ସ ତୁ ରାମମଵେକ୍ଷନ୍ତଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁର୍ମନା: । କୁଶୋତ୍ତରମୁପସ୍ଥାପ୍ଯ ଭୂମାଵେଵାସ୍ତରତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୂମିରେ କୁଶ ଛାଡ଼ି ନିଜେ ତାହାରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ।
ତମୁଵାଚ ମହାତେଜା ରାମୋ ରାଜର୍ଷିସତ୍ତମ: । କିଂ ମାଂ ଭରତ କୁର୍ଵାଣଂ ତାତ ପ୍ରତ୍ଯୁପଵେକ୍ଷ୍ଯସି ।। ୨.୧୧୧.
ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ, ରାଜାମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ବରତ, ମୁଁ ଏହି କାମ କରୁଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ସାଙ୍ଗରେ ବସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହ୍ଯେକପାର୍ଶ୍ଵେନ ନରାନ୍ ରୋଦ୍ଧୁମିହାର୍ହତି । ନ ତୁ ମୂର୍ଦ୍ଧାଭିଷିକ୍ତାନାଂ ଵିଧି: ପ୍ରତ୍ଯୁପଵେଶନେ ।। ୨.୧୧୧.
ଏଠି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଲିକାରେ ବସି ଲୋକମାନେକୁ ରୋକିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ବସି ଆନ୍ଦୋଳନ କରିବାର କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ନରଶାର୍ଦୂଲ ହିତ୍ଵୈତଦ୍ଦାରୁଣଂ ଵ୍ରତମ୍ । ପୁରଵର୍ଯ୍ଯାମିତ: କ୍ଷିପ୍ରମଯୋଧ୍ଯାଂ ଯାହି ରାଘଵ ।। ୨.୧୧୧.
ଉଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଏହି କଠିନ ବ୍ରତକୁ ଛାଡ଼; ଶୀଘ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ରାଘବ।
ଆସୀନସ୍ତ୍ଵେଵ ଭରତ: ପୌରଜାନପଦଂ ଜନମ୍ । ଉଵାଚ ସର୍ଵତ: ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କିମାର୍ଯଂ ନାନୁଶାସଥ ।। ୨.୧୧୧.
କିନ୍ତୁ ବରତ ବସି ରହି, ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେକୁ ଚାରିପଟେ ଦେଖି, କହିଲେ: ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉନାହାନ୍ତି?
ତେ ତମୂଚୁର୍ମହାତ୍ମାନଂ ପୌରଜାନପଦା ଜନା: । କାକୁତ୍ସ୍ଥମଭିଜାନୀମ: ସମ୍ଯଗ୍ଵଦତି ରାଘଵ: ।। ୨.୧୧୧.
ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: ଆମେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରୁ, ରାଘବ ସଠିକ କଥା କହୁଛନ୍ତି।
ଏଷୋ ଽପି ହି ମହାଭାଗ: ପିତୁର୍ଵଚସି ତିଷ୍ଠତି । ଅତ ଏଵ ନ ଶକ୍ତା: ସ୍ମୋ ଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ତଯିତୁମଞ୍ଜସା ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ମହାଭାଗ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମାନୁଛନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ଆମେ ସେଠାରୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇପାରୁନାହିଁ।
ତେଷାମାଜ୍ଞାଯ ଵଚନଂ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଏଵଂ ନିବୋଧ ଵଚନଂ ସୁହୃଦାଂ ଧର୍ମଚକ୍ଷୁଷାମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ କହିଲେ: ଏଭଳି, ଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ।
ଏତଚ୍ଚୈଵୋଭଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସମ୍ଯକ୍ ସମ୍ପଶ୍ଯ ରାଘଵ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ମହାବାହୋ ମାଂ ଚ ସ୍ପୃଶ ତଥୋଦକମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ଦୁଇଟି କଥା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣିବା ପରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ଉଠ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏବଂ ମୋ ସହିତ ପାଣିକୁ ଛୁଅ।
ଅଥୋତ୍ଥାଯ ଜଲଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶ୍ରୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ମେ ପରିଷଦୋ ମନ୍ତ୍ରିଣ: ଶ୍ରେଣଯସ୍ତଥା ।। ୨.୧୧୧.
ତାପରେ ଉଠି, ପାଣି ଛୁଇଁ, ଭରତ କହିଲେ— 'ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗଣମାନେ।'
ନ ଯାଚେ ପିତରଂ ରାଜ୍ଯଂ ନାନୁଶାସାମି ମାତରମ୍ । ଆର୍ଯଂ ପରମଧର୍ମଜ୍ଞଂ ନାନୁଜାନାମି ରାଘଵମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମାତାଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଉନି; ଏବଂ ମୁଁ ମହାନ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଉନି।
ଯଦି ତ୍ଵଵଶ୍ଯଂ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ପିତୁର୍ଵଚ: । ଅହମେଵ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମି ଚତୁର୍ଦଶ ସମା ଵନେ ।। ୨.୧୧୧.
ଯଦି ପିତାଙ୍କ କଥା ଅବଶ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜେ ଚଉଦ ଅଂଶ ବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି।
ଧର୍ମାତ୍ମା ତସ୍ଯ ତଥ୍ଯେନ ଭ୍ରାତୁର୍ଵାକ୍ଯେନ ଵିସ୍ମିତ: । ଉଵାଚ ରାମ: ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପୌରଜାନପଦଂ ଜନମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଭାଇଙ୍କ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ସେ ସହର ଏବଂ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖି କହିଲେ।
ଵିକ୍ରୀତମାହିତଂ କ୍ରୀତଂ ଯତ୍ ପିତ୍ରା ଜୀଵତା ମମ । ନ ତଲ୍ଲୋପଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ମଯା ଵା ଭରତେନ ଵା ।। ୨.୧୧୧.
ମୋର ଜୀବିତ ପିତାଁଠାରୁ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ପାଇଁ ଶପଥ ନିଆଯାଇଛି, ସେଥିରେ ମୁଁ କିମ୍ବା ଭରତ କେହି ବଦଳାଇପାରିବୁ ନାହିଁ।
ଅପଧିର୍ନ ମଯା କାର୍ଯ୍ଯୋ ଵନଵାସେ ଜୁଗୁପ୍ସିତ: । ଯୁକ୍ତମୁକ୍ତଂ ଚ କୈକେଯ୍ଯା ପିତ୍ରା ମେ ସୁକୃତଂ କୃତମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଅପମାନଜନକ ନୁହେଁ; କୈକେୟୀଁଠାରୁ ଯାହା କୁହାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପିତାଁଠାରୁ ଯାହା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଠି ଭଲ ହୋଇଛି।
ଜାନାମି ଭରତଂ କ୍ଷାନ୍ତଂ ଗୁରୁସତ୍କାରକାରିଣମ୍ । ସର୍ଵମେଵାତ୍ର କଲ୍ଯାଣଂ ସତ୍ଯସନ୍ଧେ ମହାତ୍ମନି ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ଜାଣେ ଭରତ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଏହି ମାମଲାରେ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପାଖରେ ସବୁଠି ଭଲ ଅଛି।
ଅନେନ ଧର୍ମଶୀଲେନ ଵନାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯାଗତ: ପୁନ: । ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ଭଵିଷ୍ଯାମି ପୃଥିଵ୍ଯା: ପତିରୁତ୍ତମ: ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ସହିତ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିଲେ, ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ମିଶି ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ ହେବୁ।
ଵୃତୋ ରାଜା ହି କୈକେଯ୍ଯା ମଯା ତଦ୍ଵଚନଂ କୃତମ୍ । ଅନୃତନ୍ମୋଚଯାନେନ ପିତରଂ ତଂ ମହୀପତିମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାହାଣିରେ ମୋର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ; ଏହି ମହାନ୍ ପିତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଅସତ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ କର।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକାଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶଏଗାରଉଁ ସର୍ଗର ଶେଷ।
thumb|ଦ୍ଵାଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତମପ୍ରତିମତେଜୋଭ୍ଯାଂ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ । ଵିସ୍ମିତା: ସଙ୍ଗମଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସମଵେତା ମହର୍ଷଯ: ।। ୨.୧୧୨.
ଅପୂର୍ବ ତେଜ ଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଲୋମ ଖଡ଼ିଉଠିଲା।
ଅନ୍ତର୍ହିତାସ୍ତ୍ଵୃଷିଗଣା: ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯ: । ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ମହାତ୍ମାନୌ ମହାତ୍ମାନୌ କାକୁତ୍ସ୍ଥୌ ପ୍ରଶଶଂସିରେ ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନ ହେଉଥିବା ଋଷିମାନେ ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଏହି ଦୁଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା କକୁତ୍ସ୍ଥ ପୁଅମାନେକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ସ ଧନ୍ଯୋ ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଧର୍ମଜ୍ଞୌ ଧର୍ମଵିକ୍ରମୌ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଯଂ ହି ସମ୍ଭାଷାମୁଭଯୋ: ସ୍ପୃହଯାମହେ ।। ୨.୧୧୨.
ସେଇ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଯାହାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ; ତାଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏମିତି ପୁଅ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛୁ।
ତତସ୍ତ୍ଵୃଷିଗଣା: କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦଶଗ୍ରୀଵଵଧୈଷିଣ: । ଭରତଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲମିତ୍ଯୂଚୁ: ସଙ୍ଗତା ଵଚ: ।। ୨.୧୧୨.
ତାପରେ ଦଶମୁଖୀଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ଋଷିମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏକଠା ହୋଇ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବେଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୁଲେ ଜାତ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ମହାଵୃତ୍ତ ମହାଯଶ: । ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ରାମସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ତେ ପିତରଂ ଯଦ୍ଯଵେକ୍ଷସେ ।। ୨.୧୧୨.
ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ବୁଦ୍ଧି, ଆଚରଣ ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିରେ ମହାନ୍; ଯଦି ପିତାଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କର, ତେବେ ରାମଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କର।
ସଦାନୃଣମିମଂ ରାମଂ ଵଯମିଚ୍ଛାମହେ ପିତୁ: । ଅନୃଣତ୍ଵାଚ୍ଚ କୈକେଯ୍ଯା: ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥୋ ଗତ: ।। ୨.୧୧୨.
ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ଯେ, ରାମ ସଦା ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣମୁକ୍ତ ରହୁନ୍ତୁ; ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ କାରଣରୁ ଦଶରଥ ଋଣମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଗନ୍ଧର୍ଵା: ସମହର୍ଷଯ: । ରାଜର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ତଦା ସର୍ଵେ ସ୍ଵାଂସ୍ଵାଂ ଗତିଂ ଗତା: ।। ୨.୧୧୨.
ଏପରି କଥା କହି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାର୍ଷି ଏବଂ ରାଜାର୍ଷିମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ଠାରେ ଚାଲିଗଲେ।
ହ୍ଲାଦିତସ୍ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ଶୁଭେନ ଶୁଭଦର୍ଶନ: । ରାମ: ସଂହୃଷ୍ଟଵଦନସ୍ତାନୃଷୀନଭ୍ଯପୂଜଯତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ସେ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଶୁଭ ଦେହ ଥିବା ରାମ ଖୁସି ହୋଇ, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ ସେଇ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ସ୍ରସ୍ତଗାତ୍ରସ୍ତୁ ଭରତ: ସ ଵାଚା ସଜ୍ଜମାନଯା । କୃତାଞ୍ଜଲିରିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ଭରତଙ୍କ ଦେହ ଅସାର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ହାତ ଜୋଡି ଅନୁରୋଧ ଭରା କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ ସେ ପୁଣି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜଧର୍ମମନୁପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କୁଲଧର୍ମାନୁସନ୍ତତିମ୍ । କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମମ ମାତୁଶ୍ଚ ଯାଚନାମ୍ ।। ୨.୧୧୨.
ରାଜଧର୍ମ ଓ ବଂଶର ପରମ୍ପରା ଭାବି, ମୋ ଓ ମୋର ମାଆଙ୍କର ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବାକୁ ତୁମେ ଉଚିତ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ।
ରକ୍ଷିତୁଂ ସୁମହଦ୍ରାଜ୍ଯମହମେକସ୍ତୁ ନୋତ୍ସହେ । ପୌରଜାନପଦାଂଶ୍ଚାପି ରକ୍ତାନ୍ ରଞ୍ଜଯିତୁଂ ତଥା ।। ୨.୧୧୨.
ଏତେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟକୁ ମୁଁ ଏକା ରକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଖୁସି କରିପାରିବି ନାହିଁ।