ଭରତୋ ନାମ କୈକେଯ୍ଯାଂ ଜଜ୍ଞେ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ । ସାକ୍ଷାଦ୍ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚତୁର୍ଭାଗଃ ସର୍ଵୈଃ ସମୁଦିତୋ ଗୁଣୈଃ ॥୧-୧୮-
କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଭରତ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଅଟୁଟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ।
ଅଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ସୁମିତ୍ରାଜନଯତ୍ ସୁତୌ । ଵୀରୌ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରକୁଶଲୌ ଵିଷ୍ଣୋରର୍ଧସମନ୍ଵିତୌ ॥୧-୧୮-
ତାପରେ ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅର୍ଧ ଶକ୍ତି ଥିଲେ।
ପୁଷ୍ଯେ ଜାତସ୍ତୁ ଭରତୋ ମୀନଲଗ୍ନେ ପ୍ରସନ୍ନଧୀଃ । ସାର୍ପେ ଜାତୌ ତୁ ସୌମିତ୍ରୀ କୁଲୀରେଽଭ୍ଯୁଦିତେ ରଵୌ ॥୧-୧୮-
ଭରତ, ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ମୀନ ଲଗ୍ନରେ ଜନ୍ମିଲେ; ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଆଶ୍ଲେଷା ନକ୍ଷତ୍ର ଓ କର୍କଟ ଲଗ୍ନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଉଥିବାବେଳେ ଜନ୍ମିଲେ।
ରାଜ୍ଞଃ ପୁତ୍ରା ମହାତ୍ମାନଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଜଜ୍ଞିରେ ପୃଥକ୍ । ଗୁଣଵନ୍ତୋଽନୁରୂପାଶ୍ଚ ରୁଚ୍ଯା ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦୋପମାଃ ॥୧-୧୮-
ରାଜାଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ର, ମହାତ୍ମା, ଅଲଗା ଅଲଗା ଜନ୍ମିଲେ; ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ରୂପରେ ଅନୁକୂଳ, ଏବଂ ରୂପରେ ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦ ଦ୍ୱୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସମାନ।
ଜଗୁଃ କଲଂ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵା ନନୃତୁଶ୍ଚାପ୍ସରୋଗଣାଃ । ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭଯୋ ନେଦୁଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ଖାତ୍ ପତତ୍ ॥୧-୧୮-
ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଦେବ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ଦ୍ୱନି ହେଲା, ଆକାଶରୁ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ଗାଯନୈଶ୍ଚ ଵିରାଵିଣ୍ଯୋ ଵାଦନୈଶ୍ଚ ତଥାପରୈଃ । ଵିରେଜୁର୍ଵିପୁଲାସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵରତ୍ନସମନ୍ଵିତାଃ ॥୧-୧୮-
ମଧୁର ଗାୟନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣର ଦ୍ୱନିରେ, ସେଠାରେ ବିଶାଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ମଣ୍ଡପମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
ପ୍ରଦେଯାଂଶ୍ଚ ଦଦୌ ରାଜା ସୂତମାଗଧଵନ୍ଦିନାମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ଵିତ୍ତମ୍ ଗୋଧନାନି ସହସ୍ରଶଃ ॥୧-୧୮-
ରାଜା ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦିମାନେକୁ ଦାନ ଦେଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଧନ ଓ ହଜାର ହଜାର ଗାଈ ଦେଲେ।
ଅତୀତ୍ଯୈକାଦଶାହଂ ତୁ ନାମକର୍ମ ତଥାକରୋତ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ରାମଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଭରତଂ କୈକଯୀସୁତମ୍ ॥୧-୧୮-
ଏଗାର ଦିନ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ରାଜା ନାମକରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ମହାତ୍ମା ରାମ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ନାମ ଦେଲେ।
ସୌମିତ୍ରିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମିତି ଶତ୍ରୁଘ୍ନମପରଂ ତଥା । ଵସିଷ୍ଠଃ ପରମପ୍ରୀତୋ ନାମାନି କୁରୁତେ ତଦା ॥୧-୧୮-
ବସିଷ୍ଠ ମହାପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ 'ଲକ୍ଷ୍ମଣ' ଏବଂ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ 'ଶତ୍ରୁଘ୍ନ' ନାମ ଦେଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଭୋଜଯାମାସ ପୌରାଜାନପଦାନପି । ଅଦଦଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ରତ୍ନୌଘମଲଂ ବହୁ ॥୧-୧୮-
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନଗରବାସୀ ଓ ଦେଶର ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦାନ କରିଲେ।
ତେଷାଂ ଜନ୍ମକ୍ରିଯାଦୀନି ସର୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯକାରଯତ୍ । ତେଷାଂ କେତୁରିଵ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାମୋ ରତିକରଃ ପିତୁଃ ॥୧-୧୮-
ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜେଷ୍ଠ ରାମ, ପିତାଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ, ଜଣେ ପତାକା ପରି।
ବଭୂଵ ଭୂଯୋ ଭୂତାନାଂ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂରିଵ ସମ୍ମତଃ । ସର୍ଵେ ଵେଦଵିଦଃ ଶୂରାଃ ସର୍ଵେ ଲୋକହିତେ ରତାଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ପୁନି ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପରି ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସାହସୀ ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ।
ସର୍ଵେ ଜ୍ଞାନୋପସମ୍ପନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦିତା ଗୁଣୈଃ । ତେଷାମପି ମହାତେଜା ରାମଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଦୃଢ଼।
ଇଷ୍ଟଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ନିର୍ମଲଃ । ଗଜସ୍କନ୍ଧେଽଶ୍ଵପୃଷ୍ଠେ ଚ ରଥଚର୍ଯାସୁ ସମ୍ମତଃ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପବିତ୍ର; ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ଚଳାଇବାରେ ସମ୍ମାନିତ।
ଧନୁର୍ଵେଦେ ଚ ନିରତଃ ପିତୁଃ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତଃ । ବାଲ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଭୃତି ସୁସ୍ନିଗ୍ଧୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନଃ ॥୧-୧୮-
ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା, ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ଆଗ୍ରହୀ; ଶିଶୁକାଳରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରି, ଅତି ସ୍ନେହଶୀଳ।
ରାମସ୍ଯ ଲୋକରାମସ୍ଯ ଭ୍ରାତୁର୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ନିତ୍ଯଶଃ । ସର୍ଵପ୍ରିଯକରସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାପି ଶରୀରତଃ ॥୧-୧୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଦା ରାମଙ୍କୁ, ଲୋକର ଆନନ୍ଦ ଓ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ, ଭକ୍ତି କରିଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଶରୀରରେ ମଧ୍ୟ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମିସମ୍ପନ୍ନୋ ବହିଃପ୍ରାଣ ଇଵାପରଃ । ନ ଚ ତେନ ଵିନା ନିଦ୍ରାଂ ଲଭତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ॥୧-୧୮-
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଗ୍ୟବାନ ଥିଲେ, ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣ ପରି; ତାଙ୍କ ବିନା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ନିଦ୍ରା ପାଇ ପାରିନଥିଲେ।
ମୃଷ୍ଟମନ୍ନମୁପାନୀତମଶ୍ନାତି ନ ହି ତଂ ଵିନା । ଯଦା ହି ହଯମାରୂଢୋ ମୃଗଯାଂ ଯାତି ରାଘଵଃ ॥୧-୧୮-
ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ବିନା ଖାଇନଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଘୋଡା ଚଢ଼ି ଶିକାରକୁ ଯାଉଥିଲେ,
ଅଥୈନଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽଭ୍ଯେତି ସଧନୁଃ ପରିପାଲଯନ୍ । ଭରତସ୍ଯାପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଵରଜୋ ହି ସଃ ॥୧-୧୮-
ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଛରେ ଧନୁ ନେଇ ସୁରକ୍ଷା କରି ଯାଉଥିଲେ; ଭରତ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହିପରି କରିଥିଲେ।
ପ୍ରାଣୈଃ ପ୍ରିଯତରୋ ନିତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଚାସୀତ୍ ତଥା ପ୍ରିଯଃ । ସ ଚତୁର୍ଭିର୍ମହାଭାଗୈଃ ପୁତ୍ରୈର୍ଦଶରଥଃ ପ୍ରିଯୈଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ସଦା ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପ୍ରିୟ; ଏଭଳି, ଦଶରଥ ଚାରିଜଣ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟ ହେଲେ।
ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତୋ ଦେଵୈରିଵ ପିତାମହଃ । ତେ ଯଦା ଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦିତା ଗୁଣୈଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପିତାମହ ପରି; ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
ହ୍ରୀମନ୍ତଃ କୀର୍ତିମନ୍ତଶ୍ଚ ସର୍ଵଜ୍ଞା ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନଃ । ତେଷାମେଵଂପ୍ରଭାଵାଣାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଦୀପ୍ତତେଜସାମ୍ ॥୧-୧୮-
ସମସ୍ତେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, କୀର୍ତିଶୀଳ, ସବୁକିଛି ଜଣା, ଦୂରଦର୍ଶୀ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ।
ପିତା ଦଶରଥୋ ହୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକାଧିପୋ ଯଥା । ତେ ଚାପି ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ରା ଵୈଦିକାଧ୍ଯଯନେ ରତାଃ ॥୧-୧୮-
ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଖୁସି ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଲୋକର ନାୟକ; ସେମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି।
ପିତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣରତା ଧନୁର୍ଵେଦେ ଚ ନିଷ୍ଠିତାଃ । ଅଥ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତେଷାଂ ଦାରକ୍ରିଯାଂ ପ୍ରତି ॥୧-୧୮-
ସେମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼; ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ସେମାନଙ୍କ ବିବାହ କ୍ରିୟା ବିଚାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୋପାଧ୍ଯାଯଃ ସବାନ୍ଧଵଃ । ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯମାନସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିମଧ୍ଯେ ମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୧୮-
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ଶିକ୍ଷକ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମା,
ଅଭ୍ଯାଗଚ୍ଛନ୍ମହାତେଜୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ସ ରାଜ୍ଞୋ ଦର୍ଶନାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଦ୍ଵାରାଧ୍ଯକ୍ଷାନୁଵାଚ ହ ॥୧-୧୮-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତେଜସ୍ୱୀ ମହାମୁନି ଆସିଲେ; ରାଜାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତକାର ଚାହିଁ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସହିତ କଥା କହିଲେ।
ଶୀଘ୍ରମାଖ୍ଯାତ ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କୌଶିକଂ ଗାଧିନଃ ସୁତମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵେଶ୍ମ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ ॥୧-୧୮-
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋ ପହଞ୍ଚିବା ବିଷୟରେ ମତେ ଜଣାଅ, ଗାଧିଙ୍କର ପୁଅ କୌଶିକ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ବୃତ୍ତିମାନେ ରାଜାଙ୍କର ମହଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ସଂଭ୍ରାନ୍ତମନସଃ ସର୍ଵେ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ଚୋଦିତାଃ । ତେ ଗତ୍ଵା ରାଜଭଵନଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମୃଷିଂ ତଦା ॥୧-୧୮-
ସେହି ଉକ୍ତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇଗଲା। ସେମାନେ ରାଜଭବନକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତମାଵେଦଯାମାସୁର୍ନୃପାଯେକ୍ଷ୍ଵାକଵେ ତଦା । ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସପୁରୋଧାଃ ସମାହିତଃ ॥୧-୧୮-
ସେମାନେ ତାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଜ୍ଜଗାମ ସଂହୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମାଣମିଵ ଵାସଵଃ । ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜ୍ଵଲିତଂ ଦୀପ୍ତ୍ଯା ତାପସଂ ସଂଶିତଵ୍ରତମ୍ ॥୧-୧୮-
ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଗଲେ। ତାପସୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।