ନ ଯାଚେ ପିତରଂ ରାଜ୍ଯଂ ନାନୁଶାସାମି ମାତରମ୍ । ଆର୍ଯଂ ପରମଧର୍ମଜ୍ଞଂ ନାନୁଜାନାମି ରାଘଵମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମାତାଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଉନି; ଏବଂ ମୁଁ ମହାନ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଉନି।
ଯଦି ତ୍ଵଵଶ୍ଯଂ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ପିତୁର୍ଵଚ: । ଅହମେଵ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମି ଚତୁର୍ଦଶ ସମା ଵନେ ।। ୨.୧୧୧.
ଯଦି ପିତାଙ୍କ କଥା ଅବଶ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜେ ଚଉଦ ଅଂଶ ବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି।
ଧର୍ମାତ୍ମା ତସ୍ଯ ତଥ୍ଯେନ ଭ୍ରାତୁର୍ଵାକ୍ଯେନ ଵିସ୍ମିତ: । ଉଵାଚ ରାମ: ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପୌରଜାନପଦଂ ଜନମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଭାଇଙ୍କ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ସେ ସହର ଏବଂ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖି କହିଲେ।
ଵିକ୍ରୀତମାହିତଂ କ୍ରୀତଂ ଯତ୍ ପିତ୍ରା ଜୀଵତା ମମ । ନ ତଲ୍ଲୋପଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ମଯା ଵା ଭରତେନ ଵା ।। ୨.୧୧୧.
ମୋର ଜୀବିତ ପିତାଁଠାରୁ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ପାଇଁ ଶପଥ ନିଆଯାଇଛି, ସେଥିରେ ମୁଁ କିମ୍ବା ଭରତ କେହି ବଦଳାଇପାରିବୁ ନାହିଁ।
ଅପଧିର୍ନ ମଯା କାର୍ଯ୍ଯୋ ଵନଵାସେ ଜୁଗୁପ୍ସିତ: । ଯୁକ୍ତମୁକ୍ତଂ ଚ କୈକେଯ୍ଯା ପିତ୍ରା ମେ ସୁକୃତଂ କୃତମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଅପମାନଜନକ ନୁହେଁ; କୈକେୟୀଁଠାରୁ ଯାହା କୁହାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପିତାଁଠାରୁ ଯାହା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଠି ଭଲ ହୋଇଛି।
ଜାନାମି ଭରତଂ କ୍ଷାନ୍ତଂ ଗୁରୁସତ୍କାରକାରିଣମ୍ । ସର୍ଵମେଵାତ୍ର କଲ୍ଯାଣଂ ସତ୍ଯସନ୍ଧେ ମହାତ୍ମନି ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ଜାଣେ ଭରତ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଏହି ମାମଲାରେ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପାଖରେ ସବୁଠି ଭଲ ଅଛି।
ଅନେନ ଧର୍ମଶୀଲେନ ଵନାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯାଗତ: ପୁନ: । ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ଭଵିଷ୍ଯାମି ପୃଥିଵ୍ଯା: ପତିରୁତ୍ତମ: ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ସହିତ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିଲେ, ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ମିଶି ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ ହେବୁ।
ଵୃତୋ ରାଜା ହି କୈକେଯ୍ଯା ମଯା ତଦ୍ଵଚନଂ କୃତମ୍ । ଅନୃତନ୍ମୋଚଯାନେନ ପିତରଂ ତଂ ମହୀପତିମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାହାଣିରେ ମୋର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ; ଏହି ମହାନ୍ ପିତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଅସତ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ କର।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକାଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶଏଗାରଉଁ ସର୍ଗର ଶେଷ।
thumb|ଦ୍ଵାଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତମପ୍ରତିମତେଜୋଭ୍ଯାଂ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ । ଵିସ୍ମିତା: ସଙ୍ଗମଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସମଵେତା ମହର୍ଷଯ: ।। ୨.୧୧୨.
ଅପୂର୍ବ ତେଜ ଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଲୋମ ଖଡ଼ିଉଠିଲା।
ଅନ୍ତର୍ହିତାସ୍ତ୍ଵୃଷିଗଣା: ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯ: । ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ମହାତ୍ମାନୌ ମହାତ୍ମାନୌ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ପ୍ରଶଶଂସିରେ ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନ ହେଉଥିବା ଋଷିମାନେ ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଏହି ଦୁଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁଅମାନେକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ସ ଧନ୍ଯୋ ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଧର୍ମଜ୍ଞୌ ଧର୍ମଵିକ୍ରମୌ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଯଂ ହି ସମ୍ଭାଷାମୁଭଯୋ: ସ୍ପୃହଯାମହେ ।। ୨.୧୧୨.
ସେଇ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଯାହାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ; ତାଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏମିତି ପୁଅ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛୁ।
ତତସ୍ତ୍ଵୃଷିଗଣା: କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦଶଗ୍ରୀଵଵଧୈଷିଣ: । ଭରତଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲମିତ୍ଯୂଚୁ: ସଙ୍ଗତା ଵଚ: ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ ଦଶମୁଖୀଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ଋଷିମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏକଠା ହୋଇ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବେଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁଲେ ଜାତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଵୃତ୍ତ ମହାଯଶ: । ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ରାମସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ତେ ପିତରଂ ଯଦ୍ଯଵେକ୍ଷସେ ।। ୨.୧୧୨.
ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ବୁଦ୍ଧି, ଆଚରଣ ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିରେ ମହାନ୍; ଯଦି ପିତାଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କର, ତେବେ ରାମଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କର।
ସଦାନୃଣମିମଂ ରାମଂ ଵଯମିଚ୍ଛାମହେ ପିତୁ: । ଅନୃଣତ୍ଵାଚ୍ଚ କୈକେଯ୍ଯା: ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥୋ ଗତ: ।। ୨.୧୧୨.
ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ଯେ, ରାମ ସଦା ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣମୁକ୍ତ ରହୁନ୍ତୁ; ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ କାରଣରୁ ଦଶରଥ ଋଣମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଗନ୍ଧର୍ଵା: ସମହର୍ଷଯ: । ରାଜର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ତଦା ସର୍ଵେ ସ୍ଵାଂସ୍ଵାଂ ଗତିଂ ଗତା: ।। ୨.୧୧୨.
ଏପରି କଥା କହି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାର୍ଷି ଏବଂ ରାଜାର୍ଷିମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ଠାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ହ୍ଲାଦିତସ୍ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ଶୁଭେନ ଶୁଭଦର୍ଶନ: । ରାମ: ସଂହୃଷ୍ଟଵଦନସ୍ତାନୃଷୀନଭ୍ଯପୂଜଯତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ସେ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଶୁଭ ଦେହ ଥିବା ରାମ ଖୁସି ହୋଇ, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ ସେଇ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ସ୍ରସ୍ତଗାତ୍ରସ୍ତୁ ଭରତ: ସ ଵାଚା ସଜ୍ଜମାନଯା । କୃତାଞ୍ଜଲିରିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଭରତଙ୍କ ଦେହ ଅସାର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ହାତ ଜୋଡି ଅନୁରୋଧ ଭରା କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ ସେ ପୁଣି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜଧର୍ମମନୁପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କୁଲଧର୍ମାନୁସନ୍ତତିମ୍ । କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମମ ମାତୁଶ୍ଚ ଯାଚନାମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ରାଜଧର୍ମ ଓ ବଂଶର ପରମ୍ପରା ଭାବି, ମୋ ଓ ମୋର ମାଆଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବାକୁ ତୁମେ ଉଚିତ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ।
ରକ୍ଷିତୁଂ ସୁମହଦ୍ରାଜ୍ଯମହମେକସ୍ତୁ ନୋତ୍ସହେ । ପୌରଜାନପଦାଂଶ୍ଚାପି ରକ୍ତାନ୍ ରଞ୍ଜଯିତୁଂ ତଥା ।। ୨.୧୧୨.
ଏତେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟକୁ ମୁଁ ଏକା ରକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଖୁସି କରିପାରିବି ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚ ହି ଯୋଧାଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଣି ସୁହୃଦଶ୍ଚ ନ: । ତ୍ଵାମେଵ ପ୍ରତିକାଂକ୍ଷନ୍ତେ ପର୍ଜନ୍ଯମିଵ କର୍ଷକା: ।। ୨.୧୧୨.
ଆମର ଆତ୍ମୀୟ, ସେନା, ବନ୍ଧୁ ଓ ସହଚରମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଚାଷୀମାନେ ବର୍ଷାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।
ଇଦଂ ରାଜ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସ୍ଥାପଯ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ହି । ଶକ୍ତିମାନସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଲୋକସ୍ଯ ପରିପାଲନେ ।। ୨.୧୧୨.
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସୁସ୍ଥିତ କର; ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ତୁମେ ସକ୍ଷମ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନ୍ଯପତଦ୍ ଭ୍ରାତୁ: ପାଦଯୋର୍ଭରତସ୍ତଦା । ଭୃଶଂ ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ରାମମେଵ ପ୍ରିଯଂଵଦ: ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି କହି, ଭରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଚରଣ ଗୋଟେ ପଡ଼ିଲେ ଓ ଅତି ଆଗ୍ରହରେ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ତମଙ୍କେ ଭ୍ରାତରଂ କୃତ୍ଵା ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶ୍ଯାମଂ ନଲିନପତ୍ରାକ୍ଷଂ ମତ୍ତହଂସସ୍ଵରଂ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ କୋଳରେ ରଖି, ନୀଳ ଦେହ ଏବଂ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି, ମଦମସ୍ତ ହଂସର ସ୍ୱର ଥିବା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆଗତା ତ୍ଵାମିଯଂ ବୁଦ୍ଧି: ସ୍ଵଜା ଵୈନଯିକୀ ଚ ଯା । ଭୃଶମୁତ୍ସହସେ ତାତ ରକ୍ଷିତୁଂ ପୃଥିଵୀମପି ।। ୨.୧୧୨.
ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ନିଜେ କରିଛ, ବିନୟ ଭରା ଏହି ମନୋଭାବ; ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସତ୍ୟ ସାର୍ଥକ ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ।
ଅମାତ୍ଯୈଶ୍ଚ ସୁହୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିମଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମନ୍ତ୍ରିଭି: । ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୁମହାନ୍ତ୍ଯପି କାରଯ ।। ୨.୧୧୨.
ମନ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ କାମରେ ଆଲୋଚନା କରି, ବଡ଼ କାମମାନେ ମଧ୍ୟ ସଫଳ କର।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଦପେଯାଦ୍ଵା ହିମଵାନ୍ ଵା ହିମଂ ତ୍ଯଜେତ୍ । ଅତୀଯାତ୍ ସାଗରୋ ଵେଲାଂ ନ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମହଂ ପିତୁ: ।। ୨.୧୧୨.
ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ଯାଇପାରେ, ହିମାଳୟ ତାଙ୍କର ହିମ ଛାଡ଼ିପାରେ, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର କୂଳ ଛାଡ଼ିପାରେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ।
କାମାଦ୍ଵା ତାତ ଲୋଭାଦ୍ଵା ମାତ୍ରା ତୁଭ୍ଯମିଦଂ କୃତମ୍ । ନ ତନ୍ମନସି କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତ୍ତିତଵ୍ଯଂ ଚ ମାତୃଵତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଚାହିଦା କିମ୍ବା ଲୋଭରୁ ମାଆ ଏହି କାମ କରିଛନ୍ତି; ଏହାକୁ ମନରେ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମାଆ ପ୍ରତି ଯେପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ, ସେପରି କର।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ଭରତ: କୌସଲ୍ଯାସୁତମବ୍ରଵୀତ୍ । ତେଜସାଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶଂ ପ୍ରତିପଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଦର୍ଶନମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଏଭଳି କହିଥିବା କୌଶଲ୍ୟାନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ, ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଓ ଚେହେରାରେ ପ୍ରଥମ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି, ଭରତ କହିଲେ।
ଅଧିରୋହାର୍ଯ ପାଦାଭ୍ଯାଂ ପାଦୁକେ ହେମଭୂଷିତେ । ଏତେ ହି ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଯୋଗକ୍ଷେମଂ ଵିଧାସ୍ଯତ: ।। ୨.୧୧୨.
ହେ ଆର୍ୟ, ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଥିବା ଏହି ପାଦୁକା ଉପରେ ତୁମେ ଚରଣ ଦିଅ; ଏହି ପାଦୁକା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିଶ୍ଚିତ କରିବ।