵଂଶଵର୍ଦ୍ଧନ: ସ୍ଥିର: ସ୍ଵଧର୍ମେ ହିମଵାନିଵାଚଲ: ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ, ନିୟମାନୁସାରେ ସେ ଲୋକମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଭାଇମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ; ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ।
ତଂ ମାତରୋ ବାଷ୍ପଗୃହୀତକଣ୍ଠ୍ଯୋ ଦୁ:ଖେନ ନାମନ୍ତ୍ରଯିତୁଂ ହି ଶେକୁ: । ସ ତ୍ଵେଵ ମାତଽରଭିଵାଦ୍ଯ ସର୍ଵା ରୁଦନ୍ କୁଟୀଂ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ରାମ: ।। ୨.୧୧୨.
ମାନେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଭରି ଲୁହେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ରାମ, ସମସ୍ତ ମାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କରି, କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜ କୁଟିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।