ଇମା ହି ତେ ପରିଷଦ: ଶ୍ରେଣଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାସ୍ତଥା । ଏଷୁ ତାତ ଚରନ୍ ଧର୍ମଂ ନାତିଵର୍ତ୍ତେ: ସତାଙ୍ଗତିମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ସଭା, ଏହି ଦଳ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବାପା, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରିଲେ, କେବେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ରାସ୍ତାରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବାକୁ ପଡେ ନାହିଁ।
ଵୃଦ୍ଧାଯା ଧର୍ମଶୀଲାଯା ମାତୁର୍ନାର୍ହସ୍ଯଵର୍ତ୍ତିତୁମ୍ । ଅସ୍ଯାସ୍ତୁ ଵଚନଂ କୁର୍ଵନ୍ ନାତିଵର୍ତ୍ତେ: ସତାଙ୍ଗତିମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ବୟସ୍କ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ମାଆଙ୍କର କଥାକୁ ଅମାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଆଦେଶ ମାନିଲେ, କେବେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଭରତସ୍ଯ ଵଚ: କୁର୍ଵନ୍ ଯାଚମାନସ୍ଯ ରାଘଵ । ଆତ୍ମାନଂ ନାତିଵର୍ତ୍ତେସ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାକ୍ରମ ।। ୨.୧୧୧.
ବରତ ଯେଉଁଠି ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କର କଥା ରଖିଲେ, ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ନିଜ ନିଜକୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରୁନାହାଁ, କାରଣ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ।
ଏଵଂ ମଧୁରମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଗୁରୁଣା ରାଘଵ: ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସମାସୀନଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ: ।। ୨.୧୧୧.
ଏଭଳି ମିଠା କଥା ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ରାଘବ ନିଜେ, ବସିଥିବା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯନ୍ମାତାପିତରୌ ଵୃତ୍ତଂ ତନଯେ କୁରୁତ: ସଦା । ନ ସୁପ୍ରତିକରଂ ତତ୍ତୁ ମାତ୍ରା ପିତ୍ରା ଚ ଯତ୍କୃତମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ମାଆ ବାପା ଯେଉଁ ସବୁ କାମ ଝିଅ ପୁଅ ପାଇଁ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ପୂରା ଫେରାଇ ପାରିବା ଯାଏନାହିଁ; ମାଆ ବାପା ଯାହା କରନ୍ତି, ତାହାର ପ୍ରତିଦାନ ହେବା ଅସମ୍ଭବ।
ଯଥାଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନେନ ସ୍ନାପନୋଚ୍ଛାଦନେନ ଚ । ନିତ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରିଯଵାଦେନ ତଥା ସଂଵର୍ଦ୍ଧନେନ ଚ ।। ୨.୧୧୧.
ଯେତେପରି ସମ୍ଭବ ଦେଇବା, ସ୍ନାନ କରାଇବା, ପୋଶାକ ପିନ୍ଧାଇବା, ସବୁବେଳେ ମିଠା କଥା କହିବା, ଏବଂ ଦୟାରେ ପୋଷାଇବା ଦ୍ୱାରା, ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ ଯେତେକି ହେବ ତେତେ ପୂରଣ କରାଯାଏ।
ସ ହି ରାଜା ଜନଯିତା ପିତା ଦଶରଥୋ ମମ । ଆଜ୍ଞାତଂ ଯନ୍ମଯା ତସ୍ଯ ନ ତନ୍ମିଥ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨.୧୧୧.
ମୋର ବାପା ଦଶରଥ, ସେ ରାଜା ଏବଂ ମୋ ଜନ୍ମଦାତା; ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଆଦେଶ ମୁଁ ପାଇଛି, ତାହାକୁ କେବେ ଅମାନ୍ୟ କରିବି ନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଭରତ: ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରମ୍ । ଉଵାଚ ପରମୋଦାର: ସୂତଂ ପରମଦୁର୍ମନା: ।। ୨.୧୧୧.
ରାମଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଉତ୍ତମ ହୃଦୟ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ ବରତ, ସାରଥିଙ୍କୁ ସତ୍ୱର କହିଲେ।
ଇହ ମେ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଶୀଘ୍ରଂ କୁଶାନାସ୍ତର ସାରଥେ । ଆର୍ଯ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁପଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ଯାଵନ୍ମେ ନ ପ୍ରସୀଦତି ।। ୨.୧୧୧.
ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ କୁଶ ଛାଡ଼ିଦେ, ହେ ସାରଥି; ମୋ ଭାଇ ଖୁସି ହେଉଅଯ୍ଯନ୍ତ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବସି ରହିବି।
ଅନାହାରୋ ନିରାଲୋକୋ ଧନହୀନୋ ଯଥା ଦ୍ଵିଜ: । ଶେଷ୍ଯେ ପୁରସ୍ତାତ୍ ଶାଲାଯା ଯାଵନ୍ନ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯତି ।। ୨.୧୧୧.
ଖାଦ୍ୟ ବିନା, ଆଲୋକ ବିନା, ଧନ ବିନା, ଯେପରି ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ସେପରି ମୁଁ ଶାଳା ଆଗରେ ଶୋଇ ରହିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଫେରି ନାଆସନ୍ତି।
ସ ତୁ ରାମମଵେକ୍ଷନ୍ତଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁର୍ମନା: । କୁଶୋତ୍ତରମୁପସ୍ଥାପ୍ଯ ଭୂମାଵେଵାସ୍ତରତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୂମିରେ କୁଶ ଛାଡ଼ି ନିଜେ ତାହାରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ।
ତମୁଵାଚ ମହାତେଜା ରାମୋ ରାଜର୍ଷିସତ୍ତମ: । କିଂ ମାଂ ଭରତ କୁର୍ଵାଣଂ ତାତ ପ୍ରତ୍ଯୁପଵେକ୍ଷ୍ଯସି ।। ୨.୧୧୧.
ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ, ରାଜାମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ବରତ, ମୁଁ ଏହି କାମ କରୁଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ସାଙ୍ଗରେ ବସିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହ୍ଯେକପାର୍ଶ୍ଵେନ ନରାନ୍ ରୋଦ୍ଧୁମିହାର୍ହତି । ନ ତୁ ମୂର୍ଦ୍ଧାଭିଷିକ୍ତାନାଂ ଵିଧି: ପ୍ରତ୍ଯୁପଵେଶନେ ।। ୨.୧୧୧.
ଏଠି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଲିକାରେ ବସି ଲୋକମାନେକୁ ରୋକିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ବସି ଆନ୍ଦୋଳନ କରିବାର କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ନରଶାର୍ଦୂଲ ହିତ୍ଵୈତଦ୍ଦାରୁଣଂ ଵ୍ରତମ୍ । ପୁରଵର୍ଯ୍ଯାମିତ: କ୍ଷିପ୍ରମଯୋଧ୍ଯାଂ ଯାହି ରାଘଵ ।। ୨.୧୧୧.
ଉଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଏହି କଠିନ ବ୍ରତକୁ ଛାଡ଼; ଶୀଘ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଅ, ରାଘବ।
ଆସୀନସ୍ତ୍ଵେଵ ଭରତ: ପୌରଜାନପଦଂ ଜନମ୍ । ଉଵାଚ ସର୍ଵତ: ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କିମାର୍ଯଂ ନାନୁଶାସଥ ।। ୨.୧୧୧.
କିନ୍ତୁ ବରତ ବସି ରହି, ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେକୁ ଚାରିପଟେ ଦେଖି, କହିଲେ: ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ମୋ ଭାଇଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉନାହାନ୍ତି?
ତେ ତମୂଚୁର୍ମହାତ୍ମାନଂ ପୌରଜାନପଦା ଜନା: । କାକୁତ୍ସ୍ଥମଭିଜାନୀମ: ସମ୍ଯଗ୍ଵଦତି ରାଘଵ: ।। ୨.୧୧୧.
ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: ଆମେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରୁ, ରାଘବ ସଠିକ କଥା କହୁଛନ୍ତି।
ଏଷୋ ଽପି ହି ମହାଭାଗ: ପିତୁର୍ଵଚସି ତିଷ୍ଠତି । ଅତ ଏଵ ନ ଶକ୍ତା: ସ୍ମୋ ଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ତଯିତୁମଞ୍ଜସା ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ମହାଭାଗ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ମାନୁଛନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ଆମେ ସେଠାରୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇପାରୁନାହିଁ।
ତେଷାମାଜ୍ଞାଯ ଵଚନଂ ରାମୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଏଵଂ ନିବୋଧ ଵଚନଂ ସୁହୃଦାଂ ଧର୍ମଚକ୍ଷୁଷାମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ କହିଲେ: ଏଭଳି, ଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ।
ଏତଚ୍ଚୈଵୋଭଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସମ୍ଯକ୍ ସମ୍ପଶ୍ଯ ରାଘଵ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ମହାବାହୋ ମାଂ ଚ ସ୍ପୃଶ ତଥୋଦକମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ଦୁଇଟି କଥା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣିବା ପରେ, ରାଘବ, ତୁମେ ଉଠ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏବଂ ମୋ ସହିତ ପାଣିକୁ ଛୁଅ।
ଅଥୋତ୍ଥାଯ ଜଲଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶ୍ରୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ମେ ପରିଷଦୋ ମନ୍ତ୍ରିଣ: ଶ୍ରେଣଯସ୍ତଥା ।। ୨.୧୧୧.
ତାପରେ ଉଠି, ପାଣି ଛୁଇଁ, ଭରତ କହିଲେ— 'ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗଣମାନେ।'
ନ ଯାଚେ ପିତରଂ ରାଜ୍ଯଂ ନାନୁଶାସାମି ମାତରମ୍ । ଆର୍ଯଂ ପରମଧର୍ମଜ୍ଞଂ ନାନୁଜାନାମି ରାଘଵମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ମାତାଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଉନି; ଏବଂ ମୁଁ ମହାନ୍ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଉନି।
ଯଦି ତ୍ଵଵଶ୍ଯଂ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ପିତୁର୍ଵଚ: । ଅହମେଵ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମି ଚତୁର୍ଦଶ ସମା ଵନେ ।। ୨.୧୧୧.
ଯଦି ପିତାଙ୍କ କଥା ଅବଶ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜେ ଚଉଦ ଅଂଶ ବର୍ଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି।
ଧର୍ମାତ୍ମା ତସ୍ଯ ତଥ୍ଯେନ ଭ୍ରାତୁର୍ଵାକ୍ଯେନ ଵିସ୍ମିତ: । ଉଵାଚ ରାମ: ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପୌରଜାନପଦଂ ଜନମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଭାଇଙ୍କ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ସେ ସହର ଏବଂ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେକୁ ଦେଖି କହିଲେ।
ଵିକ୍ରୀତମାହିତଂ କ୍ରୀତଂ ଯତ୍ ପିତ୍ରା ଜୀଵତା ମମ । ନ ତଲ୍ଲୋପଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ମଯା ଵା ଭରତେନ ଵା ।। ୨.୧୧୧.
ମୋର ଜୀବିତ ପିତାଁଠାରୁ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ପାଇଁ ଶପଥ ନିଆଯାଇଛି, ସେଥିରେ ମୁଁ କିମ୍ବା ଭରତ କେହି ବଦଳାଇପାରିବୁ ନାହିଁ।
ଅପଧିର୍ନ ମଯା କାର୍ଯ୍ଯୋ ଵନଵାସେ ଜୁଗୁପ୍ସିତ: । ଯୁକ୍ତମୁକ୍ତଂ ଚ କୈକେଯ୍ଯା ପିତ୍ରା ମେ ସୁକୃତଂ କୃତମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଅପମାନଜନକ ନୁହେଁ; କୈକେୟୀଁଠାରୁ ଯାହା କୁହାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପିତାଁଠାରୁ ଯାହା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଠି ଭଲ ହୋଇଛି।
ଜାନାମି ଭରତଂ କ୍ଷାନ୍ତଂ ଗୁରୁସତ୍କାରକାରିଣମ୍ । ସର୍ଵମେଵାତ୍ର କଲ୍ଯାଣଂ ସତ୍ଯସନ୍ଧେ ମହାତ୍ମନି ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ଜାଣେ ଭରତ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଏହି ମାମଲାରେ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପାଖରେ ସବୁଠି ଭଲ ଅଛି।
ଅନେନ ଧର୍ମଶୀଲେନ ଵନାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯାଗତ: ପୁନ: । ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ଭଵିଷ୍ଯାମି ପୃଥିଵ୍ଯା: ପତିରୁତ୍ତମ: ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ ସହିତ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିଲେ, ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ମିଶି ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ ହେବୁ।
ଵୃତୋ ରାଜା ହି କୈକେଯ୍ଯା ମଯା ତଦ୍ଵଚନଂ କୃତମ୍ । ଅନୃତନ୍ମୋଚଯାନେନ ପିତରଂ ତଂ ମହୀପତିମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାହାଣିରେ ମୋର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ; ଏହି ମହାନ୍ ପିତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଅସତ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ କର।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକାଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏଭଳି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଶଏଗାରଉଁ ସର୍ଗର ଶେଷ।
thumb|ଦ୍ଵାଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ତମପ୍ରତିମତେଜୋଭ୍ଯାଂ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ । ଵିସ୍ମିତା: ସଙ୍ଗମଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସମଵେତା ମହର୍ଷଯ: ।। ୨.୧୧୨.
ଅପୂର୍ବ ତେଜ ଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଲୋମ ଖଡ଼ିଉଠିଲା।