କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ହୃଷ୍ଟା ମୁନିଂ ତମନୁମାନ୍ଯ ଚ । ପଦ୍ମପତ୍ରସମାନାକ୍ଷଂ ପଦ୍ମଗର୍ଭସମପ୍ରଭମ୍ । ତତ: ସା ଗୃହମାଗମ୍ଯ ଦେଵୀ ପୁତ୍ରଂ ଵ୍ଯଜାଯତ ।। ୨.୧୧୦.
ମୁନିଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇ ପରିକ୍ରମା କରି, ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଓ ପଦ୍ମକୁଡ଼ି ସମାନ ତେଜ ଥିବା ସେ ଦେବୀ ଘରକୁ ଫେରି ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ସପତ୍ନ୍ଯା ତୁ ଗରସ୍ତସ୍ଯୈ ଦତ୍ତୋ ଗର୍ଭଜିଘାଂସଯା । ଗରେଣ ସହ ତେନୈଵ ଜାତ: ସ ସଗରୋ ଽଭଵତ୍ ।। ୨.୧୧୦.
କିନ୍ତୁ ସପତ୍ନୀ ଶତ୍ରୁତାବଶତଃ ତାଙ୍କୁ ଗର୍ଭନାଶକ ଔଷଧ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ଔଷଧ ସହିତ ଯେଉଁ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଇ ସଗର ହେଲେ।
ସ ରାଜା ସଗରୋ ନାମ ଯ: ସମୁଦ୍ରମଖାନଯତ୍ । ଇଷ୍ଟ୍ଵା ପର୍ଵଣି ଵେଗେନ ତ୍ରାସଯନ୍ତମିମା: ପ୍ରଜା: ।। ୨.୧୧୦.
ସମୁଦ୍ର ଖନନ କରିଥିବା ସଗର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ । ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ବଡ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ସେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ ।
ଅସମଞ୍ଜସ୍ତୁ ପୁତ୍ରୋଭୂତ୍ ସଗରସ୍ଯେତି ନ: ଶ୍ରୁତମ୍ । ଜୀଵନ୍ନେଵ ସ ପିତ୍ରା ତୁ ନିରସ୍ତ: ପାପକର୍ମକୃତ୍ ।। ୨.୧୧୦.
ସଗରଙ୍କ ପୁଅ ଅସମଞ୍ଜ ଥିଲେ, ଏହି କଥା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ । ସେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବାରୁ, ପିତା ତାଙ୍କୁ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଇଥିଲେ ।
ଅଂଶୁମାନପି ପୁତ୍ରୋ ଽଭୂଦସମଞ୍ଜସ୍ଯ ଵୀର୍ଯ୍ଯଵାନ୍ । ଦିଲୀପୋଂ ଽଶୁମତ: ପୁତ୍ରୋ ଦିଲୀପସ୍ଯ ଭଗୀରଥ: ।। ୨.୧୧୦.
ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ ଅଂଶୁମାନ୍ ଥିଲେ, ଯିଏ ବହୁତ ପ୍ରତାପୀ ଥିଲେ । ଅଂଶୁମାନଙ୍କ ପୁଅ ଦିଲୀପ, ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥ ।
ଭଗୀରଥାତ୍ କକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥା ଯେନ ଵିଶ୍ରୁତା: । କକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ଯ ଚ ପୁତ୍ରୋ ଽଭୂଦ୍ରଘୁର୍ଯେନ ତୁ ରାଘଵା: ।। ୨.୧୧୦.
ଭଗୀରଥଙ୍କ ପୁଅ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁଅ ରଘୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରଘୁବଂଶ ନାମ ହେଲା ।
ରଘୋସ୍ତୁ ପୁତ୍ରସ୍ତେଜସ୍ଵୀ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧ: ପୁରୁଷାଦକ: । କଲ୍ମାଷପାଦ: ସୌଦାସ ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରଥିତୋ ଭୁଵି ।। ୨.୧୧୦.
ରଘୁଙ୍କ ପୁଅ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷକ ଥିଲେ; ସେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ କଳ୍ମାଷପାଦ, ସୌଦାସ ଭାବେ ପରିଚିତ ।
କଲ୍ମାଷପାଦପୁତ୍ରୋ ଽଭୂଚ୍ଛଙ୍ଖଣସ୍ତ୍ଵିତି ଵିଶ୍ରୁତ: । ଯସ୍ତୁ ତଦ୍ଵୀର୍ଯମାସାଦ୍ଯ ସହସୈନ୍ଯୋ ଵ୍ଯନୀନଶତ୍ ।। ୨.୧୧୦.
କଳ୍ମାଷପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଶଂଖଣ ଥିଲେ, ଏହି ନାମରେ ସେ ଖ୍ୟାତ । ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ଏକ ହଜାର ସେନାକୁ ନଶ୍ଚିନ୍ନ କରିଥିଲେ ।
ଶଙ୍ଖଣସ୍ଯ ଚ ପୁତ୍ରୋ ଽଭୂଚ୍ଛୂର: ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୁଦର୍ଶନ: । ସୁଦର୍ଶନସ୍ଯାଗ୍ନିଵର୍ଣ ଅଗ୍ନିଵର୍ଣସ୍ଯ ଶୀଘ୍ରଗ: ।। ୨.୧୧୦.
ଶଂଖଣଙ୍କ ପୁଅ ସୁଦର୍ଶନ, ଯିଏ ଶୂର ଏବଂ ମହାମାନ୍ୟ ଥିଲେ । ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ପୁଅ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ଶୀଘ୍ରଗ ।
ଶୀଘ୍ରଗସ୍ଯ ମରୁ: ପୁତ୍ରୋ ମରୋ: ପୁତ୍ର: ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକ: । ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଽଭୂଦମ୍ବରୀଷୋ ମହାଦ୍ଯୁତି: ।। ୨.୧୧୦.
ଶୀଘ୍ରଗଙ୍କ ପୁଅ ମରୁ, ମରୁଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକ । ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକଙ୍କ ପୁଅ ଅମ୍ବରୀଷ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଥିଲେ ।
ଅମ୍ବରୀଷସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଽଭୂନ୍ନହୁଷ: ସତ୍ଯଵିକ୍ରମ: । ନହୁଷସ୍ଯ ଚ ନାଭାଗ: ପୁତ୍ର: ପରମଧାର୍ମିକ: ।। ୨.୧୧୦.
ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପୁଅ ନହୁଷ, ଯିଏ ସତ୍ୟବାନ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ । ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ନାଭାଗ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଥିଲେ ।
ଅଜଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତଶ୍ଚୈଵ ନାଭାଗସ୍ଯ ସୁତାଵୁଭୌ । ଅଜସ୍ଯ ଚୈଵ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଦଶରଥ: ସୁତ: ।। ୨.୧୧୦.
ନାଭାଗଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ — ଅଜ ଏବଂ ସୁବ୍ରତ । ଅଜଙ୍କ ପୁଅ ଧାର୍ମିକ ରାଜା ଦଶରଥ ।
ତସ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଽସି ଦାଯାଦୋ ରାମ ଇତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତ: । ତଦ୍ଗୃହାଣ ସ୍ଵକଂ ରାଜ୍ଯମଵେକ୍ଷସ୍ଵ ଜନଂ ନୃପ ।। ୨.୧୧୦.
ତୁମେ ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ରାମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ତେଣୁ, ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯଥାଯଥ ଚେଷ୍ଟା କର ।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ରାଜା ଭଵତି ପୂର୍ଵଜ: । ପୂର୍ଵଜେ ନାଵର: ପୁତ୍ରୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ରାଜ୍ଯେ ଽଭିଷିଚ୍ଯତେ ।। ୨.୧୧୦.
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ ରାଜା ହୁଏ । ଜେଉଁଠାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କନିଷ୍ଠ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯାଏ ନାହିଁ ।
ସ ରାଘଵାଣାଂ କୁଲଧର୍ମମାତ୍ମନ: ସନାତନଂ ନାଦ୍ଯ ଵିହନ୍ତୁମର୍ହସି । ପ୍ରଭୂତରତ୍ନାମନୁଶାଧି ମେଦିନୀଂ ପ୍ରଭୂତରାଷ୍ଟ୍ରାଂ ପିତୃଵନ୍ମହାଯଶ: ।। ୨.୧୧୦.
ତୁମେ ଆଜି ରଘୁବଂଶର ପୁରୁଣା ନୀତି ଓ ନିଜ ବଂଶର ଆଦି ଆଦର୍ଶକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ତୁମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ମହିମା ଓ ଶ୍ରୀରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କର ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଶ୍ରୀମଦଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦଶୋତ୍ତରଶତତମ: ସର୍ଗ:
ଏହିପରି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଆଦି କାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକଶଏଗାରିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।
thumb|ଏକାଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ତଦା ରାମମୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜପୁରୋऺହିତ: । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତଂ ପୁନରେଵାପରଂ ଵଚ: ।। ୨.୧୧୧.
ତାପରେ, ରାଜପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହି ହେବା ପରେ, ଧର୍ମରେ ଭରିଥିବା ଆଉ ଏକ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ।
ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ଜାତସ୍ଯ ଭଵନ୍ତି ଗୁରଵସ୍ତ୍ରଯ: । ଆଚାର୍ଯ୍ଯଶ୍ଚୈଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପିତା ମାତା ଚ ରାଘଵ ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଜଣ ଗୁରୁ ଅଛନ୍ତି — ଶିକ୍ଷକ, ପିତା ଓ ମାତା, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥନନ୍ଦନ ।
ପିତା ହ୍ଯେନଂ ଜନଯତି ପୁରୁଷଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଦଦାତି ଚାଚାର୍ଯସ୍ତସ୍ମାତ୍ସ ଗୁରୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୨.୧୧୧.
ପିତା ଲୋକଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାନ୍ତି, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଶିକ୍ଷକ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ 'ଗୁରୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ସୋ ଽହଂ ତେ ପିତୁରାଚାର୍ଯ୍ଯସ୍ତଵ ଚୈଵ ପରନ୍ତପ । ମମ ତ୍ଵଂ ଵଚନଂ କୁର୍ଵନ୍ ନାତିଵର୍ତ୍ତେ: ସତାଙ୍ଗତିମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ମୁଁ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଓ ତୁମ ଦୁହେଁଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ । ମୋ କଥା ମାନିଲେ, ତୁମେ ସତ୍ପଥରୁ କେବେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ ।
ଇମା ହି ତେ ପରିଷଦ: ଶ୍ରେଣଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜାସ୍ତଥା । ଏଷୁ ତାତ ଚରନ୍ ଧର୍ମଂ ନାତିଵର୍ତ୍ତେ: ସତାଙ୍ଗତିମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ଏହି ସଭା, ଏହି ଦଳ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବାପା, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରିଲେ, କେବେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ରାସ୍ତାରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବାକୁ ପଡେ ନାହିଁ।
ଵୃଦ୍ଧାଯା ଧର୍ମଶୀଲାଯା ମାତୁର୍ନାର୍ହସ୍ଯଵର୍ତ୍ତିତୁମ୍ । ଅସ୍ଯାସ୍ତୁ ଵଚନଂ କୁର୍ଵନ୍ ନାତିଵର୍ତ୍ତେ: ସତାଙ୍ଗତିମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ବୟସ୍କ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ମାଆଙ୍କର କଥାକୁ ଅମାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଆଦେଶ ମାନିଲେ, କେବେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଭରତସ୍ଯ ଵଚ: କୁର୍ଵନ୍ ଯାଚମାନସ୍ଯ ରାଘଵ । ଆତ୍ମାନଂ ନାତିଵର୍ତ୍ତେସ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାକ୍ରମ ।। ୨.୧୧୧.
ବରତ ଯେଉଁଠି ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କର କଥା ରଖିଲେ, ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ନିଜ ନିଜକୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରୁନାହାଁ, କାରଣ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ।
ଏଵଂ ମଧୁରମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଗୁରୁଣା ରାଘଵ: ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସମାସୀନଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ: ।। ୨.୧୧୧.
ଏଭଳି ମିଠା କଥା ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ରାଘବ ନିଜେ, ବସିଥିବା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯନ୍ମାତାପିତରୌ ଵୃତ୍ତଂ ତନଯେ କୁରୁତ: ସଦା । ନ ସୁପ୍ରତିକରଂ ତତ୍ତୁ ମାତ୍ରା ପିତ୍ରା ଚ ଯତ୍କୃତମ୍ ।। ୨.୧୧୧.
ମାଆ ବାପା ଯେଉଁ ସବୁ କାମ ଝିଅ ପୁଅ ପାଇଁ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ପୂରା ଫେରାଇ ପାରିବା ଯାଏନାହିଁ; ମାଆ ବାପା ଯାହା କରନ୍ତି, ତାହାର ପ୍ରତିଦାନ ହେବା ଅସମ୍ଭବ।
ଯଥାଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନେନ ସ୍ନାପନୋଚ୍ଛାଦନେନ ଚ । ନିତ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରିଯଵାଦେନ ତଥା ସଂଵର୍ଦ୍ଧନେନ ଚ ।। ୨.୧୧୧.
ଯେତେପରି ସମ୍ଭବ ଦେଇବା, ସ୍ନାନ କରାଇବା, ପୋଶାକ ପିନ୍ଧାଇବା, ସବୁବେଳେ ମିଠା କଥା କହିବା, ଏବଂ ଦୟାରେ ପୋଷାଇବା ଦ୍ୱାରା, ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ ଯେତେକି ହେବ ତେତେ ପୂରଣ କରାଯାଏ।
ସ ହି ରାଜା ଜନଯିତା ପିତା ଦଶରଥୋ ମମ । ଆଜ୍ଞାତଂ ଯନ୍ମଯା ତସ୍ଯ ନ ତନ୍ମିଥ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୨.୧୧୧.
ମୋର ବାପା ଦଶରଥ, ସେ ରାଜା ଏବଂ ମୋ ଜନ୍ମଦାତା; ତାଙ୍କର ଯେଉଁ ଆଦେଶ ମୁଁ ପାଇଛି, ତାହାକୁ କେବେ ଅମାନ୍ୟ କରିବି ନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଭରତ: ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରମ୍ । ଉଵାଚ ପରମୋଦାର: ସୂତଂ ପରମଦୁର୍ମନା: ।। ୨.୧୧୧.
ରାମଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଉତ୍ତମ ହୃଦୟ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ ବରତ, ସାରଥିଙ୍କୁ ସତ୍ୱର କହିଲେ।
ଇହ ମେ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଶୀଘ୍ରଂ କୁଶାନାସ୍ତର ସାରଥେ । ଆର୍ଯ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁପଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ଯାଵନ୍ମେ ନ ପ୍ରସୀଦତି ।। ୨.୧୧୧.
ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ କୁଶ ଛାଡ଼ିଦେ, ହେ ସାରଥି; ମୋ ଭାଇ ଖୁସି ହେଉଅଯ୍ଯନ୍ତ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବସି ରହିବି।
ଅନାହାରୋ ନିରାଲୋକୋ ଧନହୀନୋ ଯଥା ଦ୍ଵିଜ: । ଶେଷ୍ଯେ ପୁରସ୍ତାତ୍ ଶାଲାଯା ଯାଵନ୍ନ ପ୍ରତିଯାସ୍ଯତି ।। ୨.୧୧୧.
ଖାଦ୍ୟ ବିନା, ଆଲୋକ ବିନା, ଧନ ବିନା, ଯେପରି ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ସେପରି ମୁଁ ଶାଳା ଆଗରେ ଶୋଇ ରହିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଫେରି ନାଆସନ୍ତି।